Кіріспе

Жеуге жарамды жемісі бар өсімдік түрі. Джужуба (Ұлыбританияда /ˈdʒuːdʒuːb/; АҚШ-та /ˈdʒuːdʒub/ немесе /ˈdʒuːdʒəbiː/) – қамыс тұқымдасына жататын Ziziphus туысына жататын өсімдік. Оны көбінесе тым жақын туысы – Z. mauritiana үнділік джужубасымен шатастырады. Қытай джужубасы қоңыржайдан тропикалыққа дейін әртүрлі климаттарда өседі, ал үнділік джужубасы тек жылы субтропикалық және тропикалық климаттармен шектеледі.

Сипаттама

Бұл биіктігі 1,5 метрге жететін, әдетте тікенді бұтақтары бар кішкентай жапырақты ағаш немесе бұта. Жапырақтары жылтыр жасыл, жұмырша келген, үшкір ұштарлы, ұзындығы және ені және түбінде көзге көрінетін үш тамыры бар, жиектері ұсақ тісті. Гүлдері кішкентай, ені , бес көзге көрінбейтін сары-жасыл гүл жапырақшаларынан тұрады. Жемісі жеуге жарамды, сопақша келген, тереңдігі , жас кезде тегіс жасыл, құрамы мен дәмі аз қышқылды алмаға ұқсас, піскенде қоңыр немесе қызғылт қара түске енеді, соңында қырысып, кішкентай құрма сияқты көрінеді. Жемісінде бір қатайған тұқым бар, зәйтүн тұқымына ұқсас.

Жемістерде кездесетін флавоноидтар: Каемпферол 3-O-рутинозиді, Кверцетин 3-O-робинобиозиді, Кверцетин 3-O-рутинозиді. Сондай-ақ, жемістерде колубрин қышқылы және альфитоль қышқылы сияқты терпеноидтар табылған.

Таксономия

Атаудың түпкі көзі – ежелгі грек тіліндегі ζίζυφον (zízyphon) сөзі. Бұл сөз классикалық латын тіліне "zizyphum" (жеміс үшін қолданылған) және "zizyphus" (ағаш) түрінде ауысқан. Латын сөзінің роман тіліндегі кейінгі нұсқасы, француз тіліндегі "jujube" немесе ортағасырлық латын тіліндегі "jujuba" болуы мүмкін, одан кейін ағылшын тіліндегі жалпы қолданыстағы "jujube" сөзі пайда болды. Бұл атау жожобамен байланысты емес, ол испан тілінен алынған "jojoba" сөзі, ал ол өз кезегінде американдық жергілікті тілдегі "hohohwi" сөзінен қарыз алынған, осы өсімдіктің аты сонда осылай аталады. Биномдық атаудың ерекше номенклатуралық тарихы бар, себебі ботаникалық номенклатура ережелері мен сөздердің жазылуындағы айырмашылықтардың үйлесуінен туындады. Оны алғаш рет Карл Линней 1753 жылы жарық көрген "Species Plantarum" еңбегінде "Rhamnus zizyphus" деп атады. Филипп Миллер өзінің "Gardener's Dictionary" атты еңбегінде южубе мен оның туыстас түрлерінің "Rhamnus" туысынан жеткілікті түрде ерекшеленетінін, оларды жеке туысқа жатқызу қажет екенін (бұл идеяны Линнейден бұрынғы автор Турнефор 1700 жылы да ұсынған болатын) көрсетті. 1768 жылғы басылымда ол оған "Ziziphus jujuba" деген ат берді (туыс атауын Турнефордың жазылуын пайдаланды). Ал түр атауын басқаша атады, себебі ботаникалық номенклатурада таутонимдерге (туыс және түр атауларының толық сәйкес келуіне) рұқсат етілмейді. Дегенмен, Миллердің сәл өзгеше жазылуының арқасында, бұрынғы түр атауы (Линнейден) жаңа туыспен, "Ziziphus zizyphus", таутоним болып саналмады және осылайша ботаникалық атау ретінде қолдануға рұқсат етілді. Бұл комбинацияны 1882 жылы Герман Карстен жасады. 2006 жылы "Ziziphus zizyphus" атауын "Ziziphus jujuba" пайдасына жою туралы ұсыныс жасалды және бұл ұсыныс 2011 жылы қабылданды. Осылайша, "Ziziphus jujuba" – бұл түрдің дұрыс ғылыми атауы.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Оның нақты табиғи таралуы кеңінен өсірілуіне байланысты белгісіз, бірақ оның шығу тегі Оңтүстік-Батыс Азияда, Ливан, Солтүстік Үндістан және Оңтүстік және Орталық Қытай арасында, сондай-ақ, мүмкін, Оңтүстік-Шығыс Еуропада, бірақ бұл аймаққа енгізілген болуы мүмкін. Бұл өсімдік жабайы өседі, бірақ сонымен қатар бақта өсірілетін бұта болып табылады, оны жемісі үшін күтеді. Ағаш температура мен жауын-шашынның кең ауқымын қабылдай алады, бірақ қанағаттанарлық жеміс беру үшін ыстық жаз және жеткілікті су қажет. Бұл туыстағы басқа түрлерден айырмашылығы, ол салыстырмалы түрде суық қыстарға төзімді, шамамен -20 градусқа дейін төмен температураны көтере алады, мысалы, бұл ағаш Пекинде кеңінен өсіріледі. Бұл кең төзімділік жазда жер асты суына қол жеткізілген жағдайда, таулы немесе шөлді жерлерде өсуіне мүмкіндік береді. Жүжіп (Z. jujuba) Азияның салқын аймақтарында өседі. Зизифтің тағы бес немесе одан да көп түрі Азия мен Африканың жеңіл климатты аймақтарынан бастап, ыстық шөлдерге дейін кеңінен таралған. Бұл өсімдік Мадагаскарға әкелінді және аралдың батыс бөлігінде жаулап алушы түр ретінде өсіп, негізінен қорғалатын аумақтарға қауіп төндіреді. Ол Калифорнияның оңтүстік бөлігінде өсіріледі.

