Кіріспе

Зәйтүн тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты taxobox. Сурет түсірілімі = Forsythia × intermedia. Таксон = Forsythia. Автор = Vahl. Басты түр = Forsythia suspensa. Басты түр авторы = (Thunb.) Vahl. – зәйтүн тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Шамамен 11 түрі бар, олардың көпшілігі Шығыс Азияға тән, бірақ біреуі Оңтүстік-Шығыс Еуропаға тән. Форсития – осы өсімдіктің көп қолданылатын атауларының бірі – Уильям Форситияның құрметіне аталған.

Сипаттама

Форсития – жапырақты бұталар, әдетте 1-3 метр биіктікте өседі, сирек жағдайларда 6 метрге дейін жетеді, қабығы құрғақ, сұр қоңыр түсті. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, көбінесе жайпақ, бірақ кейде үш жапырақтан тұрады, олардың негізінде екі кішкентай жапырақшасы болады; ұзындығы 1-3 см, сирек жағдайларда 5 см-ге дейін жетеді, шеттері тісті немесе бүтін (тегіс). Бұтақтары түрлеріне қарай қуыс немесе камералы болуы мүмкін. Гүлдері ерте көктемде жапырақтар ашылудан бұрын гүлдейді, ашық сары түсті, терең төрт бөлікті гүлдері бар, гүлшолпандары тек түбінен біріктірілген. Жаңбырлы ауа-райында гүлдер салбырап түсіп, репродуктивтік мүшелерін қорғайды. Жемісі құрғақ қапшық, ішінде бірнеше қанатты тұқымдар болады. Форсития гүлдері лактоза өндіреді деген ұзақ жылдардан бері келе жатқан сенім бар, бірақ лактоза табиғатта сүттен басқа жерлерде өте сирек кездеседі, және форсития гүлдерінде лактоза табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Бұл туыс Уильям Форсайттың (1737–1804) құрметіне аталған, ол шотланд ботанигі, корольдік бағбаны және Корольдік бау-бақша қоғамын құрушылардың бірі болған.

Бақ тарихы

Форситияның екі түрі таңдалған формалар мен бау-бақша гибридтерінің негізінде жатыр: Forsythia suspensa және F. viridissima. «Бұл екі түр, – деп жазады Элис Коутс, – форсития тұқымдасының алғашқы негізін қалаушылар еді». Олар Қиыр Шығыстан батыс бақшаларына әкелінген ең ерте түрлер болды және қазіргі бақша бұталарының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Форсития суспенсаны еуропалық ғалымдардың алғашқысы ботаник-хирург Карл Петер Тунберг 1784 жылы жапон бағында көріп, оны (желбіреніштей) «Flora Japonica» атты еңбегіне енгізген. Тунберг Голландиялық Шығыс Индия компаниясымен байланысты болғандықтан, F. suspensa 1833 жылға дейін Голландияға жеткен. Англияда, 19 ғасырдың ортасында Эксетердегі Вейч балабақшаларында сатылған кезде, ол әлі де сирек саналды. Suspensa түрінің барлық нұсқалары тік өспейді, ең әдемісі – тіреу қабырғасынан төгіліп тұрғандары. 1861 жылы Пекин маңынан Fortune тапқан тік өсетін түрі бір кезде F. fortunei деп аталды. Сондай-ақ, F. × intermedia Week End 'Courtalyn' және F. Marée d'Or 'Courtasol' да осылардың қатарында. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытайдағы өсімдіктерді іздеушілер тағы да бірнеше түр тапты: F. giraldian (1910 жылы Гансуда табылды) және F. ovata (Э.Х. Уилсон Кореядан тұқым жинады) 20 ғасырдағы американдық гибридтерде аналық түрлер ретінде кеңінен қолданылды. Бұл өсімдіктер көбінесе жеке бақтарда, қалалық жасыл жеңілдерде, саябақтарда, әсіресе көктемде гүлдейтін кезінде кездеседі, кейде оларды «көктем гүлі» деп те атайды. Әсемдік үшін ең көп өсірілетін екі түр/гибрид – Forsythia × intermedia және F. suspensa. Олар түрлі климаттық аймақтарда, бау-бақша зоналарында өсіріледі, өте төзімді және сенімді көп жылдық өсімдіктер ретінде бағаланады. F. × intermedia – көбінесе өсірілетін, кішкентай өсімдік, тік өседі және жарқын гүлдерге ие. F. suspensa – ірі немесе өте ірі бұта, гүлдері ақшыл, төмен салынған бұтақтары жылап тұрғандай көрінеді. Көптеген сорттары да бар. Форситияның гүлденген кесінділері көктемнің басында гүлдерін тамашалау үшін үйге әкелінеді. Жерге тиетін төменгі бұтақтары тамыр жіберіп, өсімдіктің массасын арттырады, бірақ оларды көшіру үшін алып тастауға болады. Бұтақтың тамыр жіберуіне көмектесу үшін оны жерге бекітіп қою (қалыптастыру деп те атайды), содан кейін тамырланған бөлігін негізгі бұтақтан кесіп алып, жаңадан отырғызуға болады. Форсития суспенса қытайлық дәрігерліктегі 50 негізгі шөптің бірі саналады. Форсития таяқтары корей аспабы ажаңды тарту үшін қолданылады.

Жалпы атаулар

Кейбір аймақтарда бұл өсімдік "Пасха ағашы" деп, ал гүлдері "сары қоңырау" деп аталуы мүмкін. Иранда оны "сары жасмин" деп біледі.