Кіріспе
Адам аурулары
Кьясанур орман ауруы (ҚОА) – Үндістанның оңтүстік-батыс бөлігінде ендемік болып таралған құйрықтар арқылы жұғатын вирустық геморрагиялық қызба. Бұл ауру Flaviviridae тұқымдасына жататын вирустың қоздырғышы болып табылады. KFDV инфекцияланған қатты құйрықтардың (Haemaphysalis spinigera) шағуы арқылы адамға жұғады, ал олар KFDV резервуары болып табылады.
Белгілері мен симптомдары
Аурудың белгілері: жоғары температура, маңдайға қысым түсетін бас ауруы, дікілдеу, қатал бұлшықет ауруы, құсу және басқа да асқазан-ішек тамырларының бұзылыстары. Қан кету мәселелері алғашқы симптомдар пайда болғаннан кейін 3–4 күннен соң туындауы мүмкін. Науқастардың қанайналым қысымы төмендеуі, тромбоциттердің, қызыл және ақ қан тасқыншаларының санының азаюы мүмкін. Симптомдардың 1–2 аптадан кейін кейбір науқастар жағдайлары жақсарып, асқынуларсыз сақадалады. Дегенмен, науқастардың 10–20% екінші симптомдар толқынына ұшырайды, ол үшінші аптаның басында басталады, бұл аурудың екі фазалы екенін көрсетеді. Бұл симптомдарға температураның көтерілуі және неврологиялық белгілер кіреді, мысалы, қатал бас ауруы, сананың шатыруы, дікіл және көру қабілетінің нашарлауы. Сауығу кезеңі әдетте ұзаққа созылады, бірнеше айға дейін жалғасуы мүмкін. Осы кезеңде бұлшықет ауруы мен әлсіздік сезімі пайда болады, науқас физикалық жаттығулармен шұғылдана алмайды.
Вирусология
KFD вирусы – диаметрі шамамен 40-60 нм болатын, әдеттегі флавивирус. KFDV геномы бір жіпті, оң сезімді РНК-ның 10 774 нуклеотидінен тұрады, ол бір полипротеинды кодтайды. Бұл полипротеин трансляциядан кейін үш құрылымдық (C, prM/M және E) және жеті құрылымдық емес (NS1, NS2a, NS2b, NS3, NS4a, NS4b және NS5) ақуыздарға ыдырайды. KFDV геномы Сауд Арабиясында таралған Алхурма геморрагиялық қызба вирусымен өте ұқсас (>92% гомологты). Бұл екі түр де Flaviviridae тұқымдасына жатады және 700 жылдан астам бұрын бөлініп, географиялық тұрғыдан шалқасынан ажыратылған.
Беріліс
Көптеген жануарлар осы аурудың резервуарлық иесі деп саналады, олардың ішінде кірпілер, егеуқұйрықтар, сорлар, тышқандар және кішкене егеуқұйрықтар бар. Маймылдар KFD вирусын күшейтетін негізгі жануарлар болып табылады және олардың өзі де вирустан зардап шегеді. Surili Presbytis entellus және bonnet macaque KFD вирусына өте сезімтал. Олардың денесінде қандағы вирустың жоғары концентрациясы пайда болады және олар құрттарды жұқтырады. Ауруды таратушы Haemaphysalis spinigera – ормандық құрт. Адамдар құрттың нимфаларының шағуы арқылы жұғады. Адам – аурудың соңғы иесі, адамнан адамға жұғу болмайды, себебі адамның тұрғын үйі құрттардың тіршілік етуіне жағдай жасамайды.
Патология
KFDV патогенезі толыққанды түсінілмеген. Егешкілер моделінде жүргізілген зерттеулер KFDV негізінен мида көбейетінін көрсетті. Басқа зерттеулер жұққан организмдерде болған неврологиялық өзгерістерді сипаттау арқылы осы мәселені кеңейтті. Бұл тәжірибе KFDV жұқтырған егешкілерді пайдалану арқылы аяқталды және KFDV мида глиозға, қабынуға және жасушалардың өліміне әкелетіні анықталды. Олар KFDV негізінен нейропатиялық ауру болуы мүмкін екенін және басқа симптомдар осы патогенездің салдары болуы мүмкін деп болжады.