Экология

Қытай мен Кореяда кең таралған сиырмұрт (Witch's broom) жаңғақтың негізгі ауруы болып табылады, алайда Солтүстік Америкадағы егістіктер қазіргі уақытта ешқандай зиянкестер мен ауруларға шалдыққан жоқ. Еуропадағы соңғы жылдары жаңғақ өнімінің 80%-90%-ға жуығы жәндік дернәсілдерімен желінеді (суретті қараңыз), оның ішінде жалған балықшыл күбәләгі, Thaumatotibia (Cryptophlebia) leucotreta да бар. Мадагаскарда оны еркін жайылатын зебулар кеңінен жейді, ал оның тұқымдары зебудың нәжісінде оңай өсіп шығады.

Өсіру

Жужуба б.з.д. 9000 жылға дейін Оңтүстік Азияда қолдануға алынған. 400-ден астам сұрыптары шығарылған. Егер өсімдік бақшада бұта ретінде өсірілсе, оның жемісі күзде жиналады.

Дәстүрлі қытайлық медицинасы

Жемісі мен тұқымы қытай және корей дәстүрлі медицинасында қолданылады, онда стрессті басады деп саналады, сондай-ақ дәстүрлі түрде зеңге қарсы, бактерияға қарсы, ойық жараны емдеуге, қабынуды басуға, тыныштандыруға, құрысуға қарсы, сүек тудыруға/контрацепцияға, қан қысымын төмендетуге, бүйрекке қарсы, жүрек тонусын жақсартуға, антиоксиданттық, иммундықты күшейтуге және жараларды жазуға пайдаланылады. Бұл Кампо медицинасында қолданылатын жемістердің бірі. Жюжуба, Гань Цаомен бірге, қытай медицинасында басқа шөптердің әсерін үйлестіру және теңдестіру үшін қолданылады. Жюжуба жемісі басқа шөптермен бірге суық тию мен грипті емдеу үшін де қолданылады. Жемісте витаминдер, аминқышқылдары сияқты көптеген пайдалы заттар бар. Қытай медицинасында бұл жеміс көкбауыр ауруларына көмектесуі мүмкін.

Басқа қолданыстар

Жапонияда natsume атауы жапондық шай рәсімінде қолданылатын шай құты стиліне оның ұқсас пішініне байланысты берілген. Оның қатты, майлы ағашы алмұрт ағашымен бірге 8-шы ғасырдан бастап 19-шы ғасырға дейін Қытайда және көрші елдерде кітап басып шығару үшін ағашқа қашау үшін қолданылған. Бір жапырақтан 2000 данаға дейін қашаулар жасауға болар еді. Ағаштан кейде музыкалық аспаптарды реттеуге арналған кішкентай бөлшектер жасалады. Южуба ағашы көбінесе дәстүрлі Азия аспаптарында, саусақ тақтасы, тіректер мен дыбыс тақталары, қабырғалар мен мойын сияқты бөліктерге қолданылады. Оның тығыздығы орташадан қаттыға дейін, еуропалық клен ағашына ұқсас және тамаша дыбыстық қасиеттері бар. Южуба ағашы Сейлон/Үндістаннан Қытай/Кореяға дейінгі жергілікті халық аспаптарында кездеседі; сонымен қатар, Қытайда шетелге экспорттау үшін скрипка мен виолончель жасауға кеңінен қолданылады, бірақ көбінесе эбониге ұқсату үшін қара түске боялады. Жоғары сапалы южуба ағашын жону және ою-өрнек салу өте оңай.

Мәдениет

Араб тілінде сөйлейтін аймақтарда жюжуб және Z. lotus түрлері лотос ағаштарымен (жекеше: сидра, көпше: сидр) тығыз байланысты, ал Палестинада Z. spina christi түрі сидр деп аталады. Ирактың Әл-Қурна қаласындағы ежелгі жюжуб ағашын жергілікті тұрғындар Киелі кітапта айтылған Білім ағашы деп санайды. Жергілікті дәстүр бойынша, қала салынған жер – Едем бағының бастапқы орны. Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндамада бақтан өзен ағып, Тигр мен Евфрат өзендеріне бөлінетіні, қазіргі қала сол жерде орналасқаны айтылады. Ағаш қаладағы танымал туристік орын. Жюжуб ағашы индуизмде де маңызды, себебі Вишну Бадринатхтағы маңызды ғибадатханада құдай ретінде табылады. Бадринатха атауы санскрит тілінен алынған "бадари" (жюжуб ағашы) және "натха" (ие) сөздерінен құралған, ол Вишнудың эпитеті. Бұл орын Бадарикашрама деп те аталады.