Кіріспе

Theaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты taxobox
|image = Camellia sasanqua1JAM343. jpg
|image caption = Camellia sasanqua бау-бақша өсімдігі ретінде қолданылады, оның жапырақтары шай жасауға, ал тұқымдары майға қолданылады.
|taxon = Camellia
|authority = L.
|subdivision ranks = Түрлер
|subdivision = Шамамен 187, мәтінге қараңыз
|synonyms =
Calpandria Blume (1825)
Camelliastrum Nakai (1940)
Dankia Gagnep. (1939)
Desmitus Raf. (1838)
Drupifera Raf. (1838)
Piquetia Hallier f. (1921)
Salceda Blanco (1845)
Sasanqua Nees (1834)
Stereocarpus Hallier f. (1921)
Thea L. (1753)
Theaphylla Raf. (1830), nom. superfl. Theopsis Nakai (1940)
Tsia Adans. (1763), nom. superfl. Tsubaki Adans. (1763), nom. superfl. Yunnanea Hu (1956)
| synonyms ref= Camellia (кейде /kəˈmiːliə/ деп айтылады) – Theaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістан субконтинентінде экономикалық маңызы бар. C. sinensis жапырақтары танымал шай сусындасын жасау үшін өңделеді. Әсемдік үшін өсірілетін C. japonica, C. sasanqua және олардың гибридтері жүздеген бау-бақша сорттарының бастауы болып табылады. C. oleifera шай тұқымынан май өндіріледі, ол тамаққа және косметикаға қолданылады.

Таксономия

Бұл туыс Линнейдің Филиппинде қызмет еткен иезуит ботанигі Георг Иосиф Камельдің құрметіне аталған, ол оның бір түрін сипаттаған (дегенмен Линней туыс туралы айтқанда Камельдің еңбегіне сілтеме жасамаған).

Ботаника

Камелия - мәңгі жасыл бұталар немесе кішкентай ағаштар, биіктігі дейін жетеді. Олардың жапырақтары кезектесіп орналасқан, жай, қалың, тісті және көбінесе жылтыр болады.

Гүлдер мен жемістер

Олардың гүлдері әдетте үлкен және көзге түсетін, диаметрі 1-12 см, табиғи камелия түрлерінде 5-9 құлпынай болады. Гүлдердің түсі ақтан қызғылт және қызыл түстерге дейін өзгереді; нағыз сары гүлдер тек Оңтүстік Қытай мен Вьетнамда ғана кездеседі. Шай сорттары әрқашан ақ гүлді болады. Камелия гүлдерінің барлық түріне тән ерекшелік – көзге түсетін сары аталықтардың тығыз шоғыры, ол көбінесе құлпынайдың түсімен контрастқа түседі. Камелия өсімдіктерінің жемісі құрғақ қапшық болып табылады, кейде ол 5 бөлікке дейін бөлінеді, әр бөлігінде 8 дәнекке дейін болады.

Өсу

Камелия өсімдіктерінің әртүрлі түрлері көбінесе гумусқа бай қышқыл топыраққа жақсы бейімделген, ал көпшілігі бор топырақ немесе кальцийге бай басқа да топырақтарда жақсы өспейді. Камелияның көп түрлері табиғи жауын-шашыннан немесе суарудан көп суды қажет етеді, ал өсімдіктер құрғақшылыққа төзбейді. Дегенмен, кейбір ерекше камелиялар – әдетте Вьетнамдағы карст топырақтарындағы түрлер – тым көп сусыз да өсе алады. Камелия өсімдіктері әдетте жылдам өседі. Әдетте олар толық жетілгенге дейін жылына шамамен 30 см-дей өседі, бірақ бұл олардың түріне және географиялық орналасуына байланысты өзгеріп отырады.

