Кіріспе

Қилыш жасау, тарихи тұрғыдан алғанда, бледесмифтер немесе семсершілер деп аталатын арнайы теміршілердің немесе металл жұмысшыларының жұмысы болды. Қылыштар ғасырлар бойы әртүрлі материалдардан, әртүрлі құралдар мен техникалармен жасалды. Қылышты бағалау үшін көптеген критерийлер бар, бірақ жалпы алғанда төрт негізгі критерий – қаттылық, беріктік, икемділік және тепе-теңдік. Ертедегі семсерлер мысдан жасалған, ол оңай иіледі. Қоладан жасалған семсерлер күштірек болды; қорытпадағы қалайы мөлшерін өзгерту арқылы темірші семсердің әртүрлі бөліктерін соғыс талаптарына сәйкес қатайта немесе мықтырақ ете алатын. Римдік гладиус – болат гүлдерінен жасалған семсерлердің ерте мысалы. Жақсы семсердің жиегін ұстап тұру үшін жеткілікті қатты болуы керек, ал ұзындығы кемінде 50 сантиметрден, тіпті одан да көп болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол жеткілікті мықты және икемді болуы керек, соққыларды кез келген нүктеде сіңіре алады және жарылмай немесе сынбайды. Ақырында, оны тиімді пайдалану үшін ұзындығы бойынша тепе-теңдікпен жасау керек.

Қоладан жасалған семсерлер

Көбінесе қола бұйымдар құйылып жасалады, соқпалы емес. Екіншілік операцияларға дөңгелектеуден материалды алып тастау, жылтырату және сәндік элементтерді жағу кіреді. Кейбір қытай қылыштарының кескілері үшін жоғары қалайылы қола қолданылған, себебі ол қаттырақ және кескішті ұзақ сақтайды, бірақ қылыш өзегі үшін қолданылатын жұмсақ, төмен қалайылы қорытпадан көбірек сынғыш. Құрамында қалайы аз қола қорытпалары берік болады, немесе жарылуға төзімдірек келеді.

Құрастыру

Қылыштарды әр түрлі металл өңдеу техникаларымен жасауға болады. Кейбір уақыттарда және жерлерде бір ғана техника қолданылған, ал кейбіреулерінде техникалардың үйлесімі қолданылған. Негізгі техникалар – соғу және металл кесу. Соғу кезінде материалды икемделгіш күйге келтіру үшін жылу қолданылады. Содан кейін материал балға мен нақылды бірге пайдалана отырып, әдетте, нақты техникаға байланысты, арнайы жиынтықтар мен кеңейткіш құралдармен қалыпқа келтіріледі. Қылыш жасау үшін соғудың әр түрлі техникалары бар және олардың көптеген нұсқалары бар. Металл кесу – дайын қылыштан үлкен өлшемдегі дайын материалды тіліп, ұнтақтап және кесу арқылы қылыштың пішінін жасау. Бұл техника ғасырлар бойы қолданылып келсе де, 19-шы немесе 20-шы ғасырларға дейін қылыш жасауда кеңінен қолданылмады, себебі ол шикізатты ысыраптайды. Темір мен болат жеткілікті болған жерлерде бұл әдіс жиі қолданылады, өйткені ол аз уақыт алады. Темір мен болат сирек және құнды болған жерлерде және уақыттарда металл кесу тек аяқтау процесінің бір бөлігі ретінде ғана қолданылған. Көптеген техникаларда негізгі материалдар, әдетте темір және/немесе болат, алдымен таяқшаға немесе құймаға айналдырылады. Бұл кезеңде егер бірнеше металл қолданылатын болса, олар дәнекерлеу арқылы біріктіріліп, құйма жасалады. Кейбір техникаларда, әсіресе Қытай, Корея және Жапонияның дәстүрлі бүктелген болат қылыштарында, құйма тартылып, бүктеліп және әр түрлі болат қабаттарын жасау үшін өзіне қайта дәнекерленуі мүмкін. Басқаларында болат пен темірден жасалған ұзын тақталар немесе таяқшалар бір-бірімен дәнекерленіп, негізгі құйма жасалады, онда ішкі жағында жұмсақ темір, ал шеттерінде болат орналасады. Құйма жасалғаннан кейін ол одан әрі тартылып, әдетте, жиектері мен ұшына қарай жіңіштеледі. Жұқартқыш техникасы қылыштың бойында қырқа немесе қырқаларды жасау үшін қолданылуы мүмкін. Бір немесе бірнеше қырқаның негізгі мақсаты – қылышқа оның массасына қатысты артық беріктік беру. Дайындау кезінде металл соғудан және дифференциалдық қыздырудан туындаған кернеулерді азайту үшін, сондай-ақ металлдың тіліп, оюын немесе жылтыратуын жеңілдету үшін қайта отталуы мүмкін.

Жылумен өңдеу

Жұмыс дайындамасы қалыптастырылып болғаннан кейін, оған нормализация жасалады. Содан кейін, жүзі мұқият және біркелкі қыздырылып, одан кейін баяу салқындатылады. Нормализацияның мақсаты – жүздің ішінде пайда болған кернеулерді жою. Қайнату процесінде жүз әртүрлі температураға ұшырап, қыздырылып, суытылып, кейбір бөліктері басқаларына қарағанда көбірек соққыға ұшырауы мүмкін, ал кейбір аймақтар оларды қатайту үшін жеткілікті соққыға ұшырауы мүмкін. Егер осы кернеулер жүзде қалса, ол аяқтауға әсер етуі мүмкін, ал жүзді жылумен өңдеу кезінде қатаю мен қайта қатаю біркелкі болмауы мүмкін. Мүмкін, соншалықты көп кернеу қосылуы мүмкін, жүздің кейбір жерлері әлсіз болып, жеткілікті күш түскенде сындырып алуы мүмкін. Қылыш жасаудың соңғы кезеңдерінің бірі – оны суынуға салу және қайта қатайту. Суыну металды қатайтады, сондықтан ол жиегін ұзақ уақыт сақтайды, бірақ бұл оны өте нәзік етеді. Иілгіштігі мен беріктігін қалпына келтіру үшін қылышқа қайта қатайту жасалады. Қылыштардың ұзындығына байланысты, қиындық артады, себебі әдеттегі суыну кезінде, егер жүз суыну сұйығына тегіс және біркелкі енгізілмесе, оны бүгіп немесе қисайтуға болады. Сондай-ақ, қылыштардың кейбір бөліктері, мысалы, кескіш жиегі, денесінен қаттырақ болуы үшін әртүрлі қатайтылуы мүмкін.

