Кіріспе

Зәйтүн жемісінің шыбыңы (Bactrocera oleae) – Dacinae кіші тұқымдасына жататын шыбың түрі. Бұл фитофаг түрдің дернәсілдері зәйтүн ағаштарының жемісімен қоректенеді, сондықтан оған осылай ат қойылған. Зәйтүн шаруашылығында ол қауіпті зиянкес саналады. 1998 жылға дейін бұл шыбың АҚШ-та анықталмаған, ал оның таралған аймағы Шығыс жарты шардағы зәйтүн ағаштарының таралған аймағымен сәйкес келді: Солтүстік, Шығыс және Оңтүстік Африка, Оңтүстік Еуропа, Канар аралдары, Үндістан және Батыс Азия. Батыс жарты шарда қазіргі таңда оның таралуы Калифорния, Бажа Калифорния және Сонорамен шектеледі. Зәйтүн жемісінің шыбыңы Солтүстік Америкада алғаш рет 1998 жылдың қараша айында Лос-Анджелес округіндегі ландшафттық ағаштардағы зәйтүн жемісіне шағылысқан күйінде табылды. Қазір оны Калифорния штатының барлық аймақтарында кездестіруге болады.

Тарих

XVIII ғасырдың соңғы жылдары итальяндық ғалым Джузеппе Мария Джовен (1753-1837) өзінің "Зәйтүн жемісін зақымдайтын құрттарды жою туралы хабарлама" (1792) атты еңбегінде шаруаларға зәйтүн ағаштарының жемісіне шабуыл жасайтын "musca oleae" шыбығын тиімді жоюға қатысты бірнеше ұсыныс жасады.

Таралуы мен маңызы

Бұл түр Оlea туысына жататын өсімдіктермен байланысты. Ол Жерорта теңізі бассейнінің барлық аймақтарында және Оңтүстік Африкада таралған. 1990 жылдардың соңынан бері Калифорнияда да кездеседі және Жақын Арктика аймағындағы зәйтүн өсірілетін жерлерге тараған болуы мүмкін. Ол тіршілік ететін аймақтарда зәйтүннің ең зиянды жәндігі саналады, зәйтүн өсіретін көптеген аймақтарда өнімнің мөлшері мен сапасына елеулі әсер етеді. Оның зиянды әсері ылғалды және салқын өсетін аймақтарда күшейе түседі, сондай-ақ өсірілетін сортқа байланысты да маңызды өзгерістерге ұшырайды, зәйтүннің әртүрлі сорттарына және жазы ыстық, құрғақшылық аз болатын аймақтарға әсер етеді.

Морфология

Жұмыртқасының ұзындығы 0,7-1,2 мм, сопақ, ішкі жағында сәл жалпақталған, кішкентай, ақ микрофлисті түйіншесі бар, ол эмбрионның тыныс алуына қажетті. Личинкасы цецилиялық, конус тәрізді цилиндрлі, алдыңғы жағы тар. Ол үш сатыдан (ермек, бірінші, екінші және үшінші саты) өтеді. Ересектеген личинкасының ұзындығы 6–7 мм, ақ-сары түсті, сопақ және конусқа жақын. Алдыңғы сенсорлары биполярлы, ал екінші конус тәрізді мүше, артқы сенсор, сегіз сенсилладан тұрады. Бас-жұтқыншақ қаңқасының жоғарғы және төменгі аподемалары өте қысқа, гипостомальдық склерит үшбұрышты. Онда субгипостомальдық жауырыны жоқ, ал жақтары ілмек тәрізді. Ауыз қуысы 10–12 тілікшелі, әр жағында Ceratitis capitata личинкасына ұқсас сезімтал тақташасы бар. Алдыңғы стигмалары 9–10 жапырақшадан тұрады. Үш личинкалық сатыларды бас-жұтқыншақ құрылымдары арқылы әртүрлі жолдармен ажыратуға болады. Алдыңғы стигмалардың әртүрлі пішіні екінші және үшінші сатыдағы личинкаларды анықтауға мүмкіндік береді, ал бірінші сатыдағы личинка метапневстік, бір жұп артқы стигмаларымен жабдықталған. Қорықша сатысы қорықша ішінде өтеді, бұл личинканың соңғы экзувиалды түрленуінен пайда болған эллипс тәрізді қабық. Қорықшаның ұзындығы 3,5–4,5 мм, құрғақ кезде ақ-сарыдан сары қоңырға дейін өзгереді. Қорықша түсінің өзгеруі қорықшаның жасын анықтауға көмектеседі. Ересектердің ұзындығы 4–5 мм. Италияда оларды басқа тефриттерден қанатының ұшындағы кішкентай қара дақ және тар, сопақ анальдық жасушаның ұзындығы арқылы оңай тануға болады. Ересек аталықтарында анальдық жасушаның жоғарғы жағында қатайған қанат болады, ол аналықтарына қарағанда ұзын. Үшінші уритте көкірек бөліктері көрінеді. Ересек аналықтарының басы сарғыш, антенналарының астында екі дөңгелек дақ бар, ал көздері көгілдір-жасыл. Көкірегінде әдеттегі жолақтар мен сызықтардың орнына әртүрлі дақтар болуы мүмкін. Мезонотум көгілдір-сұр түсті, үш қара бойлық сызығы бар. Иықшалы және мезоплевральді, метаплевральді және мезоскутелло аймақтары ақ түсті. Қанаттары гиалинді, птеростигмасының бір бөлігі ұшында қоңыр дақтармен. Құрсағы ашық қоңыр, әртүрлі түстерде: әдетте біріншіден төртіншіге дейінгі уротериттерде жұп қара дақтар болады, олар көбінесе жолақтарға бірігеді. Овипозитор анық көрінеді, жетінші уритке (сегізінші уритке) ішінара енген, ол әрқашан қара түсті. Ұзындығы 4–5 мм. Азиялық түрінде мезонотумның бүкіл денесі сарғыш, қара сызықтары анық көрінеді.