Экология

Камелия өсімдіктерін бірнеше көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері тамақ ретінде пайдаланады. Камелия жапониканың жапырақтары Mycelia sterile (маңызы төменде келтірілген) саңырауқұлақ паразитіне осал. Mycelia sterile PF1022 PF1022A аталатын затты өндіреді, ол эмодепсид, құртқа қарсы дәрі жасау үшін қолданылады. Көптеген камелиялар, негізінен орта тұру орындарының жойылғандығына байланысты, табиғи ареалда өте сирек кездеседі. Олардың бірі – жоғарыда айтылған C. reticulata, гүл шаруашылығы және май өндірісі үшін мыңдаған данасы коммерциялық түрде өсіріледі, бірақ табиғи ареалдағы сирек кездесуі оны қорғауға алынған түр деп санауға негіз болады.

Адамдар қолданатын

Camellia sinensis, шай өсімдігі, өте маңызды коммерциялық өсімдік, себебі шай оның жапырақтарынан жасалады. C. sinensis түрі шайға қажетті сапаларын жетілдіру мақсатында көптеген буынға созылған селекциялық шаруашылықтың нәтижесі болып табылады. Дегенмен, басқа да көптеген камелия түрлерінен ұқсас сусын дайындауға болады. Мысалы, Жапонияның кейбір аймақтарында C. sasanqua жапырақтарынан жасалған шай танымал. Чай тұқымынан алынатын май – C. oleifera, C. japonica және аз дәрежеде C. crapnelliana, C. reticulata, C. sasanqua және C. sinensis сияқты түрлердің тұқымдарын престеу арқылы жасалатын тәтті дәмдеуіш және тамаққа қолданылатын май. Шығыс Азиядан тыс жерлерде көп танылмаған, бірақ жүздеген миллион адам, әсіресе Қытайдың оңтүстігінде, үшін ең маңызды тамақ майы болып табылады. Камелия майы кесу құралдарының жарақтарын тазалау және қорғау үшін жиі қолданылады. C. japonica тұқымынан алынған камелия майы, жапон тілінде tsubaki oil немесе tsubaki abura (椿油) деп те аталады, дәстүрлі түрде Жапонияда шаш күтіміне қолданылады. C. japonica өсімдігі дәстүрлі қабынуға қарсы дәрілерді дайындау үшін пайдаланылады.

Қалдық деректері

Камелияның ең ерте қазба жазбалары – Жапонияның жоғарғы эоцен қабатынан табылған †C. abensis жапырақтары, Болгарияның төменгі олигоцен қабатынан табылған †C. abchasica және АҚШ-тың Вашингтон штатының төменгі олигоцен қабатынан табылған †C. multiforma.

Бақ тарихы

Еуропаға келгенге дейін камелия қытай бақтарында ғасырлар бойы өсірілген. Неміс ботанигі Энгельберт Каемпфер «жапон гүлі» деп атаған бұл өсімдікті орманды алқаптар мен тік қоршауларда өсетінін, бірақ бау-бақшаға ерекше жақсы сорттарының көптеген түрлері таңдалып алынғанын хабарлаған. Еуропалықтардың камелияға деген алғашқы көзқарасы, әдетте, қытайлық боялған қағаз қабырғасындағы суреттері болған, онда олар көбінесе фарфор тостағандарда өсірілгендей бейнеленген. Англияда алғаш рет көрінген камелиялар – бір қызыл және бір ақ түсті гүлдер, 1739 жылы Роберт Джеймс, Петре лорды, замандастарының ең құлшынып бақша өсіретін адамдарының бірі, Эссекс қаласындағы Торндон-холл бағында өсіріп, гүлдеткен. Оның бағбаны Джеймс Гордон 1743 жылы Петре лордының қайтыс болуынан кейін, Лондонға жақын Эссекс қаласындағы Майл-Энддегі балабақшалардан камелияны саудаға енгізген алғашқы адам болды. XVIII ғасырдың соңында шай саудасының кеңеюімен Англияда Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арқылы жаңа сорттар көріне бастады. Компанияның Джон Слейтері 1792 жылы ақ және жолақты қызыл түсті екі қабатты жаңа камелияның алғашқы үлгісін импорттады. Шығыс Үндістан кемелерімен әкелінген басқа камелиялар оларды өсірген меценаттарымен байланысты болды: 1794 жылы сэр Роберт Престон үшін екі қабатты қызыл, ал 1806 жылы Вормлейберидегі (Гертфордшир) сэр Абрахам Хьюмнің әйелі Амелия үшін «Леди Хьюмның алқызыл түсі» аталған ақшыл қызыл гүл. Камелия 1797 жылы Англиядан Америкаға полковник Джон Стивенс әкелді, ол Нью-Джерси штатының Хобокен қаласындағы Элизиан далаларында көрікті орындарды өсіру мақсатында гүлді алып келді. 1819 жылға қарай Англияда жиырма бес камелия гүлдеді; сол жылы Сэмюэл Кертистің «Камелия туысына монографиясы» атты алғашқы монографиясы жарық көрді, оның бес әдемі түсті иллюстрациясы көбінесе жұқа мәтіннен бөлініп, жақтауға орнатылған. Тұқым сепкен камелиялар он жылдан астам уақыт гүлдемесе де, өсірушілерін жаңа сорттардың көптеген түрлерімен қуантты. 1840 жылдары камелия сәнді гүл ретінде ең жоғары сұранысқа ие болды. 1847 жылы жас кезінде қайтыс болған париждік куртизанка Мари Дюплессис Дюманың «Камелия ханым» және Вердидің «Травиата» операларына шабыт берді. Бағалы камелиялардың әсем пішіні олардың сұранысының төмендеуіне себеп болды, олардың орнына жаңа жылыжай орхидеялары келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олардың орманды бұталар ретінде қайта жандануы Камелия сасанкваның танымалдылығының артуымен қатар өтті.