Аяқтау

Аяқтауға жылтырату, әшекейлеу, қолөнермен жасау және тұтқа, қорғауыш және қабықшаны құрастыру кіреді. Қылышшының ең басты назары қылыштың өзінің жай-күйіне болса керек, сондай-ақ қылышты әшекейлеуге және қорғауыштар мен бастарына дайындық жұмыстарын жүргізуге. Тұтқаны, қабықшаны және басқа да керек-жарақтарды жасау жұмысына, сондай-ақ кез келген әсем әшекейлеуге басқа шеберлердің қатысуы мүмкін.

Италия

Зерттеушілердің пікірінше, қылыш жасау Италияның солтүстік аймақтарында кем дегенде б.з.д. 10 ғасырдан бері жүргізілген. Атап айтқанда, Тоскана және Бреша аймақтары темір кеніне бай және жоғары температурада темір өңдеу үшін қажетті ағаш көмірін жасауға қолайлы орманды жерлерге ие болған. Бреша жергілікті темір кендерінің жоғары марганец құрамының арқасында ғасырлар бойы маңызды қылыш жасау және болат өндіру орталығы болып қалып келді, бұл жоғары сапалы болат жасауға көмектесті.

Құю

Жапондық теміршілер, көптеген басқалар сияқты, темір құмын (көктегі мен фосфор мөлшері аз немесе жоқ) көмірмен (көміртегімен) бірге қыздырғанда тамахаган деп аталатын болат алатынын анықтады. Бұл қылышқа беріктік пен өткір жиекті ұзақ сақтау қабілетін сыйлайды, сондай-ақ, қысымға ұшырағанда сынғаннан гөрі иілуге бейімділігін арттырады. Процесс темір мен көміртекті біріктіруден басталады – темір құмын дәстүрлі пеш, яки татарада 72 сағат бойы 1200-1500 градус Цельсийге дейін қыздыру арқылы. Содан кейін тамахаганды суытып, балқытушы ең жақсы үлгілерін қылышшыға жібереді.

Қалқаншы

Қасқыршы тамахаганның түйіршіктерін алып, оларды блокқа айналдырады. Құралу процесінде блок шамамен 900 градусқа дейін қыздырылады. Оттан алып, жіңішке блокқа соғып, ортасы балтамен ойылып, екіге бүктеліп, қайтадан қалыңдатылады. Содан кейін блок қайтадан отқа қойылады. Болат көлденең немесе бойлық бағытта бүктелуі мүмкін. Көбінесе, қажетті дәнді үлгі алу үшін екі бағытта бүктеу қолданылады. Бұл процесс шита китае деп аталады және 8-ден 16 ретке дейін қайталанады. 20 рет бүктеуден кейін көміртегінің таралуы артық болады; болат осы жағынан біртектіленеді және бүктеудің өзі болатқа ешқандай пайда бермейді. Көміртегі мөлшеріне байланысты, бұл процесс жиекке арналған өте қатты болат – хагане немесе қабырғалары мен артқы жағына жиі қолданылатын, аздап жұмсақ серіппелі болат – кавагане жасауға мүмкіндік береді. Қылыш қалаған пішініне келген соң, қасқыршы қылыштың тіреуіне саз жағып, оны тағы да қыздырады. Қылыш қызылға дейін қызғаннан кейін, қасқыршы жаңадан жасалған қылышты суға малып, кескішін қатайтады. Содан кейін ол оны жылтыратушы мен өңдеушіге тапсырады.

Сүрлеу және өңдеу машиналары

Жылумен өңделгеннен кейін, қылыш әртүрлі тау жыныстарынан жасалған, бірте-бірте ұсақ абразивтермен тегістелді. Кейбір тегістеу тастары бүгінде мыңдаған долларға бағаланады. Қылышты қалаған түс пен жарыққа жеткенше жылтыратып, қайрады. Бұл ұзақ және еңбекті талап ететін процесс, бірақ жақсы жылтыратқыш қылыш шебері үшін өте құнды болды және оған жақсы ақы төленді. Қылыш жылтыратылғаннан кейін, оның ұшын қайрауға болады. Қылыштың өткірлігі және сол өткірлігін сақтай білу қабілеті, қылыш жиегінің бұрышы мен қылыш денесінің еніне байланысты. Оның өткірлігін қанша уақыт сақтай алатыны қолданылған материалға да байланысты.

Қазіргі заманғы семсер жасау

Қазіргі заманда да қылыштар шеберлер жасап келеді. Бірлері дәстүрлі әдістерді сақтайды, ал енді біреулері заманауи құралдар, техникалар мен материалдарды қолданады. Нарықта сатылатын қылыштардың көп бөлігі заманауи құралдар мен материалдардан жасалған, себебі бұл қолмен соғуға қарағанда көбірек пайда әкеледі және уақытты үнемдейді. Көптеген нарықтағы қылыштар материалды кесіп алып жасалған.