Өмірлік цикл

Аналықтары зәйтүннің диаметрі кем дегенде 7-8 мм болған кезде жазда жұмыртқа салады. Жұмыртқа салу үшін, аналықтары зәйтүн терісіне жұмыртқа салу құралымен тесік жасайды, төмендегі қуысқа бір жұмыртқа ғана қалдырады. Тесіктің формасы оптикалық эффектіге байланысты ерекше үшбұрышты болып келеді. Тесік қара-жасыл түсті, ал ескі зақымданулар жазылу процесінен кейін сарғыш қоңыр түске ие болады. Жұмыртқадан шығу ауа райына байланысты әртүрлі уақытта жүреді: жазда 2-3 күн, ал күзде шамамен 10 күнге дейін. Жаңадан шыққан личинка бастапқыда бетінде тоннель қазады, бірақ кейіннен етке тереңдеп, ешқандай зақым келмейтін өзекке жетеді. Личинка даму кезінде екі өзгеріс болады, бұл личинканың мөлшерін арттырады. Үшінші өзгеріс кезінде үшінші сатыдағы личинкалар бетке қарай жылжып, ересекке айналу үшін тесік дайындайды, жұқа қабатты қалдырып етті шайнайды. Осы кезеңде зәйтүнде зақымдану белгілері анық көрінеді, себебі ол қара түске жуық болады және тоннельдер пайда болады. Бетінде қалған терінің арқасында дөңгелек тесік пайда болады. Құйрықшалар төмендегі қуыста жатады, жетілген личинкалардың қалдықтарымен қоршалған. Ересекке жеткенде, құйрықша қалдықтарын бұзып, құмырсқадан шығады. Личинка қалдырған тері бетін күшпен бұзып, шығу тесігін қалдырады. Күздің соңы мен қыста мінез-құлқы өзгереді; жетілген личинка зәйтүннен шығып, жерге түседі, онда құйрықшаға айналады. Ересектер гликогенді және негізінен шырынмен қоректенеді. Олардың негізгі диетасында ақуыз аз болғандықтан, олар ақуыз қажеттіліктерін толықтыру үшін құс зәрi сияқты ұшқыш азотты заттар шығаратын материалдарға қызығушылық танытады. Бұл мінез-құлық маңызды, өйткені оны жұмыртқаны бақылау және жою бағдарламаларында гидролизделген белоктар мен аммоний тұздары сияқты тартымды заттарды қолдану арқылы пайдалануға болады.

