Кіріспе
Батыстағы буддизм (немесе тарырақ мағынада Батыс буддизмі) Азиядан тыс, Батыс әлеміндегі буддизм туралы білім мен тәжірибені кеңінен қамтиды. Батыс өркениеті мен буддалық әлемнің арасындағы эпизодтық байланыстар мыңдаған жылдар бойы жалғасып келеді. Буддизмді қабылдаған алғашқы батыстықтар – гректер болды, олар эллинистік кезеңде Бактрия мен Үндістанға қоныстанды. Олар буддизмді қолдаған грек-үнді патшаларының тұсында ықпалды тұлғаларға айналды, бұл грек-буддизмінің және грек-буддалық өнерінің пайда болуына әкелді. Орта ғасырдың көп бөлігінде Батыс пен буддалық мәдениеттер арасында байланыс аз болды, бірақ ерте заманауи дәуірдегі жаһандық сауда мен саудагерлік, навигация технологиясының жақсаруы және Азиядағы буддалық елдердің еуропалық отарлауы батыстықтардың буддизм туралы білімін арттырды. Бұл байланыстың күшеюі қазіргі заманда буддистер мен батыстықтардан әртүрлі жауаптар тудырды. Оларға діни насихаттау, діни пікірсайыстар мен дебаттар (мысалы, Шри-Ланкадағы Панадура дебаты), буддалық модернизм, Батысқа дінге кірген буддистер және Батыс академиясында буддатанудың дамуы жатады. 20 ғасырда иммиграция, жаһандану, христиан дінінің әлсіреуі және батыстықтардың қызығушылығының артуы сияқты факторларға байланысты Батыс буддизмі өсті. Буддизмнің әртүрлі мектептері қазіргі кезде барлық негізгі Батыс елдерінде орналасқан, АҚШ-та (2017 жылы 1%), Еуропада (2010 жылы 0,2%), Австралияда (2016 жылы 2,4%) және Жаңа Зеландияда (2013 жылы 1,5%) халықтың шағын бөлігін құрайды.
Buddhism in the West (or more narrowly Western Buddhism) broadly encompasses the knowledge and practice of Buddhism outside of Asia in the Western world. Occasional intersections between Western civilization and the Buddhist world have been occurring for thousands of years. The first Westerners to become Buddhists were Greeks who settled in Bactria and India during the Hellenistic period. They became influential figures during the reigns of the Indo Greek kings, whose patronage of Buddhism led to the emergence of Greco Buddhism and Greco Buddhist art. There was little contact between the Western and Buddhist cultures during most of the Middle Ages but the early modern rise of global trade and mercantilism, improved navigation technology and the European colonization of Asian Buddhist countries led to increased knowledge of Buddhism among Westerners. This increased contact led to various responses from Buddhists and Westerners throughout the modern era. These include religious proselytism, religious polemics and debates (such as the Sri Lankan Panadura debate), Buddhist modernism, Western convert Buddhists and the rise of Buddhist studies in Western academia. During the 20th century, there was a growth in Western Buddhism due to various factors such as immigration, globalization, the decline of Christianity and increased interest among Westerners. The various schools of Buddhism are now established in all major Western countries making up a small minority in the United States (1% in 2017), Europe (0.2% in 2010), Australia (2.4% in 2016) and New Zealand (1.5% in 2013).
Грек-буддизм
Батыс және будда мәдениеттері арасындағы алғашқы байланыс Ұлы Александрдың Үндістанды бағындыру кезінде болды. Александрдың бағындыруынан кейін грек отарлаушылары Бактрия мен Үндістанда, Буддизм гүлденген аймақтарда қалалар мен мемлекеттер құрды. Осы мәдени әрекеттесу нәтижесінде греко-буддизм және греко-буддистік өнер пайда болды, әсіресе қазіргі Солтүстік Пәкістан мен Шығыс Ауғанстанның көп бөлігін қамтыған Гандара өркениетінде. Классикалық дәстүрдегі грек мүсіншілері үнді мүсіншілеріне өнерлерін үйретті, нәтижесінде осы аймақта қазірге дейін табылған және қазылған жүздеген буддалық монастырьларда тас және штукатурдағы греко-буддистік өнердің ерекше стилі қалыптасты. Греко-буддизм грек-бактрийлер мен индо-гректер үшін маңызды дін болды. Индо-грек патшалары, мысалы, Менандр I (б.з.д. 165/155 – 130 жж.) және Менандр II (б.з.д. 90–85 жж.) өздерінің монеталарында буддалық символизмді қолданды. Менандр I – Үндістанның буддалық жазбаларындағы «Милинда Панха» («Патша Милинданың сұрақтары») деп белгілі маңызды тұлға, онда ол будда дінін қабылдағаны айтылады. Буддизм дәстүрі Менандрды Ашокамен бірге Дхарманың ұлы қолдаушысы деп есептейді. «Махавамса» Менандрдың билігінде грек монахы Махадхармараксита «Александрия қаласынан» (демек, Кавказдағы Александрия) 30 000 будда монахын Шри-Ланкаға ступаны қадірлеу үшін алып келгенін айтады, бұл гректердің осы кезеңде Үнді буддизміне белсенді қатысқанын көрсетеді. Греко-буддистік стильдер Кушан империясы кезінде де ықпалды болды.
