Кіріспе

Чехословакия заңдары (1940–1945)

Бенеш жарлықтары – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехословакияны неміс басқыншылығына ұшыратқанда, Чехословакия парламенті жоқ болғандықтан, эмиграциядағы Чехословакия үкіметі жасаған заңдар жиынтығы. Олар президент Эдвард Бенеш 1940 жылдың 21 шілдесінен 1945 жылдың 27 қазанына дейін шығарылды және 1946 жылдың 6 наурызында Чехословакияның Уақытша Ұлттық жиналысы кері күшімен бекітті. Жарлықтар Чехословакияны қайта құрудың, оның құқықтық жүйесін жаңартудың, нацистік идеологияны жоюдың және елді қайта жаратудың түрлі мәселелерін қамтыды. Журналистика мен саяси тарихта «Бенеш жарлықтары» термині президенттің жарлықтары мен Словакия Ұлттық Кеңесінің (СҰК) Чехословакиядағы этникалық немістердің, венгрлердің және басқа ұлт өкілдерінің мәртебесіне қатысты қаулыларын білдіреді. Бұл жарлықтар Чехословакиядан немістерді қуудың құқықтық негізін құрады. Олар халықаралық Потсдам келісіміне негізделген. Нәтижесінде, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ғасырлар бойы Чехословакияда тұрған, немесе неміс басқыншылығы кезінде осында қоныстанған этникалық немістер мен венгрлердің көпшілігі Чехословакия азаматтығынан және мүлкінен айырылып, үйлерінен қуылды. Олардың кейбіреуі 1940 жылдардың соңында өткен қуғын-сүргін кезінде қайтыс болды. Бенеш жарлықтары елдің әртүрлі аймақтарында әртүрлі қолданылды, кейбір жарлықтар Богемия мен Моравияда ғана қолданысқа ие болды, ал СҰК қаулылары Словакияда күшіне енді. Бұл жарлықтар Чехия мен Словакияда, сондай-ақ қазіргі Германияда да саяси дау тудырып отыр. Олар күшін жойған жоқ және бүгінгі күнге дейін Словакиядағы венгрлердің мүлкін тәркілеу үшін қолданылып келеді, олардың ата-бабалары мүліктерінен айырылуы керек деген үкіммен.

Тарихи шолу

1935 жылы Чехословакия президенті болып сайланған Бенеш 1938 жылы Мюнхен келісімінен кейін отставкаға кетті. Чехословакия басылып алынғаннан кейін Бенеш және басқа чехословакиялық саясаткерлер мен шенеуніктер Францияға эмиграция жасап, 1939 жылы қарашада Чехословакияны қайта құру мақсатында Чехословакия Ұлттық Комитетін құрды. Комитеттің басты міндеті – Францияда чехословакиялық әскер құру еді. Францияның құлауынан кейін комитет Лондонға көшіп, Чехословакияның Уақытша Үкіметіне айналды. Ұлыбритания үкіметі 1940 жылғы 21 шілдеде оны Чехословакияның уақытша үкіметі ретінде мойындады, ал 1941 жылы АҚШ және КСРО оны одақтас мемлекеттің үкіметі ретінде толық мойындады. 1940 жылы мойындалғаннан бері үкімет шетелдегі чехословакиялық азаматтарды басқару үшін қаулылар шығарды. Бенеш және басқа чехословакиялық саясаткерлер Чехословакияның күйреуіне ұлттық азшылықтарды (венгрлер мен немістерді) кінәлады, сондықтан этникалық тұрғыдан біртекті ұлттық мемлекет құруды көздеді.