Халық санының динамикасы

Басқа түрлерден айырмашылығы, Bactrocera oleae ұрпақтарының алмасуы ересектердің жұмыртқа салу кезеңі мен ұзақ өмір сүру мерзімі бойынша айқын ерекшеленбейді. Жыл ішінде әдетте үштен беске дейін ұрпақ кездеседі, бірақ көп жылдары көктемде алтыншы ұрпақ зәйтүн ағашында жетіліп, бірақ ағашта қалмайды. Жыл бойы популяция мөлшері өзгеріп отырады, екі ең жоғары нүктесі бар: біріншісі – көктемнің ортасында, қысқы ұрпақтың ересек даму кезеңінде, екіншісі – күзге қарай, зәйтүннің ең жоғары сезімталдық деңгейіне жеткенде, температура аздап төмендеп, климат ылғалды бола бастағанда. Сардинияда личинкалардың саны әдетте сәуір-мамыр және қыркүйек-қазан айларында ең жоғары шарына жетеді.

Залалдар

Зәйтүн жемісінің ұшқынынан туындайтын зиян екі түрлі: сандық және сапалық. Саны жағынан алғанда, зиян екінші, әсіресе үшінші сатыдағы личинкалардың зәйтүн қабығын тесіп, көп мөлшердегі қабықшасын жоюынан туындайды, нәтижесінде зәйтүннің өнімділігі азаяды. Өнімнің бір бөлігі шағылысқан жемістердің ерте түсуінен де жоғалады. Бірақ, зәйтүнге тиген шақтар мен личинкалардың бастапқы кезеңде жасаған тесіктері өнімге елеулі әсер етпейді. Асханалық зәйтүндерде бұл зиян стерильді тесіктерге дейін жетеді, бұл өнімнің өзгеруіне себеп болады. Сапалық тұрғыдан қарағанда, ескеру қажетті нәрсе – үшінші сатыдағы личинкалардың көп шабуыл жасаған зәйтүндерінен алынған майдың сапасының нашарлауы. Жұққан зәйтүннен алынған майдың қышқылдығы жоғары (олей қышқылы бойынша 2%-дан 10%-ға дейін, залалдану деңгейіне байланысты) және оның пероксидтік саны жоғары болғандықтан сақтау мерзімі де қысқа. Зәйтүн ұшқынынан туындайтын, түрлі деңгейдегі сапалық бұзылыстар личинкалардың қабықтан шығуы арқылы пайда болатын көбелектердің жұқтыруынан туындайды. Бұл сапаның нашарлауы, жерден жиналған немесе престеуге жібермес бұрын бірнеше күн сақталған зәйтүннен алынған майдың айқын кемшіліктерінде көрінеді.