Пирондық
Ұлы Александрдың Үндістанды бағындыру жорығындағы сарайында философ Пирро болды, ол өзінің Пирронизм философиясын қалыптастыруда буддалық өмірдің үш белгісінен әсер алды. Пирронистер догма (көзге көрінбейтін мәселелер туралы сенімдер) туралы сот үкімін тоқтатуды (эпохе) – нирванаға ұқсас құтқару мақсаты – атраксияға жету жолы деп қарастырады. Бұл, буддалық ең көне мәтіндердің бірі – Аттахаваггада сипатталған тәжірибелерге және Будданың буддалық практика жолына кедерілді деп санайтын метафизикалық сұрақтарға жауап беруден бас тартуына, сондай-ақ Нагарджунаның «барлық көзқарастардан бас тартуына» (дрсти) ұқсас. Кейінірек Пирронизм Мадхьямака буддизмінің тұжырымдамаларымен, әсіресе Секст Эмпирик, Томас МакЭвилли және Мэтью Нилдің сақталған еңбектерімен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Олар Нагарджунаның Үндістанға әкелінген грек Пирронизмінің мәтіндерінің ықпалында болғанын жобалайды.
Буддизм мен Рим әлемі
Буддизм мен Рим империясы арасындағы өзара әрекеттесудің бірнеше мысалы классикалық және ерте христиан авторларында кездеседі. Римдік тарихи мәліметтерде Үндістан патшасы Пандион (Пандия?), сондай-ақ Порус деп аталған, шамамен 13 жылы Августқа елшілік жібергені айтылады. Елшілік грек тіліндегі дипломатиялық хатпен саяхаттап келе жатқан еді, ал оның мүшелерінің бірі – Зарманохегас – Афинада өз дінін көрсету үшін өзін тірідей өртеді. Бұл оқиға қызу талқылау тудырды және Антиохияда елшілікті қарсы алған Дамасктың Николайы, сондай-ақ Страбон (XV, 1,73) және Дио Кассий сияқты авторлар осы туралы жазды. Бұл мәліметтер, кемінде, Үндістанның дін өкілдерінің (буддистерге жататын сраманалар, индустардың брахмандарынан өзгеше) Жерорта теңізі елдерінде болғанын көрсетеді. Дегенмен, срамана термині джайнизм, буддизм және Аживика діндеріндегі үнді дін өкіліне қолданылатын жалпы атау. Осы жағдайда, бұл адамның қай діни дәстүрге жататыны белгісіз. III-IV ғасырлардағы христиан авторлары, мысалы Гипполит және Эпифаний, шамамен 50 жылы Үндістанға сапар шеккен Скиф есімді адам туралы айтады. Ол "Екі принциптің" ілімін әкелген. Иерусалимдік Кириллдің сөзіне сүйенсек, Скифтің шәкірті Теребинт өзін "Будда" деп таныстырды ("Өзін Будда деп атады") және Палестина, Иудея және Вавилон жерлерінде сабақ берді.
