Кіріспе
Вьетнамдағы буддизм (вьетнам тілінде: Đạo Phật, 道佛 немесе Phật Giáo, 佛教) – вьетнам халқының практикалайтын түрі, Шығыс Азия Махаяна буддизмінің бір саласы. Бұл Вьетнамның басты діні. Вьетнам буддизмі көбінесе кең көлемді және синкретикалық болып келеді, Тяньтай (вьетнам тілінде: Thiên Thai) және Хуаян (Hoa Nghiêm), Дзен (Thiền) және Таза ел (Tịnh Độ) сияқты қытай буддизмінің негізгі дәстүрлеріне ден қояды. Вьетнам буддизмі даосизмнің, қытай руханиятының және вьетнам халықтық дінінің белгілі бір элементтерімен өзара байланыста болып келді. Тхеравада буддизмі де бар, сондай-ақ Бьо Сён Ки Хун және Хоа Хао сияқты вьетнамдық буддизмнің туған жергілікті түрлері де кездеседі.
Buddhism in Vietnam (Vietnamese: Đạo Phật, 道佛 or Phật Giáo, 佛教), as practiced by the Vietnamese people, is a form of East Asian Mahayana Buddhism. It is the main religion in Vietnam. Vietnamese Buddhism is generally inclusive and syncretic, drawing on the main Chinese Buddhist traditions, such as Tiantai (Vietnamese: Thiên Thai) and Huayan (Hoa Nghiêm), Zen (Thiền), and Pure Land (Tịnh Độ). Vietnamese Buddhism has had a syncretic relationship with certain elements of Taoism, Chinese spirituality, and Vietnamese folk religion. Theravada Buddhism also exists, as well as indigenous forms of Vietnamese Buddhism such as Bửu Sơn Kỳ Hương and Hòa Hảo.
Династиялық кезең
Буддизм Вьетнамға б.з.д. 3 немесе 2 ғасырда Үндістаннан келген елшіліктер арқылы, немесе 1 немесе 2 ғасырда Қытайдан жеткені туралы әртүрлі теориялар бар. Қай жағдайда болсын, біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңына қарай Вьетнам, қазіргі Ханой қаласының солтүстік-шығысында орналасқан, қазіргі Bắc Ninh провинциясындағы Luy Lâu орталығындағы маңызды аймақтық Махаяна буддалық орталыққа айналды. Лүй Ляу – Хан әулетінің Цзяочжи аймағының астанасы болды және Үндістандық буддалық миссионер монахтардың Қытайға жолдауда жиі тоқтайтын маңызды жері еді. Монахтар Үндістаннан Қытайға қарай жүретін теңіз сауда жолымен сапар шекті. Сол жерде, «Қырық екі тарау сутрасы» мен «Анапанасмрти сутрасы» сияқты бірнеше Махаяна сутралары мен агамдар классикалық қытай тіліне аударылды. Цзяочжи – буддалық миссионер Кан Сенгхуидің туған жері, ол Соғд тегінен шыққан. Келесі он сегіз ғасыр бойы Вьетнам мен Қытай географиялық жақындықтары және Вьетнамның екі рет Қытайға қосылуының нәтижесінде мәдени, философиялық және діни мұраның көптеген ортақ ерекшеліктерін бөлісті. Сондықтан вьетнамдық буддизм жалпы қытай буддизмімен байланысты және белгілі бір дәрежеде Сун әулетінен кейінгі қытай буддизмінің қалыптасуын көрсетеді. Сонымен қатар, 875 жылы жаңа Чам патшасы Индраварман II, Махаяна буддасы болғандықтан, Махаянаны Чампаның мемлекеттік діні ретінде жариялады және Донг Дюнгтің ірі монастырь кешенін салды. Оның әулеті Х ғасырдың соңына дейін Чампаны биледі. Дин әулеті (968–980) кезінде Махаяна буддизмі мемлекеттік дін ретінде мойындалды (~971), бұл вьетнамдық монархтардың буддалық сенімге деген құрметін көрсетеді, сонымен қатар Ваджраяна бағытынан да әсерлер байқалды. Ерте Ле әулеті (980–1009) буддалық сангхаға да осындай мәртебе берді. Осы кезеңде буддизмнің өсуі сотқа шақырылған білімді монахтардың болуымен байланысты, себебі жаңа тәуелсіз мемлекетке ел құру үшін идеологиялық негіз қажет болды. Кейіннен бұл рөл конфуциандыққа көшті. Вьетнам буддизмі Ли әулеті (1009–1225) кезінде, оның негізін қалаушы Ли Тай То, будда ғибадатханасында тәрбиеленген болатын, өзінің гүлдену шегіне жетті. Ли әулетінің барлық императорлары буддизмді мемлекеттік дін ретінде жариялады және қолдады. Бұл Тран әулеті (1225–1400) кезінде де сақталды, бірақ буддизм конфуциандықтың өсуімен бірге дамуға мәжбүр болды. 