Шетке шығарудың құқықтық негізі

Бенеш жарлықтары 1945-1947 жылдары Чехословакиядан шамамен 3 миллион этникалық неміс пен венгрдің депортациясымен байланысты. Потсдам келісімінің 12-бабына негізделген депортация, Достасқан елдердің Бақылау кеңесі мен Чехословакия үкіметі арасындағы келіссөздердің нәтижесі болды. Бұл мәселеде көптеген тарихшылар мен құқық мамандары пікір білдірді. Тиісті жарлықтарда депортацияға қатысты ешқандай сілтеме жоқ. Одақтас елдердің ішінде Совет Одағы Ұлыбритания мен АҚШ-ты этникалық немістерді, неміс тілді поляктарды, чехтерді, венгрлерді, югославтарды және румындарды өз оккупациялық аймақтарына көшіруге келісуге шақырды. Потсдам келісіміне қатысушы емес Франция 1945 жылдың шілдесінен кейін өз оккупациялық аймағындағы босқындарды қабылдамады. Көптеген этникалық неміс Чехословакия азаматтары Судет неміс партиясы (Конрад Хенлайн басқарған) арқылы нацистерді қолдады, сондай-ақ 1938 жылы Судет аймағының Германияға қосылуына себеп болды. Судет аймағындағы этникалық немістердің көпшілігі, олардың көптегені 1919 жылы аймақтарының Австрия құрамында қалуын қалаған, 1938 жылы Гитлер Чехословакияға соғыс жариялаған кезде мобилизация бұйрығын орындамай, армияның қорғаныс қабілетін әлсіретті.

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық конвенция

2010 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік хаттамасы бойынша Йозеф Бергауэр және басқалар ұсынған шағымын қарады. Комитет пакт 1975 жылы, ал оның хаттамасы 1991 жылы күшіне енгенін мәлімдеді. Пакт кері күшпен қолданылмайтынын ескере отырып, комитет шағымды қабылдамауға болатынына шешім шығарды.

Қайтару туралы заңнама

Кепіртпелік революциядан кейін Чехословакия Коммунистік режим кезінде саяси себептермен тәркіленген мүлікті қайтару немесе өтемақы төлеу туралы 87/1991 Заңын қабылдады (25 ақпан 1948 – 1 қаңтар 1990). Заң сонымен қатар, 1945 жылғы 5-Декрет бойынша, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нәсілдік қуғын-сүргінге ұшыраған және өтемақы алуға құқылы тұлғаларға өтемақы төлеуді де қарастырды. 2002 жылы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті Брокованың Чехияға қарсы ісі бойынша өз пікірін білдірді, онда үміткерге 100-Декрет бойынша (ірі кәсіпорындарды мемлекеттік меншікке беру) мемлекеттік меншікке алынған мүлікті қайтарудан бас тартылды. Брокова реституциядан мүлдем шығарылды, бірақ 1946-1947 жылдары Чехиядағы мемлекеттік меншікке беру тек автордың мүлкі неміс оккупациясы кезінде тәркіленгендіктен ғана мүмкін болды. Комитет бұл талапкерге қатысты кемсітушілік қарым-қатынас деп санайды, себебі соғыс аяқталғаннан кейін нацистік билік иелерінің мүлкі тәркіленгенімен дереу мемлекеттік меншікке берілмеген (соның салдарынан олар 1991 және 1994 жылдарғы заңдардан пайда көре алды). Комитет Брокованың заң алдында тең қорғалу құқығынан айырылғанын, бұл Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 26-бабын бұзу болып табылады деп тапты.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

2005 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Йозеф Бергауэр мен тағы 89 адамның Чехияға қарсы шағымын қабылдамады. Шағымданушылардың мәлімдемесінше, "Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар геноцидтік жағдайларда өз отанынан қуылған", олардың мүлігі Чехословакия билігі тарапынан тартылып алынған, Чехия Бенеш жарлықтарын күштен шығара алмаған және оларға өтемақы төлемеген. Соттың пікірінше, мүліктің тартылып алынуы Чехияға қатысты Еуропалық конвенция күшке енгенге дейін болған. 1-протоколдың 1-бабы мүлікті сатып алу құқығын кепілдемейді, сондықтан Бенеш жарлықтары Чехия заңнамасының бір бөлігі болғанымен, шағымданушылардың Чехия Республикасына қарсы тартылып алынған мүлікті қайтару туралы конвенция бойынша талап етуге құқығы жоқ. Сот атап өтті, "Чехия соттарының шешімдері Президенттік жарлықтарға қайшы келген мүлікті де қайтаруға мүмкіндік бергенін, осылайша сол кездегі қолданыстағы заңды бұзған әрекеттерге өтемақы беруді қамтамасыз еткенін де ескеру керек. Осылайша, Чехия сот жүйесі Конвенцияның стандарттарынан асып түсетін қорғауды қамтамасыз етеді".

