Кіріспе
Аскар Акаевич Акаев (10 қараша 1944 жылы туған) – қырғыз саясаткері, 1990 жылдан 2005 жылғы наурыздағы Тюльпан революциясында құлатылғанша Қырғызстан Президенті қызметін атқарды.
Askar Akayevich Akayev (; ; born 10 November 1944) is a Kyrgyz politician who served as President of Kyrgyzstan from 1990 until being overthrown in the March 2005 Tulip Revolution.
Білім және ерте мансап
Акаев Қырғыз КСР-інің Қызыл Байрақта дүниеге келді. Ол колхозшылар отбасында туған бес ұлдың ең үлкені еді. 1961 жылы ол жергілікті зауытта металл жұмысшысы болып жұмыс істеді. Содан кейін Ленинградқа көшіп, физика мамандығы бойынша оқып, 1967 жылы Ленинградтың дәл механика және оптика институтын математика, инженерия және компьютерлік ғылымдар бойынша үздік дипломмен бітірді. 1976 жылға дейін институтта аға ғылыми қызметкер және оқытушы болып жұмыс істеді. Ленинградта ол 1970 жылы Майрам Акаевамен танысып, үйленді, олардың екі ұлы мен екі қызы бар. 1977 жылы олар туған жері Қырғызстанға оралды, онда ол Фрунзе политехникалық институтында аға профессор болды. Кейінгі министрлер кабинетінің мүшелерінің кейбірі оның академиялық жылдардағы бұрынғы студенттері мен достары болды. 1981 жылы ол Мәскеу инженерлік-физика институтында докторлық диссертациясын қорғап, ғылым кандидаты атағын алды, диссертациясы ақпаратты сақтау және түрлендірудің голографиялық жүйелеріне арналған. 1984 жылы ол Қырғызстан Ғылым академиясының мүшесі болды, 1987 жылы академия вице-президенті, ал 1989 жылы академия президенті болды. Сол жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.
Саяси мансап
1990 жылы 25 қазанда Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі жаңадан құрылған республика президенті лауазымына сайлау өткізді. Президенттікке екі кандидат түсті: Қырғыз КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы Апас Жұмағұлов және Қырғыз КСР Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Абсамат Масалиев. Алайда, Жұмағұлов та, Масалиев те берілген дауыстардың көпшілігін жиная алмады. Қырғыз КСР-інің 1978 жылғы Конституциясына сәйкес, екі кандидат та сайлаудан шығарылды және екеуі де дауыс берудің екінші турында қатыса алмады. Екі күннен кейін, 27 қазанда Жоғарғы Кеңес республиканың бірінші президенті болып сайланатын, тиімді түрде келісімге келген кандидат Акаевті таңдады. 1991 жылы президент Михаил Горбачев оған Кеңес Одағының вице-президенті лауазымын ұсынды, бірақ ол бас тартты. Акаев 1991 жылы 12 қазанда қайта аталған Қырғызстан Республикасының президенті болып қарсылығызсыз сайланды. Ол 1995 жылы 24 желтоқсанда және 2000 жылы 29 қазанда дауыс беруде бұрмалаушылықтар болды деген айыптамалармен екі рет қайта сайланды. Акаев бастапқыда экономикалық жағынан оңшыл, либералды көшбасшы ретінде танылды. 1991 жылғы сұхбатта ол былай деді: «Мен коммунист болсам да, жеке меншікке қатысты көзқарасым жағымды. Менің ойымша, экономика саласындағы революцияны Карл Маркс емес, Адам Смит жасады». 1993 жылға дейін саяси сарапшылар Акаевты «демократиялық көзқарасты физик» деп қарады. Ол жерді және басқа да экономикалық активтерді жекешелендіруді белсенді түрде қолдады және Орталық Азия елдерінің үкіметтерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде либералды режимді жүргізді. 1991 жылдың қазан айында ол Цюрихте орналасқан Seabeco AG компаниясымен байланысы бар Борис Бирштейнді елдің қайта құру және даму комитетінің төрағасы, сондай-ақ елдің сауда өкілі етіп тағайындады және Seabeco компаниясының Қырғыз бөлімшесі салықтан босатылатынын қамтамасыз етті. 2003 жылы Парламенттің Төменгі палатасы оған өмір бойына қудаланбау кепілдігін берді. Акаев Қырғызстандық Неотенгризм қозғалысын қолдады.
Наразылықтар
Демонстрациялардың алғашқы толқыны 2002 жылдың наурыз айының ортасында басталды. Билікті теріс пайдаланғаны айыпталған парламент мүшесі Азимбек Бекназаров Жалал-Абад қаласында өтетін сотқа қатысуға тиіс болды. 2000-нан астам наразылық білдіруші сот өтетін қалаға шеру ұйымдастырды. Куәгерлердің сөзінше, полиция наразылық білдірушілерге тоқтауға бұйрық беріп, тарап кетуге он бес минут уақыт берді, бірақ осы уақыт аяқталмас бұрын оқ ашты. Бес адам атқыланып өлтірілді, келесі күні тағы біреуі қаза тапты. 61 адам жарақат алды, оның ішінде 47 полиция қызметкері және 14 азамат. Мамыр айында Бишкекте Бекназаровты қолдау демонстрациясы кезінде тәртіп сақшылары наразылық білдірушілермен қақтығысты. Елордадағы Парламент алаңында полиция 200 адамнан тұратын топты тарату үшін наразылық білдірушілерді тепкілеп, сүйреп әкетті. Олар Акаевтің отставкасын қоса, бірнеше талап қойды. Осы жағдай сол жылдың қараша айында оппозиция астанаға шеру ұйымдастырған кезде қайталанды, онда көптеген адамдар қамауға алынды. Келесі бірнеше жыл бойы наразылық акциялары, көлемі кішірек болғанымен, түрлі жерлерде жалғасты.
