Кіріспе

Германияда 2005 жылғы 18 қыркүйекте 16-шы Бундестаг мүшелерін сайлау үшін федералды сайлаулар өтті. Мерзімінен бұрынғы сайлау Солтүстік Рейн-Вестфалия штатындағы сайлауда үкіметтің жеңілісінен кейін шақырылды, бұл олардың ертерек федералды сайлауды өткізу үшін сенімсіздік дауысына қасақана жеңілуіне әкелді. Қызмет мерзімі аяқталып жатқан үкіметке Германияның солшыл Социал-демократиялық партиясы (СДПГ) және Федералды канцлер Герхард Шредер басқарған «90/Жасылдар» альянсы кірді. Сайлау бастапқыда 2006 жылдың күзінде өтуі жоспарланған еді. Оппозициялық Германияның Христиан-демократиялық одағы (ХДС) және оның бауырлас партиясы Бавариядағы Христиан-әлеуметтік одағы (ХСО) СДПГ-ден басымдықпен бастады. Үкімет ауыр жеңіліске ұшырап, ХДС/ХСС және либералды «Еркін демократиялық партиямен» (FDP) коалициясымен алмастырылады деп күтілді, ал ХДС төрағасы Ангела Меркель канцлер болады деп болжанып еді. Алайда, ХДС/ХСС 2002 жылғы нәтижеге қарағанда дауыс үлесін 35%-ға дейін төмендетті. СДПГ жеңіліске ұшырады, бірақ ХДС/ХСС-тан бір пайыздық пункт қалып, 34% дауыс жинады. Сайлаудан кейінгі сауалнамалар көрсеткендей, СДПГ-Жасылдар және ХДС/ХСС-FDP коалицияларының ешқайсысы Бундестагта көпшілік орындарға ие бола алмады. FDP дауыс берушілердің 10%-дан аспайтын үлесімен үшінші орынға ие болды, бұл 1990 жылдан бергі ең жақсы көрсеткіш, ал Жасылдар шағын шығынға ұшырады. Парламенттік көпшілікті құруға басты кедергі Грегор Гисси және бұрынғы СДПК төрағасы Оскар Лафонтен басқарған Жаңа солшыл партия болды, ол 8,7% дауыс жинап, 54 орын алды. ХДС/ХСС және СДПК екеуі де Солшыл партиямен ынтымақтастыққа бас тартысты. Шредер де, Меркель де жеңіске жеткендерін мәлімдеді, бірақ жаңа үкіметті құру үшін мұқият келіссөздер қажет болды, себебі ешқандай стандартты келісім көпшілікті қамтамасыз ете алмады. ХДС/ХСС Жасылдармен келіссөздер жүргізді, бірақ ортақ тіл табыса алмады. Ақырында ХДС/ХСС және СДПК арасындағы үлкен коалиция құру туралы талқылау басталды. 10 қазанда екі партияның өкілдері келіссөздер сәтті аяқталғанын және Ангела Меркель басқаруымен коалициялық үкімет құралатынын мәлімдеді. Бундестаг 22 қарашада өтті, онда Меркель 397 дауыспен канцлер болып сайланды.

