Кіріспе

Астрагаломантия, сондай-ақ кубомантия немесе астрагиромантия деп те аталады, – әріптермен немесе сандармен арнайы белгіленген ойыншық сүйектерді пайдаланатын болжау түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ойыншық сүйектер сияқты, «сүйектер» әдетте төрт аяқты жануарлардың кішкентай сүйектері немесе басқа ұсақ сүйектері болған. Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс археологиялық қазбаларында, әсіресе жерлеу және діни орындарда қой мен ешкінің белгіленген астрагалдары (талус сүйектері) жиі кездеседі. Мысалы, Грекияның Афина қаласындағы Афродита Уранияның алтарының жанынан белгіленген астрагалдар табылған, бұл б.з.д. 500 жылдан кейін алтардың жанында астрагаломантия орындалғанын көрсетеді. Ойыншық сүйектерді немесе сүйектерді кездейсоқ лақтыру арқылы құдайдың шындығын табу дәстүрі жазба тарихтан бұрынғы кездерге дейін жетеді. Метрополитен өнер музейі Африканың оңтүстігіндегі шона халқы қолданған сүйек «ойыншық сүйектерді» (хаката) көрсетеді. Олар мыңдаған жылдар бойы қолданылып келеді және қазірге дейін сақталған. Астрагаломантия көбінесе клермантияның бір саласы деп есептеледі. Сортицияның бір түрі ретінде, ойыншық сүйектерге сандар жазылады; сандар әріптермен байланыстырылады, осылайша болжаушының сұрақтарына жауап береді. Содан кейін болжаушы ойыншық сүйектерді лақтырады, нәтижесінде сандардың кездейсоқ тізбегі пайда болады. Болжаушы осы тізбекті белгілі бір ережелерге сәйкес түсіндіреді – әдетте дінге қатысты ережелер (мысалы, Тибет буддизмі және кубомантияның Мо жүйесі). Клермантияның тағы бір саласы, кейде астрагаломантиямен салыстырылатын, – пессомантия (сондай-ақ псефомантия деп те аталады) – сандық ойыншық сүйектер емес, түсті немесе белгіленген тастарды пайдаланатын болжау түрі. Бұл тастарды араластырғаннан кейін қаптан лақтырып тастайды немесе кездейсоқ түрде тартылып алынады. Түстердің немесе символдардың мағынасы денсаулық, байланыс, табыс және саяхат сияқты мәселелерге қатысты.

Ежелгі Грецияда

Астрагаломантия ежелгі Грецияда астрагалоидтарды лақтыру және одан кейін "таз оракулдарына", мүсіндерге немесе монолиттерге қашалған болжам нәтижелерінің кестелеріне жүгіну арқылы орындалған. Астрагалоидтар – қойдың белгіленген және кесілген кірпік сүйектері немесе қоладан немесе ағаштан жасалған осыған ұқсас пішіндегі имитациялар, олар ежелгі грек әлемінде болжамдық текше ретінде қолданылған. Олардың төрт жағы болған, сопақ пішіндес, екі жағы дөңгелек болғандықтан, сол жақтарына түспейтін. Текшелердің екі тар және екі кең жағы болған, тар жақтарының біреуі жалпақ, екіншісі ойыс, ал кең жақтарының біреуі ойыс, екіншісі дөңгелек болған. Тибет құқығында текше арқылы болжам жасау қолданылғанына дәлелдер бар, бұл қарыз, пайыз, неке заңдары және әскерге шақыру сияқты мәселелерге әсер еткен. Жақында жарияланған тибет қолжазбасында болжамдық нұсқаулық пен заң мәтіні бірге келген, бұл екі тәжірибенің байланысты екенін көрсетеді. Мәтіннің құқықтық бөлімі 11 "тармаққа" бөлінген көптеген мәселелерді қарастырады, онда сұрақтар мен жауаптар жинағы бар. Әрбір жағдай "шо" арқылы шешіле ала ма деген сұрақпен аяқталады. Өтініштер әдетте "Шо арқылы шешім қабылдаймыз ба, жоқ па – қалай бұйырасыз?" деген сөздермен аяқталады.

Тибет буддизміне

Далай-лама маңызды шешімдер қабылдауда көмек ретінде "мо" – ішіне нұсқаулар жазылған қағаз парақтары салынған қамырдан жасалған шарларды пайдаланады деп хабарланады. Тибеттік болжау амалдары ұзақ жылдар бойы күнделікті мәселелерді шешуде де "мо" қолданысын қамтиды. Әртүрлі ламалардың кітаптарында осы кіселерді тастаудың мағынасын түсіндірулер келтірілген. Дәстүрлі алты қырлы кісе индуист құдайы Лха Моның бейнесінде де кездеседі. Оның белдігінен жіппен байланған екі кісе ілінген. Лха Мо буддалық діннің қорғаушылары саналатын "сегіз қорқыныштының" құрамына кіреді және кісе тастау арқылы болашақты болжай білумен тығыз байланысты. Лха Моның кісе тастаумен байланысы "Бэун мо бкаи тан йиг" діни мәтініндегі оқиғада айқын көрінеді. Оқиғада Лха Мо бірнеше рет бақ шешуші кейпінде пайда болып, әр рет кісе тастап, соңында ауру патшаны емдейді. Лха Мо культының ламалары, "Дпал Идан дмаг зор ргьял мо'и сго нас" бүгінге дейін болашақты болжай білу үшін "мо" деп аталатын кісе тастау ритуалын орындайды.

