Кіріспе

Зәйтүн майын алу – зәйтүн жемісіндегі зәйтүн майын бөліп алу процесі. Зәйтүн майы мезокарп жасушаларында түзіледі және липовакуоль деп аталатын арнайы вакуольде сақталады, яғни әрбір жасушада зәйтүн майының кішкентай тамшысы болады. Зәйтүн майын алу – майды жемістің қалған бөліктерінен (өсімдік шырынының сұйық және қатты заттарынан) бөліп алу процесі. Бұл бөлініске тек физикалық тәсілдер арқылы қол жеткізуге болады, себебі май мен су араласпайды, сондықтан оларды бөлу салыстырмалы түрде оңай. Бұл басқа майлардан өзгеше, олар химиялық еріткіштермен, әдетте гексанмен алынады. Зәйтүн майын алудың бастапқы қадамы – зәйтүнді жуу, бұл ластанушы заттардың, әсіресе топырақтың мөлшерін азайтуға мүмкіндік береді, себебі топырақ "топырақ дәмі" деп аталатын ерекше дәмді тудыруы мүмкін.

Зәйтүн сығу машиналары

Адамдар зәйтүн басуды гректер 5000 жыл бұрын бастағаннан бері пайдаланып келеді. Римдік зәйтүн сығу машиналары қазірге дейін сақталған, олардың едәуір жиынтығы Мароккодағы Волубилисте орналасқан. Зәйтүн басу машинасы зәйтүн пастасына қысым жасау арқылы жұмыс істейді, бұл сұйық май мен өсімдік суын қатты материалдан бөліп алады. Май мен өсімдік суы стандартты тұндыру арқылы бөлінеді. Зәйтүн басу орындары дәстүрлі түрде қабырғалы құрылыстардың ішінде салынған. Дәстүрлі зәйтүн басу құралдары үлкен, цилиндр пішіндес диірменнен және зәйтүнді және оның қабықтарын пульпаға ұнтақтап жіберуге арналған жоғарғы диірмен тасынан тұрды. Бұрын, жоғарғы диірменді жүк көтеруші малмен айналдырылатын еді, ол тасқа бекітілген ағаш тіреуді тартып тұратын. Содан кейін пульпа жиналып, илендірілетін. Одан кейін ол фрейлдерге (қалың талшықты материалдан жасалған иілгіш, тоқыма себеттер, әдетте қамыс, пальма жапырақтары, кендір немесе жыда шабақтарынан) салынып, бірінің үстіне бірін қойылып, пульпадан майды шығару үшін тас салмақ қойылды. Алынған сұйықтық май мен өсімдік суының (амурка) қоспасынан тұрады. Ең жақсы май толық піскен және ағаштың жоғарғы жағынан ғана жиналған зәйтүндерден, жеңіл қысыммен алынды, "өйткені жеңіл қысымнан ағатын май өте тәтті және жұқа болады". Қалған зәйтүндер ауыр салмақпен сығылады, ал басқалары шіру процесін жеделдету үшін жердегі шұңқырларда ұзақ уақытқа қалдырылады. Геопоникаға сәйкес, май сақталғанда тұз және аздаған селитра қосылады.

Декантерден центрифугалау

Зәйтүн майын өндірудің қазіргі заманғы әдісі барлық фазаларды центрифугалау арқылы бөлуге арналған өнеркәсіптік декантерді пайдаланады. Бұл әдіс бойынша зәйтүнді ұсақ пастаға дейін ұсатады. Бұл жұмысты балғамен ұсату машинасы, дискілі ұсату машинасы, шүбіршіксіздендіру машинасы немесе пышақты ұсату машинасы арқылы жасауға болады. Содан кейін майда зәйтүн тамшыларының бірігуіне мүмкіндік беру үшін бұл пастаны 30-60 минут бойы араластырады. Осы екі кезеңде жеміс ферменттерінің әрекетінен хош иіс пайда болады. Содан кейін паста өнеркәсіптік декантерге құйылады, онда фазалар бөлінеді. Пастамен бірге экстракция процесін жеңілдету үшін су қосылады. Декантер – шамамен 3000 айналымда айналатын үлкен сыйымдылықтағы көлденең центрифуга. Бұл жоғары центрифугалық күш фазаларды олардың әртүрлі тығыздықтарына сәйкес (қатты заттар > өсімдік суы > май) оңай бөлуге мүмкіндік береді. Декантердің айналатын конустық барабанының ішінде баяу айналатын спираль бар, ол қатты материалдарды жүйеден шығарады. Содан кейін бөлінген май мен өсімдік сулары тік центрифуга арқылы қайтадан өтеді, ол шамамен 6000 айналыммен жұмыс істейді, майдағы қалған өсімдік суын және керісінше бөліп алады.