Өмірбаян

2005 жылдың 22 мамырында Германияның ең көп халқы бар Солтүстік Рейн-Вестфалия штатында мемлекеттік сайлаулар өтті. Бұл штат 1966 жылдан бері үздіксіз SPD үкіметінің басшылығында болған еді. Сайлау нәтижесінде министр-президент Пир Штайнбруктың үкіметі жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, оппозициялық ХДС және ФДП федералдық заң шығарушы органның үстіңгі палатасы – Бундесратта көпшілік орындарды иеленді. Сол күні федералды канцлер Шредер және Бундестагтағы SPD фракциясының жетекшісі Франц Мюнтеферинг мерзімінен бұрын федералдық сайлау өткізуге тырысатындарын мәлімдеді. Олар Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы сайлау қорытындысының федералдық үкіметке халықтың сенімі төмендегенін көрсететінін айтты. Мерзімінен бұрын федералдық сайлау тек екі жағдайда ғана өткізілуі мүмкін: Бундестаг канцлер кандидатын үш рет қабылдамаса немесе үкіметке берілген сенім дауысы Бундестагта абсолютті көпшілік дауысқа ие болмаса. Екі жағдайдың бірінде де президент канцлердің өтініші бойынша Бундестагты таратып, жаңа сайлау жариялауға құқылы. Бұл әдіс бұрын 1972 және 1983 жылдары екі рет қолданылған, онда үкіметтер қасақана сенім дауысын қабылдамай, Бундестагты таратуға мәжбүр болған. Шредер осыны істеген үшінші канцлер атанды, 1 шілдеде өткен сенім дауысы 151 дауыспен қолдалып, 296 дауыс қарсы, 148 дауыс қалысқан. Шредер SPD мүшелерін дауыс беруден бас тартуға шақырды, бұл оған қажетті дауыс санына жетпеуге мүмкіндік берді. Президент Хорст Кёлер Бундестагты таратып, жаңа сайлауды белгіледі.