Мәдени маңызы

Камелия тұқымдасының өсімдіктері халық мәдениетінде кең таралған. Келесі қалалар әр штаттың «Камелия қаласы» атанды: Гринвилл (Алабама); Сакраменто (Калифорния); Форт-Уолтон-Бич (Флорида); Слайделл (Луизиана); Маккомб (Миссисипи); Ньюберг (Орегон); ал Томсон (Джорджия) «Оңтүстік Камелия қаласы» деп аталады. Камелия – Алабама штатының ресми гүлі. «Камелия Боулы» – NCAA ұйымдастырған, Алабама штатының Монтгомери қаласында өткізілетін маусымнан кейінгі колледж футболы ойыны. Александр Дюма-жас «Камелия ханым» романын және оның сахналық бейімделуін жазды, онда гүл – куртизанның жыныстық қол жетімділігінің символы. Аугуста Ұлттық гольф клубының 10-шы лункасы «Камелия» деп аталған, бұл – бастапқыда осы жерде орналасқан гүлзарға жасалған көптеген сілтемелердің бірі. Рабиндранат Тагор «Камелия» атты өлеңін жас жігіттің пойызбен бара жатқанда көрген бойжеткенге деген құштарлығы туралы жазды. «Күлкілі құсты өлтіру» кітабында Джем миссис Дубоздың отбасын қорлағаннан кейін оның камелия бұталарын қиратса, кейіннен өліп бара жатқан әйелден камелия гүлшоғын алады. Ақ камелия гүлі – Chanel haute couture-ның айқын символы, бұл дәстүрді Coco Chanel өзі қалыптастырды, ол Дюма туындысының кейіпкерімен өзін теңестірді. Камелия гүлдері Акира Куросаваның «Санджуро» фильмінде маңызды рөл атқарады, бұл самурай мәдениетіндегі «құрметті өлім» тұжырымымен байланысты болуы мүмкін. Ақ камелия Жаңа Зеландиядағы әйелдердің сайлау құқығы үшін күресінің символына айналды және елдің он долларлық банкнотасында бейнеленген. «Ақ камелияның рыцарлары» – Ку-клукс-кланға ұқсас ұйым болды. Temple City (Калифорния) қаласының 1944 жылдан бергі ұраны – «Temple City, Камелиялар мекені», және қала Камелия фестивалімен әйгілі. Бразилияда камелия императорлық дәуірдегі аболиционисттік қозғалыстың символы болды. Аболиционистердің білігін көрсету үшін камелия отырғызу кең таралған. Аргентиналық әскери шеру «Авенида де лас Камелияс» деп аталады. Камелия гүлдері америкалық прогрессивті металл тобы Between the Buried and Me-нің екінші студиялық альбомы «The Silent Circus» мұқабасында бейнеленген.