Кіріспе
Actinidia, /æ//k//t///'/n//ɪ//d//i//ə/ – ағаш тәрізді және, аздаған ерекшеліктерден басқа, екіжынысты өсімдіктер туысы. Бұл туыс Шығыс Азияның қоңыржал аймақтарына тән, Қытайдың көп бөлігінде, Тайваньда, Кореяда және Жапонияда кездеседі, сондай-ақ Ресейдің Солтүстік-Шығыс аймақтарының оңтүстік бөліктеріне және Индоқытайға дейін таралған. Туысқа биіктігі метрге жететін бұталар мен күшті өсетін, жақсы өрбуге қабілетті жүзімдер кіреді, олар ағаш қаптарында метрге дейін өсе алады. Олар көбінесе шамамен -20°C температураға төзімді, ал кейбіреулері одан да қаттырақ. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, тісті жиектері және ұзын сабақтары бар. Гүлдері жалғыз немесе қоректі шоғырларда болады, әдетте ақ түсті, бес кішкентай гүлшоғырынан тұрады. Көптеген түрлері екіжынысты, аталық және аналық гүлдері бөлек, бірақ кейбіреулері біржынысты. Жемісі – көптеген ұсақ тұқымдары бар үлкен жидек; көптеген түрлерінің жемісі жеуге жарамды. Атап айтқанда, бұл туыс ең көп өсірілетін кивидің бірі – Actinidia deliciosa және әсемдік үшін өсірілетін А. kolomikta түрлерімен танымал.
Actinidia ,/æ//k//t//ᵻ/'/n//ɪ//d//i//ə/ is a genus of woody and, with a few exceptions, dioecious plants native to temperate eastern Asia, occurring throughout most of China, Taiwan, Korea, and Japan, and extending north to southern areas of Russian Far East and south into Indochina. The genus includes shrubs growing to tall, and vigorous, strong growing vines, growing up to in tree canopies. They mostly tolerate temperatures down to around , and some are much hardier. The leaves are alternate and simple, with a dentated margin and a long petiole. The flowers are solitary or in axillary cymes, usually white, with five small petals. Most of the species are dioecious with separate male and female plants, but some are monoecious. The fruit is a large berry containing numerous small seeds; in most species, the fruit is edible. In particular, this genus is known for the species Actinidia deliciosa, one of the most common cultivated kiwifruits, and for the hardy ornamental A. kolomikta.
Қалдық деректері
А. faveolata түрінің қазбалары Еуропа мен Батыс Сібірде жоғарғы олигоценнен ерте плейстоценге дейін табылған.
Қолданылуы
Киви – A. deliciosa түрінің бір тобы, ал қатты киви – Actinidia arguta түрі, оның жемістері кішкентай, салмағы шамалы, жасыл, жеуге жарамды қабығы мен жасыл еті болады; ол A. deliciosa-дан төзімдірек. Кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі, әсіресе A. kolomikta. Жапонияда Actinidia polygama (күміс жүзім) мысықтарға мысық жапырағы сияқты әсер ететіні мәлім. Бұл туралы 猫にまたたび、女郎に小бан (neko ni matatabi, jorō ni koban, "мысыққа күміс жүзім, әйелге монета") деген мақалда айтылған, яғни ең қажеттісін беріп, адамды қуанту. А. kolomikta – ең төзімді түр (шамамен -40 °C дейін), тіпті жабайы өсімдіктерде де ерекше ақ және қызғылт түсті жапырақтары болады, бұл сирек кездесетін құбылыс. Оның жемістері өте кішкентай, салмағы 2 грамм немесе одан да аз.
Этимология
Актинидия көне грекше ἀκτῑ́ς ("сәуле") сөзінен туындаған, және гүлдердің сәулелі тораптарына сілтеме жасайды.