Буддизм мен христиандық
Ықпалды ерте христиан шіркеуінің атасы, Ескендіриялық Климент (215 ж. қайтыс болған) Будданы (Βούττα) атап өтті: Үндістердің арасында Буттаның үйретіктерін ұстанатын философтар да бар, олар оның айқын қасиеттілігі үшін оны құдай деп құрметтейді. Будданың дүниеге келуі туралы миф та белгілі болды: Каррхалық Архелайдың (278 ж.) бір үзіндісі Будданың бойжеткен қыздың құрсағынан туғанын айтады, ал Әулие Иероним (IV ғасыр) Будданың тууы туралы айтады, ол "құдай қыздан туды" деді. Барлаам мен Жосафат христиан қасиеттілері туралы аңыз Будданың өмірінен негізделген. XIII ғасырда Джованни де Пьяно Карпини және Вильгельм Руйсброк сияқты халықаралық саяхатшылар Батысқа буддизм туралы мәліметтер жіберіп, оның несториандық христиан қауымдарымен қандай ортақ белгілері бар екенін байқады. Белгілі саяхатшы-жазушы Марко Поло (1254–1324) Хотан, Қытай және Шри-Ланка сияқты жерлерде буддизм, оның рәсімдері мен салты туралы көп жазды.
Ерте заманауи және отарлаушылық кездесулер
XVI ғасырдың басында еуропалық христиандар буддизммен тікелей байланыс орнатқанда, Азияға барған иезуит миссионерлері, мысалы, әулие Франциск Ксавье және Ипполито Дезидери буддалық ілімдер мен тәжірибелер туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жіберді. Ол сондай-ақ христиан дінін насихаттап, буддизмді сынаған бірнеше кітап жазды. Буддизм туралы басқа да ықпалды иезуит жазушылары – Алессандро Валигнано (1539–1606) және Маттео Риччи (1552–1610). Шри-Ланкада португалдық отаршылдық әрекеттері кезінде, XVI және XVII ғасырларда буддистер мен батыстықтардың арасындағы алғашқы кең ауқымды тікелей байланыс болды. Стивен Берквицтің сөзіне сәйкес, XVII ғасырдың соңына қарай «Будда бейнесіне табынушылық ететін Азиядағы діннің бар екендігі Еуропа ғалымдарының арасында жақсы белгілі болды». Мысалы, Жюль Бартелем Сент-Илаир буддизмді үнді пессимизмінің нигилистік төмендемесі деп сипаттады. Бұл кітап ақырында 80 басылымнан өтіп, жарты миллионнан бір миллионға дейін сатылды. Олкотт сингал буддизмін қайта жаңғыртуда және модернистік буддизмнің өркендеуіне үлкен ықпал еткен тұлға болды. Шри-Ланкаға алғашқы сапарында ол буддалық теософиялық қоғамның түрлі филиалдарын құрып, буддалық білім беру әдебиетін жазды. Лафкадио Хирннің еңбектері де жапон буддизмін батыс көрермендеріне таныстыруда маңызды рөл атқарды.
Еуропадағы
XIX ғасырда алғашқы толыққанды академиялық зерттеулер, буддалық мәтіндердің жарияланымдары мен аудармалары даму алды. Француз шығыстанушысы Эжен Бернуфтың еңбегі буддизмді зерттеудің алғашқы академиялық жұмыстарының бірі болып табылады, оның ішінде санскриттен лотос сутрасының француз тіліне аудармасы бар. Ол санскрит тіліндегі буддалық мәтіндерді зерттеуге негіз салды. Ол Кристиан Лассенмен бірге 1826 жылы пали тілінің алғашқы грамматикасын жариялады. Кейіннен Шопенгауэр буддизмді "барлық мүмкін діндердің ең жақсысы" деп атады. Шопенгауэрдің адамның азап-қайғысының себебін күш-жігер мен ерік-жігерде көруі және оның қайырымдылыққа негізделген этикасы буддизммен салыстырылды. Батыс эзотерикасын зерттейтін дінтанушылар Теревада буддизмінің ағылшын оккультисі және рәсімдік сиқыршы Алестер Кроулидің философиялық және діни ойларына ықпал еткенін мойындайды, бірақ ол ақырында Теревада буддистік үйретімдерінен алшақтап, өз дінін құрды. Ницше: "Буддизмде моральдық ұғымдардың өзін-өзі алдауы бар, және бұл оны христиан дінінен түбегейлі ерекшелендіреді – ол менің тілімде Жақсылық пен Жамандықтан тыс тұр" деп жазды. Дегенмен, ол буддизмді өмірден бас тартуға шақыратын нигилистік дін ретінде де қарастырды. Осылайша, Ницше өзін Буддаға ұқсас жобаны іске асырып жатқанын сезінгенмен, 1883 жылы "Мен Еуропаның Буддасы бола аламын" деп жазды. Ол өзін саналы түрде буддизмге қарсы деп есептеді, сондай-ақ: "Бірақ шындығында мен Үнді Будасының антоподы болар едім" деп жазды. Роберт Моррисон екеуінің арасында "терең үндестік бар" дейді, себебі "екеуі де құдайсыз ғаламда адамның орталық рөлін басады және әрқайсысы өмір мәселесін шешу үшін сыртқы күштерге жүгінбейді".