Үш, екі және екі жарым фазалы декантерлер

Үш фазалы май сығыру машинасы (декантер) арқылы май полифенолдарының бір бөлігі, дәстүрлі әдіске қарағанда судың көп мөлшері қосылуының нәтижесінде, жуылып кетеді, бұл өңдеуді қажет ететін өсімдік суының көлемін арттырады. Екі фазалы май сығыру машинасы осы мәселелерді шешу мақсатымен жасалды. Ол майды сығу мүмкіндігінің бір бөлігінен бас тартып, аз су қосады, соның салдарынан фенолдардың жуылуын азайтады. Зәйтүн массасы екі фазаға бөлінеді: май және ылғалданған шөпіш. Бұл типтегі сығыру машинасы үш шығу тесігіне (май, су және қалдықтар) ие болмай, тек екі тесігі бар. Су сығыру машинасының спиралі арқылы шөпішпен бірге шығарылады, нәтижесінде өнеркәсіптік өңдеуге қиын ылғалданған шөпіш пайда болады. Көптеген шөпіштен май өндіру орындары осы материалдармен жұмыс істеуден бас тартады, себебі гексанмен май өндіру үшін шөпішті кептіруге жұмсалатын энергия шығындары көбінесе өндіру процесін тиімсіз етеді. Демек, практикада екі фазалы сығыру машинасы фенолдарды жуу мәселесін шешсе, қалдықтарды басқару мәселесін күшейтеді. Осы қалдықтарды басқару мәселесі ылғалданған шөпішті жинап, «экстракторлар» деп аталатын мамандандырылған мекемелерге тасымалдау арқылы шешілді. Бұл мекемелер шөпішті 45 °C мен 50 °C арасында қыздырып, жаңартылған екі фазалы сығыру машиналарын пайдаланып, 100 кг шөпіштен қосымша 2 литрге дейін май шығара алады. Екі жарым фазалы май сығыру машинасы – бұл жоғарыда аталған екі типтің арасындағы компромисс. Ол зәйтүн массасын стандартты үш фазаға бөледі, бірақ су қосу қажеттілігі азырақ және өсімдік суының шығыны да азырақ. Сондықтан алынған шөпіштің су құрамы стандартты үш фазалы сығыру машинасынан алынған шөпішке жақын, ал өсімдік суының шығыны салыстырмалы түрде аз, бұл қалдықтарды басқару мәселелерін азайтады. Зәйтүннің түріне және өңдеу процесіне байланысты, сығыру машинасы немесе трикантер бірінші сығу кезінде зәйтүн майының 85-90% -ын өндіре алады. Зәйтүн майын өндіруден алынатын өнімді екінші сығу арқылы одан да арттыруға болады. Бірінші және екінші сығуды біріктіру арқылы зәйтүн майының өнімділігі 96% -ға дейін жетеді.

Синолеа әдісі

1972 жылы зәйтүндің майын алу үшін Sinolea әдісі енгізілді; осы процесте металл дискілер немесе пластиналар зәйтүн қоспасына батырылады; май металл бетіне жақсы жабысып, скреперлермен үздіксіз түрде алынып тасталады. Бұл әдіс өсімдік суы мен майдың әртүрлі беттік кернеуіне негізделген, осы физикалық қасиеттердің айырмашылығы зәйтүн майының болат пластинаға жабысуына, ал қалған екі фаза артта қалуына мүмкіндік береді. Sinolea бірнеше жүз болат пластинаны үнемі қоспаға енгізу арқылы жұмыс істейді, осылайша зәйтүн майын шығарып алады. Бұл процесс толыққанды тиімді емес, сондықтан қоспада әлі де көп май қалады, аталған қалдықтарды стандартты қазіргі заманғы әдіспен (өнеркәсіптік декантер) өңдеу қажет.