Науқан

ХДС/ХСС Ангела Меркельді канцлерлікке ұсынды, бұл Германия тарихында екі үлкен партияның бірі әйелді осы лауазымға ұсынған алғашқы жағдай. ХДС Германияда экономикалық реттеуді күшейту және табыс салығы мен мемлекеттік шығындарды қысқартуды көздейтін платформа ұсынды (көптеген сарапшылар Меркельді Маргарет Тэтчермен салыстырды). ХДС науқанды 21 пайыздық үлеспен бастады, ал Меркельдің жеңісіне деген сенімділік Ұлыбритания Премьер-Министрі Тони Блэрді маусым айында Берлинге келген сапарында канцлер Шрёдерден бұрын онымен кездесуге итермеледі. SPD-нің мақсаты – қазіргі реттеушілік бағдарламаны сақтау. Олар сайлау бағдарламасына денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру базасын кеңейту және жылдық табысы 250 000 евродан жоғары адамдар үшін 3% қосымша салық салу ұсынысын қосты (әкімшілік коалиция 2005 жылдың басында ең жоғары табыс салығы мөлшерлемесін 48,5%-дан 42%-ға дейін төмендетті). Жасылдар өз бағдарламасын 2005 жылдың шілдесінде бекітті. Бұрынғы сайлау бағдарламасымен салыстырғанда, олар экономика мен еңбек нарығы саясатына көбірек назар бөлді. Бұл тақырып бағдарламада алғаш рет экологиялық саясат тақырыбынан бұрын қойылды. Жалпы, бағдарлама сәл солға жылды, соның ішінде кейбір қызыл-жасыл үкіметтік саясатты өзгерту қажеттілігі айтылды. FDP сайлау бағдарламасын басқа партиялардан бұрын жариялады, оны 24 шілдеде ұсынды. Ол мемлекеттік шығындардағы үнемдеу шараларын күшейтуді және кәсіподақтардың орталық бақылауына қарағанда, жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы жергілікті келіссөздерге көбірек мүмкіндік беруді талап етті. Солшыл Демократиялық Социализм партиясының ("PDS") басшылары солшыл Орталық Еңбек және әлеуметтік әділдік үшін сайлауалды балама ("WASG") кандидаттарын өздерінің партиялық тізімінде қатысуға келісті, бұл екі партияның бірігуінің болашақтағы мүмкіндігін ашық қалдырды. Осыған келісуде WASG PDS-тің өзін "Солтүстік партиясы" деп қайта атауын талап етті. WASG өзінің көшбасшысы Оскар Лафонтейнмен (бұрынғы SPD басшысы) SPD ішіндегі оқшауланған топтардан құрылды, бұл партияның экономикалық реформаларда "неолибералды" бағытқа бет бұрғанына наразы болды. Жалпы мүшелік бұл шараны мақұлдады және PDS партиясының съезінен де келісім күтеді. Егер бұл сәтті болса, бұл SPD-нің күшін одан әрі әлсіретуі мүмкін, өйткені PDS бұрынғы Батыс Германияда ешқашан жетістікке жете алмады (бұрынғы Германия Демократиялық Республикасының бұрынғы басқарушы коммунистік партиясының (Германияның Социалистік Бірлік партиясының) тікелей жалғасы), ал WASG базасы Батыс Германияда орналасқан және онда маңызды дауыс жинауы мүмкін. Германияның екі шағын оңшыл партиясы – Ұлттық демократиялық партия (НДП) және Неміс халықтық одағы (ДНС) сайлауда ортақ платформамен қатысатынын мәлімдеді, бұл Германияның негізгі саяси құрылымдарында олардың ұлттық дауыс берудің 5%-дан астамын жинап, Бундестагқа кіруі мүмкін деген қорқыныш тудырды. Неміс сайлау заңы екі немесе одан да көп партияның ортақ тізімдерін жасауға рұқсат бермейтіндіктен, іс жүзінде DVU сайлауға қатыспады, ал осы партияның мүшелері NPD тізімінде пайда болды. 2005 жылдың жазында 6 ұйымнан алынған сайлау алдындағы сауалнамалар ХДС/ХСС-тың 41-43% дауыс үлесімен, ал SPD-ның 32-34%-мен айқын басымдығын көрсетті. Сауалнамалар консерваторлар коалициясының ықтимал серіктесі FDP-ны 6,5%-дан 8%-ға дейін, ал қазіргі коалиция серіктесі SPD-ны 6%-дан 8%-ға дейін көрсетті. Көптеген сауалнамалар ХДС/ХСС ФДП коалициясының басымдыққа ие болатынын көрсетті. Басқа партияларға келетін болсақ, PDS WASG сайлауалды одағын тікелей қамтитын сауалнамалар оны 5% кедергіден жоғары 7% мен 8,5% аралығында көрсетті. Сауалнамада басқа партиялар, оның ішінде оңшыл партиялар 5%-ға жуық емес, бірақ бұрын-соңды оңшыл партиялар сайлаушылардың өздерінің қолдауымен келіспеушілігіне байланысты кейде нақты қолдауынан төмен дауыс берген. Тамыз айының басында Ангела Меркельдің қолдауы айтарлықтай төмендеді. Бұған себеп консервативті партиялар (ХДС және ХСС) арасындағы сайлау бағдарламасына қатысты қақтығыстар, олардың коалициялық серіктесі - FDP-мен келіспеушіліктер, сондай-ақ ұятқа қалдыратын қателіктер болды. Бір кезде бұқаралық ақпарат құралдары Меркельді сайлау алдындағы сөйлеген сөзінде таза және жалпы табысты шатастырғаны үшін сынға алды. Осыдан кейін сауалнамалар ХДС/ХСС және ФДП-ның сайлаушылардың 48% ғана дауыс алатынын және үкімет құра алмайтынын көрсетті. Тағы да зақым келтірді, екі көрнекті ХДС/ХСС кандидаттары, Йорг Шёнбоом және ХСС басшысы Эдмунд Штойбер, шығыс германиялықтар туралы ұятсыз пікірлер айтты. Бұл пікірлер шығыс Германиядағы сайлаушыларды ғана емес, сонымен қатар ХДС/ХСС-ның Меркельге деген сенімін күмәндандырды, өйткені ол өзі Шығыста өсті. Алайда, тамыздың соңында Süddeutsche Zeitung жүргізген сауалнамалар ХДС/ХСС/ФДП блогының дауыс үлесін 51%-ға дейін көтергенін көрсетті. Болжамдар қазіргі канцлер Герхард Шрёдердің үкіметтік Социал-демократтары, Жасылдар және жақында құрылған солшыл "Солтүстік партиясы" (PDS/WASG одағы) қарсы блогының барлығы 46% ғана жететінін көрсетті. SPD және Жасылдардың басшылары Шрёдер мен Фишер, сондай-ақ "Солтүстік партиясының" көшбасшысы Грегор Гизи "қызыл-қызыл-жасыл" коалициясының идеясына қарсы екендерін айтты. Сауалнамалар тым жақын болғандықтан, 1994, 1998 және 2002 жылғы сайлаулардағыдай, шағын артық орындар сайлау қорытындысына әсер етуі мүмкін деген болжамдар күшейді. 4 қыркүйек күні Шрёдер мен Меркель төрт неміс жеке және мемлекеттік телеарналары тарапынан көрсетілген тікелей дебат өткізді. Көптеген сарапшылар бастапқыда Меркельге басымдық бергенімен, сауалнамалар көп ұзамай халықтың көзқарасы екі бөлініп, Шрёдерді анық жеңімпаз деп танығанын көрсетті. Кейінірек талдаулар Меркельдің көлеңке Қаржы министрі Пол Кирххофтың ұсынған тең салыққа қолдауы оның экономикалық мәселелердегі сенімділігін әлсіреткенін және ХДС-тың экономикалық реформалары тек ең байларға пайда әкеледі деген әсер қалдырғанын көрсетті. Орталық сауалнамалар SPD-нің бірнеше пайыздық ұпаймен жоғары көтерілгенін көрсетті, бірақ солшыл партиялардың дауысының жиынтығы ХДС/ХСС және ФДП дауысынан 1-2 пайыздық ұпаймен кем болды. Сайлау күні қарсаңында ХДС SPD-ден 9 пайыздық үлеспен басымдық сақтады (42% және 33% тиісінше), бірақ екі партияның да жеткілікті орындарға (тіпті олардың таңдалған коалициялық серіктерімен бірге) үкімет құруға жеткілікті емес еді. Меркельдің жеке данышкерлігі (онымен салыстырғанда партиясынан төмен) 30%-дан 40%-қа дейін өсті, ал Шрёдердің данышкерлігі 53%-ға жетті (онымен салыстырғанда партиясынан жоғары). Алайда, сауалнамалар осы кезеңге дейін неміс сайлаушыларының төрттен бірі қалай дауыс беретінін әлі шешпегенін және олар дауыс беруге келсе, соңғы нәтижеге әсер ете алатынын көрсетті. Сауалнамалар әлі де тым жақын болғандықтан, партиялар дәстүрден аттап, сайлау күніне дейін және сайлау күні өзінің науқанын жалғастырды. Саясаттанушылар үлкен коалицияның болу ықтималдығына назар аударғанмен, ХДС SPD-нің жаңа "Солтүстік партиясымен" коалиция құруға келісуі мүмкін екенін ұсынды.