Диагностика
Бұрынғы кезде күдікті жағдайлар зертханада емізуші тышқандарға (швейцариялық альбиностық тышқандарға) сарысуды егу арқылы расталды, ал тышқандардың соңынан қайтысы КФБ оң жағдай деп есептелді. Диагностиканың басқа әдістеріне гемагглютинацияны тежеу (ХИ), комплементті бекіту, нейтрализациялау сынақтары кірді. Дегенмен, жаңа зерттеулер КФДВ-ны анықтау үшін молекулалық негіздегі тиімді әдістерді енгізді. Бұл әдістерге: RT ПТР, ұялы RT ПТР, TaqMan негізіндегі нақты уақыттық RT ПТР, иммуноглобулин M антиденелерін және иммуноглобулин G-ні ELISA арқылы анықтау кіреді. RT ПТР қолданылатын екі әдіс KFDV-ға жататын туыс тегінде жоғары сақталатын NS5 геніне праймерді қосу арқылы жұмыс істейді. ПТР оң нәтижесі симптомдардың басталуынан кейін 8-10 күнге дейін ғана мүмкін болады. ELISA әдісі пациенттерде KFDV-ға қарсы антиденелерді симптомдардың басталуынан бастап 5-ші күнінен 3 айға дейін анықтауға мүмкіндік береді. 2022 жылға дейін вирусқа қарсы арнайы емдеу жоқ.
Тәуекел факторлары мен тәуекел топтары
Кьясанур орман ауруының таралуы жануарлар мен адамдардың өзара әрекеттесуінің тоғысқан жерінде, әсіресе орманды аймақтарға жақын ауылдарда және мемлекеттік шекараларда болады. Батыс Гаттар аймағының ормандық жерлеріне жиі баратын адамдар, мысалы, орман күзетшілері мен шенеуніктер, орман шаруашылығы инспекторы (ОШИ), орман сақшылары, малшылар, отын жинаушылар, құрғақ жапырақ жинаушылар, аңшылар, өлген жануарлардың денелерін тиейтін адамдар, орман ішінде кемпінг жасаушы саяхатшылар, орман ішінде тұратын тайпалық қауымдар (Джену Курубалар мен Бетта Курубалар), кашу жаңғағымен айналысатындар, әсіресе орақ алдында құрғақ жапырақтарды тазалаумен шұғылданатындар (Солтүстік Гоадағы Поли мен Мауксидегі жағдайларда) және жұқтырылған кенелер бар жерлерде жұмыс істейтін арека жаңғағы фермаларының жұмысшылары Кьясанур орман ауруына (КФОА) шағу қаупі жоғары. КФОА эндемиялық аймақтарында тұрып, КФОА вакцинасын алудан бас тартатын адамдарға инфекция жұғу қаупі бар.
Тарих
Ауру алғаш рет 1957 жылғы наурыз айында Үндістанның Карнатака штатындағы Кясанур орман шаруашылығына жататын Каттинакере ауылының ормандық аймағында тіркелді. Орманға барған шенеуніктер ауруды анықтаған кезде, сол жерде "Кясанур орман шаруашылығы" деп жазылған тақтайшаны көрді. Сондықтан аурудың аты осылай аталуы мүмкін. 1957 жылы ауру алғаш рет маймылдар арасында эпизоотиялық жарылыс ретінде пайда болды, нәтижесінде көптеген маймылдар қырылды. Сондықтан бұл ауру жергілікті жерде "маймыл ауруы" немесе "маймыл қызуы" деп те аталады. Британдық нейровирусологы Хьюберт Уэбб бұл аурудың Ресейлік көктемгі-жазғы энцефалитімен ұқсас екенін байқады және ауруды көшіп-қоныс жасайтын құстар тарататын мүмкіндігін айтты. Вирустың резервуарлары ретінде қызмет ететін және оны тарататын факторларды анықтау үшін зерттеулер басталды. Кейінгі зерттеулер көшіп-қоныс жасайтын құстардың қатысы жоқ екенін көрсетті, бірақ олардың бастапқы орналасуына ықпал ету мүмкіндігі жоққа шығарылмады. Вирус өте ерекше екені және Ресейлік вирус штаммдарымен тығыз байланысы жоқ екені анықталды. Дегенмен, антигендік байланыс Омск геморрагиялық қызбасы (OHF) және Сібірден келген құстар сияқты көптеген басқа штаммдармен жақын. Тізбекке негізделген зерттеулер OHF-тің ерекшелігін атап көрсетеді. Үндістандағы алғашқы зерттеулер АҚШ Армиясының Медициналық Зерттеу бөлімімен бірлесіп жүргізілді, бұл даулы жағдайлар мен қастандық теорияларына әкелді. Келесі зерттеулер Сауд Арабиясында табылған Альхурма вирусының тығыз байланысты екенін көрсетті. 