Химиялық зиянкестерді жою

Зәйтүн жемісінің ұшымен химиялық күресті ересектерге қарсы алдын алу шараларын қолдану арқылы личинкаларға қарсы жүзеге асыруға болады. Емдеу үшін зәйтүн ағаштарына инсектицидтер (диметоат, дельтаметрин және фосмет) себу керек. Диметоат тиімділігі мен салыстырмалы түрде төмен құны үшін жиі қолданылады. Ол зәйтүн майында аз қалдық қалдырады, себебі ол суда ериді және амурк арқылы өтеді. Жақын арада диметоатты қолдануды тоқтату туралы заң қабылдануы күтілуде. Төмен әсер ететін өнімдердің ішінде азадирахтин – нем ағашының жемісінен алынған табиғи репеллент. Алайда, оның зәйтүн жемісінің ұшына қарсы тиімділігі әлі толыққанды тексерілмеген. Органикалық инсектицидтер туралы әдебиеттерде ротенон да айтылады, бірақ бұл белсенді затты пайдалану, оңай қол жетімді емес, қажеттілігін дәлелдегеннен кейін тиісті құзыретті органдар рұқсат етуі керек. Ларвицидтік емдеу жоспарлы зиянкестерді басқару, зиянкестерді басқару және кешенді зиянкестерді басқару принциптеріне сәйкес жүргізіледі. Жоспарлы зиянкестерді басқару әдетте личинкалардың орташа зарарлану кезінде пайда болатын кезеңнен бастап (жоғары таралу аймақтарында жаздың ортасынан бастап немесе төмен таралу аймақтарында қыркүйекте) мерзімді алдын алу шараларымен жүзеге асырылады. Емдеуді орташа есеппен 20 күнде (диметоат жағдайында) немесе белсенді қолдану аралығында қайталау керек. Жоспарланған емдеудің кемшілігі – қажетсіз емдеулерді жүргізу қаупі. Зиянкестерді басқару және кешенді зиянкестерді басқару проблема шектен асқан жағдайда қолданылады. Бұл көрсеткішті апта сайын ересектер популяциясының өсуін бақылап, тұзақтарды қолдану арқылы немесе бірінші және екінші жастағы личинкалардың тістеуі мен құнарлы шахтасын анықтау арқылы бағалауға болады. Жүйенің сенімділігі үшін сынақта дұрыс жауап алу қажет, өйткені араласу шегі тұзақтың түріне және ортаға байланысты өзгереді. Солтүстік Сардинияда майлы сорттар үшін араласу шегі сенімді түрде бағаланды, жаз айында жабысқақ тұзаққа апта сайын 10 ересек жәндік, ал қазан айында 30 ересек жәндік ұсталады. Жәндіктердің зақымдану деңгейін бағалау үшін зәйтүндерден үлгі алу да сенімді ақпарат болып табылады. Бұл жағдайда белсенді зарарланудың араласу шегі майлы сорттар үшін 10-15%, ал дастарқандық сорттар үшін 5% деп ұсынылады. Үлгілерді апта сайын іріктеу жүргізіледі және зәйтүн ағашының биіктігінен кездейсоқ түрде үлкен аумақтан алынады. 100-200 зәйтүннен бір үлгі алынып, бірінші және екінші сатыдағы тірі және жұқпаған жұмыртқалар мен личинкалардың бар-жоғы анықталады. Құрттардың үшінші сатысы, личинкалар және шығарылған жәндіктер есепке алынбауы керек, өйткені зақымдар бұрыннан болған және емдеудің еш пайдасы жоқ. Алдын алу шаралары зәйтүн бағын уланған белокты жеммен шашыру арқылы жүргізіледі. Гликогенді ересектер аз белокты диеталарын толықтыру үшін азотты заттарға тартылады. Жәндіктерге жем ретінде қолданылатын заттар белок гидролизаттары және олар органофосфатты инсектицидтермен (әдетте диметоатпен) уланады. Емдеуді тек ағаштардың шатырының бір бөлігін, әсіресе күнге ең жақын биік нүктесін бүрку арқылы жүргізу керек. Адультицидтік емдеудің араласу шегі өте төмен (аптасына тұзаққа екі немесе үш ересек жәндік). Жақында Dow Agrosciences Spinosad® биологиялық инсектисісін қамтитын дайын белокты жемдерді қолдануға рұқсат берілді, бұл органикалық шаруашылықта да рұқсат етілген. Жеммен алдын алу емдеуінің артықшылығы – төмен құны және қоршаған ортаға аз әсері, сонымен қатар ересектердің жұмыртқа салуына жол бермейді және зиянкестерді тікелей тоқтатады. Әдетте, олар өсімдіктердің тек 50%-на ғана қолданылады, оңтүстікке қарай, диаметрі 50-60 см, суды шектеулі түрде пайдаланады. Ең басты мәселе – олардың әрқашан тиімді бола бермейтіні. Жалпы алғанда, белокты жеммен емдеу жазғы маусымда зарарлану деңгейі төмен аймақтарда тиімді, ал қыркүйек-қазан айларында лавицидтік емдеу қажет емес. Жақында қабылданған алдын алу шараларының ішінде зиянкестерді басқару және кешенді зиянкестерді басқару идеясымен бірге мыс негізіндегі пестицидтермен емдеу де аталды. Мыс пестицид болса да, жәндіктерді қуып шығарады; әйелдер мұның орнына өңдеусіз зәйтүнге жұмыртқа салуға назар аударады. Бұл әрекеттің негізі – мыстың симбиотикалық бактерияларға қарсы алдын ала биоцидтік әсері, бұл личинкалардың ас қорыту жүйесіне кедерілтіледі. Бұл бактериялар өсімдіктердің және басқа материалдардың бетінде пайда болады, ересек ұрғашыларды зарарлайды және жұмыртқа арқылы ұрпақтарына беріледі. Бұл бактериялық популяция жәндіктерге артық тартылыс тудырады, бұл репелленттік әрекетті түсіндіруге болады. Каолин да репелленттік әрекетке ие, сонымен қатар ұрғашылардың зәйтүннің пісу түсін қабылдауын өзгертеді. Жалпы алғанда, бұл шараларды шешімдер ретінде қарастырмау керек, өйткені ақпарат әлі де шектеулі. Дегенмен, олар биологиялық бақылаумен және кешенді зиянкестерді басқарумен үйлесімді болғандықтан қызығушылық тудырады, бұл кешенді зиянкестерді басқару стратегиясында бағалы рөл атқаруы мүмкін.