Пікірсауалдар

Сайлауға дейін өткен аптада жарияланған барлық маңызды сауалнамалар ХДС/ХСС партиясының 40%-дан жоғары нәтижемен анық жеңіске жететінін көрсетті. Болжамдар мен нақты нәтижелердің арасындағы қарама-қайшылық сауалнама жүргізген компанияларға сын тудырды. Бұл қатеге себептердің қатарында сайлаушылардың көп бөлігінің шешімін қабылдамауы (сайлау алдында 40%-ға дейін) және дәстүрлі телефон арқылы жүргізілетін сауалнама әдістерінің дәлдігінің төмендеуі болды.

Сауалнама фирмасы Зерттеу күні Үлгі көлемі SPD Одақ Жасылдар ФДП Солшылдар Басқалар Алдын ала ескерту 2005 жылғы федералды сайлау 18 қыркүйек 2005 ж. 34.2 35.2 8.1 9.8 8.7 4.0 1.0 Allensbach 10–15 қыркүйек 2005 ж. 1,682 32.5 41.5 7.0 8.0 8.5 2.5 9.0 Forsa 12–16 қыркүйек 2005 ж. 2,004 32–34 41–43 6–7 7–8 7–8 – 7–11 Emnid 9–12 қыркүйек 2005 ж. ~2,000 33.5 42.0 7.0 6.5 8.0 3.0 8.5 GMS 7–10 қыркүйек 2005 ж. 1,008 33 42 8 8 8 3 9 TNS Forschung 6–7 қыркүйек 2005 ж. 1,000 34 41 7 6.5 8.5 3 7 Forschungsgruppe Wahlen 6–8 қыркүйек 2005 ж. 1,299 34 41 7 7 8 3 7 2002 жылғы федералды сайлау 22 қыркүйек 2002 ж. 38.5 38.5 8.6 7.4 4.0 3.0 0.01