15 ғасырға қарай буддизм Кейінгі Ле әулеті кезінде соттың ықыласынан айырылды, бірақ халық арасында танымал болып қала берді. Ле Куат сияқты шенеуніктер оны еретик және ысырапшыл деп сынады. Буддизмнің беделін қайта қалпына келтіру үшін 19 ғасырдың соңында Нгуен әулеті патшалық қолдау көрсетті. 1920 жылдары француз үкімдігі кезінде христиан дінінің таралуы мен басқа да діндердің өсуіне байланысты буддизмді реформалау және нығайту мақсатымен буддизмді жаңғырту қозғалысы (Chấn hưng Phật giáo) пайда болды. Бұл қозғалыс 1950 жылдарға дейін жалғасты.
Республикалық кезең
1954 жылдан 1975 жылға дейін Вьетнам Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамға бөлінді. Дінге қатысты сауалнамалар буддистердің көпшілігінің шамамен 70-80 пайызды құрайтынын көрсеткен елде Оңтүстік Вьетнам президенті Нго Динь Диемнің саясаты діни жақпарушылық туралы айғақтар тудырды. Католик вьетнамдық азшылық өкілі ретінде ол көптеген буддистерге қарсы келетін католиктік бағытталған саясатты ұстанды. 1963 жылдың мамырында, Диемнің ағасы Нго Динь Тхук архиепископ болған орталық Хуэ қаласында, Весак мерекесінде буддистерге буддалық туларды көрсетуге тыйым салынды. Бірақ бірнеше күн бұрын католиктерге жаңа тағайындалған архиепископтың құрметіне өткізілген шарада діни туларын көтеруге рұқсат берілген еді. Бұл үкіметке қарсы кеңінен тараған наразылықтарға әкеп соқты, әскерлер кіргізілді және қақтығыстарда тоғыз бейбіт тұрғын қаза тапты. Бұл Дием үкіметіне қарсы жаппай митингтерге, оны «буддистік дағдарыс» деп атады. Конфликттер Тих Куанг Дык буддистерді қудалауға наразылық ретінде өзін өртеуімен аяқталды. Президент Диемнің кіші інісі Нго Динь Нху қатаң әрекеттерді қолдады, ал Вьетнам Республикасы Армиясының арнайы күштері Ха Лой пагодасына шабуыл жасап, шамамен жүздеген адамды өлтірді. Халықтың наразылығына орай, АҚШ үкіметі бұл режимге қолдау көрсетуден бас тартты. Президент Дием 1963 жылғы төңкерісте құлатылып, қаза тапты. 1960 жылдары буддистердің саяси күші артты, түрлі мектептер мен ордендер Вьетнамның Біріккен буддалық Сангхасын құру үшін бірікті. Сангха басшылары, мысалы Тих Три Куанг, ұлттық саясатқа елеулі ықпал етіп, кейде үкіметке қарсы шықты. 1975 жылы Сайгон құлағаннан кейін бүкіл ел коммунистік үкімет бақылауына көшті, көптеген діни амалдар, соның ішінде буддизмге де шектеулер қойылды. Солтүстікте үкімет Вьетнамның Біріккен буддалық Сангхасын құрды, дін қызметкерлерін мемлекеттік бақылауда жұмыс істеуге бағытталды, бірақ Оңтүстікте Вьетнамның Біріккен буддалық Сангхасы әлі де беделін сақтап, коммунистік үкіметке ашық қарсылық көрсетті. Сангха басшылығы тұтқындалып, түрмеге қамалды, Сангханың мүлігі тәркіленді және Сангханың өзі таратылды. Оның орнына барлық буддистік ұйымдардың біріктірілген соңғы құрылымы ретінде жаңадан құрылған Вьетнам Буддалық Сангхасы құрылды, ол қазір толық мемлекеттік бақылауда.