Бірінші рет суық престелген суық экстракция

Көптеген майлар "бірінші суық престелген" немесе "суық экстракция" деп сатылады. "Суық" дегеніміз – майды алу кезінде қыздырылмағандығын білдіреді. "Престелген" дегеніміз – зәйтүнді май алу үшін майлықта ұнтақталғанын білдіреді. Еуроодақта (ЕО) бұл белгілеулер зәйтүн майының сауда стандарттары туралы 2002 жылғы 13 маусымдағы 1019/2002 (ЕК) Комиссиясының №5 бабымен реттеледі. Бұл бапта, осы белгілеулерді пайдалану үшін зәйтүн майын құюшы, мақтаны лактациялау және май алу температурасы 27°C (80°F) төмен болғанын растауы керек. Еуроодақ елдерінен тыс құйылған зәйтүн майы үшін бұл ереже қолданылмайды, демек, тұтынушы осы мәлімдемелердің дұрыстығына кепілдік ала алмайды. Мақтаны лактациялау және май алу температурасы зәйтүн майының сапасына әсер ететіндіктен маңызды. Жоғары температура қолданылғанда, майдың құрамындағы ұшқыш ароматтар жоғалып, майдың тотығу жылдамдығы артады, нәтижесінде сапасы төмен майлар шығады. Сонымен қатар, жоғары температурада майдағы полифенолдар, антиоксиданттар және витаминдердің химиялық құрамы азаяды. Температура негізінен осы екі кезеңде қосылған судың температурасын бақылау арқылы реттеледі. Жоғары температура майлықтан алынатын зәйтүн майының мөлшерін арттыру үшін қолданылады.

Баламалы конфигурациялар

Кейбір өндірушілер өнім сапасын максималды деңгейге жеткізу үшін дәстүрлі ұнтақтау әдісін, яғни тас диірменді, заманауи декантермен біріктіруді таңдайды. Бұл техника зәйтүнді әлдеқайда таңдамалы түрде ұнтақтауға мүмкіндік береді, зәйтүн массасын ұнтақтау уақытын қысқартады және зәйтүн пресінің талшықты бөліктерін күрделі тазалау қажеттілігінен құтқарады. Тас диірменді пайдалану жүктеу және түсіру кезеңдерін талап ететіндіктен, бұл өндіру әдісі үздіксіз емес, яғни машиналардың тоқтатылатын уақыттары болады. Сондықтан бұл әдіс көбінесе ірі коммерциялық өндірісте қолданылмайды, тек жоғары сапалы зәйтүн майын өндіретін шағын зәйтүн диірмендері ғана қолданады.

Тұтынушылардың көзқарасы

Жоғары сапалы зәйтүн майын тиісті шаралар қолданса, кез келген әдіспен алуға болады. Зәйтүн майының сапасы зәйтүннің өзінің сапасына және оның жиналғаннан бастап сығымдауға дейінгі уақытына, сондай-ақ сығымдау әдісіне бірдей байланысты. Зәйтүн майының нашарлауына себеп болатын екі негізгі фактор – оттегі мен жарық. Зәйтүнді жинағаннан кейін 24 сағат ішінде сығу қажет. Окислеу жинаудан кейін бірден басталады. Жинау мен ұнтақтау аралығында жемістердің ферменттері өте белсенді болып, ішкі майды нашарлатады, сондықтан ұзақ күткеннен кейін алынған майдың сапасы төмендеп, қышқылдығы жоғарылайды (бос май қышқылдарының пайыздық көрсеткіші). Сонымен қатар, егер сығымдау процесінде зәйтүн пастасымен қосымша оттегінің әрекеттесуіне рұқсат берілсе, қышқылдық деңгейі одан да артады. Оттегінің және жарықтың майға енуіне жол бермеу үшін жабық әдістерді қолдану қажет. Сығымдау аяқталғаннан кейін, сүзгіленбеген зәйтүн майы көбінесе аз мөлшерде судың және зәйтүн тіндігі мен тұқымының майда бөлшектерінің болуына байланысты сәл бұлыңғыр болып көрінеді. Сондықтан бұл майды кейде бұлыңғыр немесе тұманды деп атайды. Көбінесе сүзгіленбеген зәйтүн майын біраз уақыт "тұндыруға" жібереді, яғни салқындатылған, тотбас болаттан жасалған конустық түбі бар, оттегі сорғысымен тазартылған, екі фазаның шөгуі мен бөлінуіне мүмкіндік беретін және кейіннен сүзгілеуді жеңілдететін силосқа сақтайды; бұл майдың сақталуы мен тұрақтылығына да септігін тигізеді.