Дауыс беру

Германияда 2005 жылдың 18 қыркүйегінде сайлау өтті. Дрездендегі бір сайлау округінің сайлаушылары 8 қыркүйекте Ұлттық демократиялық партия үміткерінің қайтысынан кейін бюллетеньдерді қайта басып шығару үшін 2 қазанға дейін күтуге мәжбүр болды. Дауыс беру аяқталғаннан кейін ХДС/ХСС (Одақ) СДПК-ны шамалы айырмамен жеңгені анық болды. Дегенмен, екі мүмкін коалицияның (СДПК-Жасылдар және ХДС/ХСС-ФДП) ешқайсысы канцлер сайлауы үшін қажетті Бундестаг мүшелерінің көпшілігінің қолдауын ала алмады. Бұл Германияда парламентте абсолютті көпшілікке ие бола алмаған парламент болды, яғни ешбір коалиция парламенттегі көпшілік орындарды қамтамасыз ете алмады. ARD және ZDF телеарналарының шығу сауалнамалары ХДС/ХСС-ны 35%, СДПК-ны 34%, ФДП-ны 10%, Солшыл партияны 9%, ал Жасылдарды 8% көрсетті. Forsa сауалнамасы аздап ерекшеленді, ХДС/ХСС үшін 36% және Солшыл партия үшін 8% болжады. Алғашқы орындықтар бойынша жасалған болжамдар ХДС/ХСС және СДПК Бундестагтағы орын саны бойынша шамалы айырмамен тең болғанын көрсетті. 19 қыркүйекте жарияланған алдын ала нәтижелерде және 7 қазанда жарияланған түпкілікті нәтижелерде шығу сауалнамалары мен болжамдар көбінесе дәл болды. СДПК/Жасылдар коалициясының орын саны 306-дан (603 орындық палатада) 273-ке (614 орындық палатада) төмендеді, ал оппозициялық ХДС/ХСС-ФДП коалициясының орын саны 295-тен 286-ға дейін азайды. Екі әлеуетті коалиция да Бундестагтағы көпшілікке қажетті 308 орынға жетпеді. Солшыл партия мен ФДП 1994 жылдан бері Германияның үшінші ең танымал партиясы болған Жасылдарды басып өтті. ФДП, дауыстардың шамалы 10% -ын алып, 1990 жылғы федералды сайлаудан бері ең жақсы нәтижесін көрсетті, Батыс Германия тарихында және Германияның қайта бірігуінен кейінгі алғашқы сайлауда иеленген Федералды Республиканың үшінші партиясы мәртебесін қайта иеленді. Кейбір сарапшылар ФДП дауысының өсуі ХДС/ХСС сайлаушыларының тактикалық дауыс беруінің нәтижесінде болды деп санайды, олар Эрдкі коалицияның құрылуын болдырмау үшін Эрдкі демократтарды қолдаған. Бундестагқа өту үшін қажетті 5% шегін өте алмаған партиялардың ішінде Ұлттық демократиялық партия ең жақсы нәтиже көрсетті, тізімдік дауыстардың 1,6% және сайлау округі дауыстарының 1,8% -ын жеңіп алды. 2005 жылғы сайлау 2021 жылға дейін СДПК Саксония-Анхальт, Саар және Бранденбургтегі барлық бір мандатты сайлау округтерінде жеңіске жеткен соңғы сайлау болды, сондай-ақ СДПК Саксония-Анхальттағы бір мандатты сайлау округтерінде жеңіске жеткен соңғы сайлау болды. Тек 2021 жылғы сайлауда, Меркель дәуірінің соңында, СДПК Саар және Бранденбургтегі барлық сайлау округтерін қайтадан жеңіп алып, Саксония-Анхальтта орын алды.