Конфискация рәсімдері

12 және 108-декреттер бойынша тәркілеулер аталған декреттердің өзіне сәйкес автоматты түрде жүзеге асырылса, 100-декрет (ірі кәсіпорындарды мемлекеттік меншікке беру) Өнеркәсіп министрінің ресми шешімін талап етті. Конституциялық соттың мәлімдемесіне сәйкес, егер 100-декрет бойынша мемлекеттендіру туралы шешімді министрден басқа біреу қабылдаса, онда мемлекеттендіру жарамсыз деп есептеледі және сотқа шағымдануға жатады.

Зорлық-зомбылық

Конституциялық сот 12-декрет бойынша тәркілеу істеріне қатысты сот шешімдерінің апелляциясын қарағанда, соттар тәркілеу шешімінің қудалау ниетімен жасалған-жасалмағанын және декрет тек желеу ретінде қолданылған-қолданылмағанын анықтауы керек деп мәлімдеді. Бұл Мюнхен келісімінен кейін Судет аймағында қалған және Чехословакияға адал болған, бірақ неміс азаматтығын алған адамдарға қатысты.

Құқықтық мәртебе

Словакия, Чехословакияның заңдық мұрагері ретінде, өзінің заңдық тәртібін Словакия Конституциясының 152-бабы арқылы қабылдады. Бұл Бенеш жарлықтары мен 23/1991 жылғы Чехословакия Конституциялық заңына (Негізгі адам құқықтары мен бостандықтарының Хартиясы) кіреді. Бұл заң Хартияға сәйкес келмейтін барлық актілер мен ережелерді күшсіз деп жариялады. Бенеш жарлықтары Словакия заңнамасының маңызды тарихи бөлігі болғанымен, олар енді заңдық қатынастар тудыра алмайды және 1991 жылдың 31 желтоқсанынан бастап қолданылмайды. 2007 жылдың 20 қыркүйегінде Словакия Парламенті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Словакиядағы жағдайға қатысты соғыстан кейінгі құжаттарға қол сұғылмау туралы қаулы қабылдады. Бұл қаулы бастапқыда ультраұлтшыл Словакия Ұлттық партиясы тарапынан ұсынылған, ол Венгрия парламентінің мүшелері мен Венгриядағы ұйымдардың әрекетіне жауап ретінде жасалған. Бенеш жарлықтары 2007 жылдың тамызында белсенділікке көшкен венгр экстремистік топтары – Magyar Gárda және Nemzeti Őrsereg үшін маңызды талқылау тақырыбы болды. Мақұлданған мәтін бастапқы ұсыныстан бірнеше маңызды тұрғыда ерекшеленді. Қаулыда Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандары еске алынды, ұжымдық кінә принципінен бас тартылды, Еуропалық интеграция контекстінде Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты мәселелерді қайта қарауды тоқтату ниеті білдірілді және Словакияның көршілерімен жақсы қарым-қатынас орнатуға деген ұмтылыс танытылды. Сондай-ақ, қаулы соғыстан кейінгі тәртіпті өзгертуге әкелуі мүмкін Словакия және Чехословакия органдарының заңдарына, жарлықтарына, келісімдеріне немесе басқа да соғыстан кейінгі шешімдерін қайта қарауға және күмәндануға жасалған барлық әрекеттерді қабылдамады, соғыстан кейінгі шешімдер қазіргі дискриминацияның негізі емес екенін және заңдық қатынастарды құруға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеді. Қаулы Парламенттің абсолютті көпшілігімен қабылданды және коалициялық үкімет пен оппозициялық партиялар мақұлдады, тек Венгриялық коалиция партиясы бас тартты. Бұл Венгрияда күшті жағымсыз реакция тудырды, ал Венгрия Президенті Ласло Сольём бұл Венгрия-Словакия қарым-қатынастарын шиеленістіретінін мәлімдеді.

