Кіріспе

Мақта қышқылын өндіру әдісі

Монсанто процесі – метанолды катализдік карбонилдендіру арқылы мақта қышқылын өндірудің өнеркәсіптік әдісі. Монсанто процесі көбінесе BP Chemicals Ltd компаниясы әзірлеген, иридийге негізделген, ұқсас, бірақ экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімді Кэтива процесімен алмастырылды. Бұл процесс 30–60 атм қысымда және 150–200 °C температурада жұмыс істейді және 99%-дан жоғары селективтілікке қол жеткізеді. Ол 1960 жылы неміс химиялық компаниясы BASF тарапынан әзірленді және 1966 жылы Monsanto компаниясы жаңа катализатор жүйесін енгізу арқылы жетілдірді.

Каталитикалық цикл

Каталитикалық белсенді түр – цис анионы [Rh(CO)₂I₂]⁻ (схеманың жоғарғы бөлігі). Бірінші органометалдық қадам – метил йодтың цис [Rh(CO)₂I₂]⁻ қосылысына оксидативті қосылуы, нәтижесінде гексакоординатты [(CH₃)Rh(CO)₂I₃]⁻ түзіледі. Бұл анион метил тобын жақын орналасқан карбонил лигандына жылжыту арқылы жылдам түрленеді, соның салдарынан пентакоординатты ацетил кешені [(CH₃CO)Rh(CO)I₃]⁻ пайда болады. Бұл бес координатты кешен көміртек моноксидімен реакцияласып, алты координатты дикарбонил кешенін құрайды, ол ацетил йодын (CH₃C(O)I) бөліп шығару үшін редуктивті жоюға түседі. Каталитикалық циклда екі органометалдық емес қадам бар: метанолдың метил йодқа айналуы және ацетил йодтың уксус қышқылы мен сутегі йодына гидролизі. Реакция метил йодқа және [Rh(CO)₂I₂]⁻-ге қатысты бірінші реттік екені көрсетілді. Сондықтан метил йодтың оксидативті қосылуы – жылдамдық шектеуші қадам деп ұсынылады.