Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президенті (; Кирилл: Қазақстан Республикасы Президенті; Ланг ру) – Қазақстан Республикасының мемлекет басшысы және Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы. Президент – Қазақстан Республикасының жоғарғы лауазымы және осы лауазымның өкілеттіктері Қазақстан Конституциясының арнайы бөлімінде белгіленген. Лауазым 1990 жылғы 24 сәуірде, Кеңес Одағының таралуына бір жыл қалғанда құрылған. Қазіргі президент – Қасым-Жомарт Тоқаев, ол 2019 жылғы 20 наурызда бірінші президент Нұрсұлтан Назарбаевтың отставкаға шығуынан кейін қызметке кірді. Батыс елдерінің стандарттары бойынша Қазақстанда өткен президенттік сайлаулардың ешқайсысы да еркін және әділ деп танылмады, оларға дауысқа қатысудың бұрмалануы, бірнеше рет дауыс беру, оппозициялық үміткерлерді мазақтау және баспасөзді цензуралау сияқты мәселелер тіркелді.
The president of the Republic of Kazakhstan (; Cyrillic: Қазақстан Республикасының Президенті; Lang ru) is the head of state of the Republic of Kazakhstan and the commander in chief of the Armed Forces of the Republic of Kazakhstan. The president is the holder of the highest office within the Republic of Kazakhstan. The powers of this position are described in a special section of the Constitution of Kazakhstan. The position was established on 24 April 1990, a year before the Dissolution of the Soviet Union. The current president is Kassym Jomart Tokayev, who assumed office on 20 March 2019 following the resignation of the first president, Nursultan Nazarbayev. None of the presidential elections held in Kazakhstan have been considered free or fair by Western standards with issues noted including ballot tampering, multiple voting, harassment of opposition candidates and press censorship.
Таңбалар
Қазақстан Президентінің марапаттарына төс белгісі және Президенттік стандарт кіреді.
Президенттік стандарт
Қазақстан Президентінің штандары ұлттық ту сияқты тіктөртбұрышты пішіндес, қатынасы 1:2. Штандардың ортасында Қазақстанның елтаңбасы бейнеленген. Оның үш жағы алтынмен жиектелген. Қазіргі президенттік штандарт 2012 жылдан бері қолданыста. Ал 1995–2012 жылдар аралығында қолданылған бұрынғы штандартта ақшыл көк түсті тіктөртбұрыш пен ішінде қар барысын мінген жас қазақ батыры Сақастың бейнесі бар алтын шеңбер бейнеленген.
Алтын Қыран ордені
Алтын Қыран ордені (немесе Алтын Бөрік ордені) – Қазақстан Президенті табыстай алатын ең жоғары азаматтық награда. Оның мақсаты – қазақстандық және шетел азаматтарының елге сіңірген ерекше еңбегін мойындау. Мемлекет басшысы ретінде Президент Алтын Қыран орденінің арнайы класының де-факто бас қолбасшысы болып табылады.
Конституциядағы Президент
Конституцияның 42-бабының 5-тармағы ешкімнің қатарынан екі мерзімнен артық президент болып сайлана алмайтынын анықтайды, бірақ сонымен бірге "Бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне қолданылмайды" делінеді. 46-бапта президенттің "абыройы мен қадір-қасиеті қоғамдық құрметке лайық" және оның шығындары мемлекеттік бюджеттен төленеді деп көрсетілген. Баптың 4-тармағы бірінші президенттің арнайы мәртебесі мен өкілеттіктерін баяндайды және осы мәселелерді анықтайтын арнайы конституциялық заңға сілтеме жасайды. Салтанатты іс-шара Нұр-Сұлтан қаласындағы Тәуелсіздік сарайында 29 сәуірде өтті.