Жібек жолындағы жолдар

Астрагаломантияның сандық триграммаларды қолдану стилі кеңінен таралған, және мұндай дәлелдер 6-шы ғасырдан 10-шы ғасырға дейінгі түрік, тибет, санскрит және соғд тілдеріндегі болжау мәтіндерінде табылады. Атап айтарлық мәтін – Дунхуанның Жібек жолы шекарасында табылған Махешвараның "Болжауы". Бұл мәтін ерекше, себебі ол сүйектерді арқылы болжау мәтіні, және оның әдісі басқа белгілі қытайлық болжау мәтіндерінен толыққандай өзгеше. Мәтінде алпыс төрт оракул бар, олардың әрқайсысы құдаймен байланыстырылған, сонымен қатар белгілі бір үш сандық комбинацияға немесе сандық триграммаға сәйкес келеді, бұл әдіс қытайлық сандық триграммалық болжау дәстүрлері мен үнділік сүйектерді арқылы болжау дәстүрлерінің тоғысқан жерінде орналасады. Әдіс былай: сіз болжаушыға барасыз және оның ақысын төлейсіз. Ол Шакра, Брахма және төрт аспанды патшаларды, сондай-ақ басқа рухтарды шақырады, сізге батысқа қарап отыруды бұйырады. Ол сізге әр жағында олардың санын көрсететін концентрлі шеңберлері бар үш төрт жақты сүйек береді. Сіз өзіңіздің атыңызды және қандай мәселе бойынша кеңес алу үшін келгеніңізді айтасыз, содан кейін сүйектерді бірінен соң бірін лақтырып, триграмма жасайсыз. Содан кейін болжаушы мәтініне жүгінеді және сізге осы комбинацияға қатысты оракулды айтады. Егер сіз осы болжау туралы күмәнданып жатсаңыз, процесті ең көп дегенде үш оракулға дейін қайталауға болады, соңғысы бірінші екеуінен басымдық алады.

Оңтүстік Америкада

Хуайру – Оңтүстік Америкада жерлеу рәсімдерінде ойналатын бір түрлі ойын. Ойын дәстүрлі түрде лама сүйектерімен ойнатылады, себебі олардың қайтыс болған адамның жанын өзіне тартатын күші бар деп есептеледі. Осы ойынды ойнаудың көптеген себептері бар, бірақ олардың бәрі де жақында қайтыс болған адамның ниетін білуге байланысты. Эквадордың аграрлық реформасы кезінде хуайру ойыны қауымдастықтың болашағын болжау үшін қалай қолданылғанының мысалы бар, және ойын нәтижесінен қайтыс болған адам қауымның бағытына наразы екені түсіндірілді. Бұл ойынның тірілер мен өлгендер арасында байланыс құратын, қарым-қатынас жасау мен нұсқау алудың бір жолы екенін көрсетеді. Ойын сонымен қатар қайтыс болған адамның жолымен байланысты, ал ойын текшелері – күміс кен орны сияқты, тауарлармен байланысты жерлерге саяхат жасайтын ламаларды бейнелейді, және осы саяхат ойынға белгісіздік енгізеді. Ойыншылар дұға оқу немесе құрбандық шалу арқылы ойын нәтижесіне әсер етуге тырысады, бұл ойынның кездейсоқ екенін көрсетеді. Алайда, бұл ойынның мәдени контекстінен өзгеше, онда қайтыс болған адам текшелердің қалай түсетінін бақылайды, ал ойыншылар оған сәйкес әрекет етеді, текшелер олардың қалауынша түспесе, неге оларды сәтсіздікке ұшыратуды қалағанын сұрап, қайтыс болған адамның мәйітін ұрады. Кейбір мәдениеттерде текшелер лама сүйектерінен емес, маниок немесе бананнан жасалып, қайық пішінде ойылады. Ламалар мен қайықтардың екеуі де маңызды, себебі олардың екеуі де саяхаттың символы болып табылады, ламалар мен қайықтар жүкті ұзақ қашықтыққа тасымалдау үшін қолданылады, сондықтан ойын ойнау қайтыс болған адамның жанына сапарға көмектеседі. Кейбір Амазониялық қоғамдар үшін бұл символ одан да күшті, себебі қайтыс болған адамның мәйіті ойылған ағашқа, яғни қайыққа қойылады.