1989 жылы Қытайдың Нанцзянин қаласында бір науқаста қызба белгілері байқалды, ал 2009 жылы оның вирус гендер тізбегі 1957 жылғы КФД-ның анықтамалық вирусымен дәл сәйкес екені анықталды. Бірақ бұл күмәнді тудырды, өйткені Үндістан вирусының тізбегі уақыт өте келе өзгереді және 1957 жылғы вирус тізбегімен және 1989 жылғы қытай вирусымен дәл сәйкес келуі күтілмейді. Бұл зерттеуде иммундық жауапты тексеру арқылы аймақтағы құстар мен адамдардың вирусқа ұшырағандығы анықталды. Басқа зерттеулер вирустың салыстырмалы түрде жақында пайда болғанын, оның ең жақын ортақ ата-тегі мен туысқан вирустардың шамамен 1942 жылы пайда болғанын көрсетті, бұл тізбек алмасу жылдамдығының бағалауына негізделген. Зерттеуде құстардың алыс қашықтыққа таратуы мүмкін екендігі де айтылды. Бұл вирустар шамамен 700 жыл бұрын бір-бірінен бөлінген болуы мүмкін. 2020 жылы болған соңғы жарылыс Карнатаканың Сиддапура қаласында екі адамның өмірін қиды. Малнад аймағында бұл аурудың ең жоғары деңгейі наурыз айынан мамыр айына дейін байқалады, бірақ жыл басында да жоғары көрсеткіштер тіркелген. Шивамогга ауданында барлығы 55 жағдай тіркелді.
Үндістанның зардап шеккен штаттары
Ауру алғаш рет Үндістанның Батыс Гатындағы табиғи орманы бар Карнатака штатының Шимога ауданында анықталды. Бұл ауру Карнатака штатының басқа аудандарына, атап айтқанда Чиккамагалор, Уттара Каннада, Дакшина Каннада, Удупи, Чамараджанагар (2012) және Белагави (2016) аудандарына тарады. 2013 жылы Тамил Наду штатының Нилгирис ауданындағы маймылдардың қарулы күштердегі зерттеулерінде КФДВ анықталды. Қазір маймылдардың өлімі мен адамдардың ауруға шағу жағдайлары Карнатакамен шектес үш көршілес штаттан – яғни, Керала штатының Уайнад (2013) және Малаппурам (2014) аудандарынан, Гоа штатының Солтүстік Гоа (2015) ауданынан және Махараштра штатының Синдхудург (2016) ауданынан хабарланды.
КФД-ға арналған серологиялық дәлелдемелер
Үндістанның басқа аймақтарында, атап айтқанда Гуджарат штатының Кутч және Саураштра аймақтарында, Батыс Бенгалия штатының Кингаон және Парбатпур аймақтарында адамдарда КФД жұққандығын көрсететін серологиялық деректер анықталды. 2002 жылы Андаман және Никобар аралдарында жүргізілген сероэпидемиологиялық зерттеуде КФД вирусына қарсы гемагглютинацияны тежеу (ХИ) антителоларының жоғары деңгейі анықталды.
Эпидемиология
Аурудың өлім-деңгейі 3-10% құрайды және жыл сайын 400-500 адамға әсер етеді. Ауру алғаш рет Карнатака штатының Шивамогга ауданындағы Сагар қаласының жанындағы Кясанур ауылында тіркелді. Вирус Бандипур ұлттық саябағының (Чамараджнагар) және Нилгири тауларының кейбір аймақтарындағы маймылдарда табылды. Адамдар Бандипурда өлген, жұққан маймылдарды тигізу арқылы инфекцияға шалдықты. Вирусты тасушы адам да Вайанадта (Керала) анықталды. Ауру Карнатака штатымен шектес штаттарда, оның ішінде Керала, Махараштра, Гоа, Тамил Наду және Гуджаратта тараған.