Президент Әкімшілігі
Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі (қазақша: Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі/орысша: Администрация Президента Республики Казахстан) тікелей Президентке есеп береді және оған күнделікті жұмыста көмектеседі. Ол 1995 жылғы 20 қазандағы №2565 Президент Жарлығына сәйкес құрылған. Қазіргі уақытта оның кеңсесі Нұр-Сұлтан қаласындағы "Ақ Орда" Президенттік сарайында орналасқан. Бұрын Алматы қаласында орналасқан. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) және басқа да халықаралық бақылаушылар сайлауды әділ емес деп сынады, үкіметке сын айтқан бұқаралық ақпарат құралдарын жабу және оппозициялық белсенділерді түрмеге қамау сияқты мәселелерге назар салды. ЕҚЫҰ өкілі Корнелия Йонкер сайлаушылардың "шынайы таңдауы" болмағанын сынап, сондай-ақ "сөз бостандығына елеулі шектеулер" қойылғанын айтты. Қазақстанның бесінші президенттік сайлауы 2019 жылғы 9 маусымда өтті. Бұл Қазақстанның бірінші Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың отставкаға кеткеннен кейінгі алғашқы сайлау.
Конституция
Қазақстан Республикасының Конституциясы – 4-бапта көрсетілгендей, Қазақстанның жоғары заңы болып табылады. Конституция 1995 жылғы 30 тамызда халық референдумы арқылы бекітілді. Осы күн Қазақстан Республикасының Конституция күні ретінде қабылданып алынды.
Кіріспе
Конституцияның преамбуласы "бостандық, теңдік және келісім" принциптерінің маңыздылығын және Қазақстанның халықаралық қауымдастықтағы рөлін баса көрсетеді. "Біз, Қазақстан халқы, ортақ тарихи тағдырмен біріктірілген, атамекенді қазақ даласында мемлекет құрған, өзімізді бейбітшіл және азаматтық қоғам деп есептейтін, бостандық, теңдік және келісім идеалдарына адал, әлемдік қауымдастықта лайықты орын алуды көздейтін, қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, өз егемендік құқығымыздан туындайтын, осы Конституцияны қабылдаймыз".
1-бап
1-бапта мемлекет жеке адамның "өмірін, құқықтары мен бостандықтарын" құрметтейтін зайырлы демократия ретінде орнатылады. Ол әлеуметтік және "саяси тұрақтылықты, экономикалық дамуды", патриотизмді және демократияны Үкіметтің қызмет ететін негізгі принциптері ретінде көрсетеді. Бұл Парламенттің алғаш рет аталуы.
2-бап
2-бапта Қазақстан – біртұтас мемлекет және билік тармағы президенттік болып белгіленген. Үкімет Қазақстанның барлық аумағында билік жүргізеді және оған жауапты. Өңірлік, саяси бөліністер, оның ішінде астананың орналасқан жері – төменгі деңгейдегі заңнамамен реттелуге тиіс. "Қазақстан Республикасы" және "Қазақстан" терминдері бірдей ұғымды білдіреді. Қазақстан Республикасы барлық мемлекеттермен халықаралық құқық нормалары мен қағидалары негізінде қарым-қатынас орнатады.
3-бап
Үкімет билігі халықтан туындайды және азаматтар референдумдарда және еркін сайлауларда дауыс беруге құқылы. 3-бап провинциялық үкіметтің құрылуын белгілейді. Халықты өкілдік ету құқығы атқарушы және заң шығарушы билік тармақтарына ғана тиесілі. Үкімет атқарушы, заң шығарушы және сот биліктеріне бөлінеді. Әрбір тармақтың билігін теріс пайдалануына жол бермеу үшін тексеру және тепе-теңдік жүйесі қолданылады. Бұл атқарушы билігіне конституциялық шектеулер енгізілген алғашқы бап.
4-бап
Қолданыстағы заңдарға "Конституцияның қағидалары, оған сәйкес заңдар, өзге де нормативтік құқықтық актілер, халықаралық шарттар және Республиканың өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Конституциялық Кеңес пен Республика Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары" жатады. Конституция – жоғары заң болып табылады. Ратификацияланған халықаралық шарттар ұлттық заңдардан басымдыққа ие және күшіне еніп, орындалады, бірақ ратификациялау кезінде Парламент шарттар мен қабылданған заңдар арасында қайшылықтарды анықтаған жағдайда, ол қайшылықтар заңмен реттелгенге дейін күшіне енбейді. Үкімет барлық заңдарды жариялауға міндетті.