Солтүстік Америкада
Солтүстік Америкаға алғаш келген буддистер 1848 жылғы алтын асығу кезінде Батыс жағалауға келген қытай иммигранттары болды. 1875 жылға қарай Сан-Францискода 8 ғибадатхана және Батыс жағалауында одан да көп кішкентай ғибадатханалар болды. Олар "конфуцийшілдердің ата-бабасына құрмет көрсету, кең таралған даосизм және Таза Жер буддизмі" қоспасын ұстанды. Бұл ұйым иммигранттарға жапон мәдениетін, тілін және дінін сақтауға мүмкіндік берді. 1850 жылдары Азиялық иммигранттар Канаданың Британ Колумбиясына (кеншілік жұмысына) келді. 1962 жылғы Иммиграциялық заңнан кейін Азиялық иммигранттардың жаңа толқыны және Индокитайдан келген босқындардың келуі ескі иммигранттар қатарын арттырды. Кеншілік жұмыстары қытай иммигранттарын Австралияға (1848 ж.) және Жаңа Зеландияға (1863 ж.) жеткізді. Америкалық трансценденталист ойшылдары Шығыс діндеріне, соның ішінде буддизмге қызығушылық танытты, бірақ олар дінін өзгерткен жоқ. Ральф Уолдо Эмерсон индуизм мен буддизмді идеалды трансцендентализмнің көрегендігі деп есептеді. Ал Генри Дэвид Торо "Лотос сутрасын" француз тілінен ағылшын тіліне аударды. Батыс буддизмінің тарихындағы маңызды оқиға – 1893 жылы Чикагода Джон Генри Барроуз және Пол Карус ұйымдастырған Діндердің әлемдік парламенті. Жапондық делегацияға дін қызметкері Сойен Шаку, дінтанушы Зенширо Ногуши, төрт дін қызметкері және екі дінтанушы кірді, олар жапон буддизмінің Ринзай Дзен, Жодо Шиншу, Ничирен, Тендай және Шингон мектептерін ұсынды. Шри-Ланкалық Анагарика Дхармапала да қатысып, буддизмді насихаттаған сөз сөйледі. Ол құмарлықпен ағылшын тілінде сөйлеп, тыңдаушылардың назарын аударды. Кейін ол Пол Карустың, философия профессорының шақыруымен АҚШ-қа лекциялық турға келді және Сан-Францискодағы алғашқы Весак мерекесін өткізді (1897 ж.). Солтүстік Америкаға үшінші сапарында ол Уильям Джеймстің лекциясына қатысты, ол өз орнын Дхармапалаға берді. Дхармапала буддалық психология туралы сөйлегеннен кейін Джеймс: "Бұл психологияны барлығы жиырма бес жылдан кейін зерттейтін болады" деп айтқан. Судзуки өзінің еңбектері арқылы Азия буддизмін трансцендентализм мен романтизммен біріктіретін Дзен модернизмінің қалыптасуына үлес қосты.
Буддистік модернизм
Батыс буддизміне үлкен үлес қоскан Генри Олкотт, Пол Карус және Сойен Шаку сияқты ертедегі маңызды тұлғалардың еңбектері, қазіргі ғалымдардың пікірінше, "буддистік модернизм" және "протестанттық буддизм" деп аталатын буддизмнің бір түрін таратуға көмектесті. Хайнц Бехерттің айтуынша, буддалық модернизмге мынадай элементтер кіреді: ерте буддалық үйретімдердің жаңаша түсіндірілуі, буддизмді "ғылыми дін", әлеуметтік философия немесе "оптимизм философиясы" ретінде қарастыру, теңдік пен демократияға баса назар аудару, "белсенділік" және қоғамдық іс-әрекеттерге қатысу, буддалық ұлтшылдықты қолдау және медитация практикасын жаңарту.