Соғыстан кейінгі қуғын-сүргін үшін кешірім сұрау

1990 жылы Словакия және Венгрия парламенттерінің спикерлері Франтишек Миклошко мен Гьёрги Сзабад, словак және венгр тарихшыларынан құралған комиссия арқылы екі елдің өзара қарым-қатынасын қайта қарау туралы келісімге келді. Бұл бастама екі тараптан да болған әділетсіздіктерді шектеу жөніндегі ортақ меморандумға алып келеді деп үміттенілгенімен, күтілген нәтижеге жете алмады. 1991 жылдың 12 ақпанында Словакияның Ұлттық Кеңесі соғыстан кейін қудаланған жазықсыз немістерге ресми түрде кешірім сұрады, бірақ ұжымдық кінә принципін қабылдамады. 2003 жылы Словакия парламентінің спикері Павол Хрушовский, егер Венгрия да осылай істесе, Словакия соғыстан кейінгі әділетсіздіктер үшін кешірім сұрауға дайын екенін мәлімдеді. Венгрия Ұлттық Ассамблеясының спикері Каталина Сили оның бастамасын қолдады, алайда одан әрі шаралар қабылданбады. 2005 жылы Миклошко өз еркімен әділетсіздіктер үшін кешірім сұрады, және екі тараптың өкілдері де бұған ұқсас ресми емес кешірімдер жасады.

Қазіргі саяси әсерлері

Радио Прага хабарлағандай, немістер, венгрлер және сатқындардың мәртебесі мен мүлігіне қатысты декреттер күшін жойған жоқ болғандықтан, олар Чехия мен Словакия, Австрия, Германия және Венгрия арасындағы саяси қатынастарға әлі де әсер етеді. Судет немістері қауымдастығы (Expelled) және оған байланысты саяси топтар ұжымдық кінә принципіне негізделген Бенеш декреттерін жоюды талап етеді. 1989 жылдың 28 желтоқсанында болашақ чехословакия президенті Вацлав Гавел, сол кезде кандидат, Судет аймағының бұрынғы тұрғындары жоғалтқан мүлкін қайтару үшін чех азаматтығына үміткер болуға мүмкіндік беретінін ұсынды. 1997 жылы Германия мен Чехия үкіметтері соғыс кезіндегі жазасыздықтар үшін өзара кешірім сұрау туралы декларацияға қол қойды. 2000 жылдардың басында Венгрия премьер-министрі Виктор Орбан, Австрия канцлері Вольфганг Шюссель және Бавария премьер-министрі Эдмунд Штойбер екі елдің де Еуропалық Одаққа кіруінің шарты ретінде Бенеш декреттерін жоюды талап етті. Венгрия премьер-министрі Петер Медьеши ақырында бұл мәселені көтеруден бас тартты. 2003 жылы Лихтенштейн, Норвегия мен Исландияның қолдауымен, Бенеш декреттері мен Чехиямен және (аздау дәрежеде) Словакиямен мүліктік дауларға байланысты Еуропалық экономикалық аймақты кеңейту туралы келісімді тоқтатты. Алайда, екі елдің де Еуропалық Одаққа мүше болары күтілгендіктен, бұл мәселе мәнсіз болды. Лихтенштейн Словакияны 2009 жылдың 9 желтоқсанына дейін мойындамады. Премьер-министр Милош Земан чехтар декреттерді жоюды қарастырмайтынын, себебі мұндай қадам реституция талаптарының есігін ашады деп қорқынышты екенін мәлімдеді. Time журналының хабарлауынша, бұрынғы чех сыртқы істер министрі Ян Каван: «Неліктен біз Бенеш декреттерін бөлектеп қарауымыз керек? Олар өткенге жатады және өткенде қалуы керек. ЕО-ның көптеген қазіргі мүшелерінде осындай заңдар болған» деді. 2009 жылы евроскептик чех президенті Вацлав Клаус Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартадан бас тартуды талап етті, өйткені харта Бенеш декреттерін заңсыз деп жариялайды деп ойлады. 2010 жылы Масарик университеті Эдвард Бенеш ескерткішін орнатқанда, жергілікті журналист Майкл Кашпарек бұл қадамды «Барлығын қу, Құдай оларды ажыратып жіберсін!» декреттеріне байланысты сынға алды. 2013 жылдың қаңтарында консервативті чех президенттік үміткері Карел Шварценберг: «1945 жылы біз жасаған әрекет бүгін адам құқықтарын ауыр бұзушылық деп есептелер еді, ал Чехословакия үкіметі, президент Бенешпен бірге Гаагада отыруға тиіс еді» деді. Оның қарсыласы Милош Земан Шварценбергті судет немістері қолдап отыр деп айыптап, оның беделін түсіру үшін бұл мәлімдемені пайдаланды. 2018 жылдың маусым айында Германия канцлері Ангела Меркель этникалық немістерді соғыстан кейін қууға «моральдық немесе саяси негіз болмағанын» айтты.