Қазіргі заман
Буддистерге қатысты жағдай 1986 жылы Đổi mới-ден бастап жеңілдеу басталды. 1986 жылы Đổi Mới-ден бастап көптеген реформалар буддистерге өз діндерін салыстырмалы түрде кедергісіз ұстануға мүмкіндік берді. Алайда, ешқандай ұйымдасқан сангхаға мемлекеттен тәуелсіз жұмыс істеуге рұқсат етілмейді. 2007 жылы ғана Вьетнамда ең көп тараған буддизм түрі – Таза жер буддизмі үкімет тарапынан ресми түрде дін ретінде танылды. Бір кезде түрмеге қамалған Біріккен буддалық сангханың патриархы Тих Куанг До, өмірінің соңына дейін бақылауда болды және саяхаттауға шектеулер қойылды. Бүгінде буддистерді Вьетнамның барлық аймақтарында, солтүстіктен оңтүстікке дейін кездестіруге болады. Буддизм – Вьетнамдағы ең ірі ұйымдасқан дін, халықтың 45%-дан 55%-ға дейінгі бөлігі өзін буддист деп атайды. Кейбір сарапшылар бұл көрсеткіш хабарланғаннан да жоғары болуы мүмкін дейді, себебі көптеген адамдар өзін атеист деп жарияласа да, буддалық шараларға қатысады. Вьетнам Коммунистік партиясы ресми түрде атеизмді қолдайды, бірақ көбінесе буддизмге жақсы қарайды, өйткені буддизм Вьетнамның ұзақ және терең тарихымен байланысты. Бұған қоса, буддистер мен үкімет арасында дау-дамайлар сирек болады; Коммунистік үкімет буддизмді вьетнамдық патриотизмнің символы деп санайды. Буддалық мерекелер үкімет тарапынан ресми түрде қолдау көрсетіледі және шектеулер азады, христиандық, мұсылмандық және басқа діндерге қарағанда. Жақында Вьетнамдағы коммунистік режим Будданың маңызды тұлғаларына елге кіруге рұқсат берді. Олардың арасында Вьетнамда да, бүкіл әлемде де құрметке ие болған, ықпалды буддалық тұлға Тих Нят Хань бар. Коммунистік көрші Қытайдан алшақтауға тырысып, Вьетнам үкіметі 14-ші Далай-ламаның кітаптары мен ойларын жариялауға рұқсат берді. Далай-лама Тих Нят Ханьмен жеке достық қарым-қатынаста болған және 2008 жылғы Тибеттегі оқиғалардан кейін Қытай режимін жиі сынаған. Бұл, Қытай үкіметін ашуландыруға бағытталған әрекет ретінде қарастырылды, өйткені Пекин Далай-ламаны террорист деп санайды. Вьетнам буддалық сангхасы буддизмді шалғай аймақтарға және жергілікті кинь халқынан өзге этникалық азшылықтарға таратуға көп көңіл бөлді, бұл аймақтағы басқа буддалық басқарушы органдардың саясатынан өзгеше. Бұл күш-жігердің нәтижесінде шалғай аймақтарда, әсіресе Вьетнамның Орталық жотасында буддизмді қабылдаған этникалық азшылықтардың саны артты. Мысалы, Кон Тум провинциясында, дәстүрлі түрде буддизмге жат аймақта, 1930 жылдары келгеннен бері 30 мыңға жуық буддист пайда болды, олардың 4 мыңы этникалық азшылық өкілдері. Аймақта 27 пагода мен 6 вихара бар, қазіргі таңда 90 буддалық монах белсенді қызмет атқарады. Сонымен қатар, Вьетнамның Дак Лак провинциясында да буддизмді қабылдағандардың саны өсті, олардың шамамен 3 мыңы этникалық азшылықтардан, мысалы, Э Де халқынан шыққан.