2005 жылғы сайлаудағы дау
Акаев 2005 жылы үшінші мерзімі аяқталғаннан кейін қызметтен кететінін уәде еткен еді, бірақ династиялық билікке жол ашу мүмкіндігі талқыланды. Оның ұлы Айдар Акаев және қызы Бермет Акаева 2005 жылғы заң шығарушы сайлауға кандидат болды, және ол жақын қолдаушысының немесе туысының сайлануын ұйымдастырып, де-факто билікті сақтап қалуы мүмкін деген күдік туды, немесе тіпті конституциядағы мерзім шектеуін жойып, өзі билікте қалуы да болжалды, бірақ ол бұл айыптауларды жоққа шығарды. Сайлау қорытындысы күмәнді болды, дауыс беруде бұрмашылықтар жасалғаны туралы мәлімдемелер жасалды. Акаевтың екі баласы депутаттық орын жеңіп алды. Ош және Жалал-Абад қалаларында қарқынды наразылықтар өтті, наразылық білдірушілер әкімшілік ғимараттар мен Ош әуежайын басып алды. Үкімет наразылық білдірушілермен келіссөздер жүргізуге дайын екенін мәлімдеді. Бірақ оппозиция жетекшісі келіссөздер президенттің өзі қатысқан жағдайда ғана мәнді болатынын айтты. Акаев отставкаға кешуден бас тартты, бірақ наразылықты күшпен тоқтатуға уәде бермеді, оны шетелдік күштердің масштабты жазалау шараларын провокациялауға бағытталған әрекеті деп атады. 23 наурызда Акаев наразылықтың күшеюіне байланысты Ішкі істер министрі Бакирдин Субанбековті және Бас прокурор Мықтыбек Әбділдаевты "жұмысты нашар атқарғаны" үшін қызметтен босатты.
Төмендеу
2005 жылғы 24 наурызда наразылар Бишкектің орталық алаңында президент резиденциясына шабуыл жасап, ірі оппозициялық митингіде тәртіп сақшыларымен қақтығысқаннан кейін мемлекеттік биліктің орталығын басып алды. Оппозиция қолдаушылары Акаевтің отставкаға кетуін талап ету үшін оңтүстіктегі маңызды қалалар мен қалашықтарды да басып алды. Сол күні Акаев отбасымен елден қашып, ең алдымен Қазақстанға, содан кейін Ресейге өтті. Ресей президенті Владимир Путин Акаевты Ресейде қалуға шақырды. Бастапқы хабарларға сәйкес, ол кетіп барар алдында оппозиция жетекшілеріне отставкасын ұсынған. Дегенмен, оның ресми отставкасы 4 сәуірде ғана болды, ол кезде Қырғызстан парламентінің делегациясы Ресейде онымен кездесті. Қырғызстан Парламенті 2005 жылғы 11 сәуірде оның және оның отбасы мүшелерінің бұрынғы парламент берген арнайы жеңілдіктерінен айырылғаннан кейін отставкасын қабылдады. Ол сондай-ақ ресми түрде "Қырғызстанның тұңғыш президенті" атағынан айырылды.
Қазіргі қызметі мен қызметі
Акаев қазір Мәскеу мемлекеттік университетінің күрделі жүйелерді математикалық зерттеулер жөніндегі Пригожин институтының профессоры және аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істейді. Андрей Коротаев пен Георгий Малинецкиймен бірге Ресей Ғылым академиясының "Әлемдік динамиканың жүйелік талдауы және математикалық модельдеуі" бағдарламасының үйлестірушісі. Сонымен қатар ол Мәскеудегі HSE университетінің Тұрақтылық және тәуекелдерді талдау орталығының академиялық жетекшісі. 2021 жылдың шілдесінде Акаев Кумтор алтын кенішіндегі операцияларға қатысы бар деген айыппен іздеуге берілді. Келесі айда Акаев тергеумен ынтымақтастық жасау үшін 16 жылдан кейін алғаш рет Бишкекке оралды, оған оралуға рұқсат бергені үшін президент Садыр Жапаровқа ризашылығын білдірді. 2021 жылдың желтоқсан айында қылмыстық қудалау тоқтатылды. 2022 жылғы Қырғызстан мен Тәжікстан арасындағы қақтығыстарда Акаев Тәжікстанның Қырғызстан аумағына басып кіруіне қатысты пікір білдірді. Эмомали Рахмонды мұқият жоспарланған және алдын ала дайындалған агрессиялық әрекеттер жасады деп айыптай отырып, Ақаев Рахмонды алғыссыздық танытқан деп атады және 30 жыл бұрын Тәжікстандағы азаматтық соғыс кезінде Қырғызстанның "Тәжікстанның бауырлас халқына ең үлкен саяси, моральдық және гуманитарлық көмек көрсеткенін" еске салды. 2023 жылдың тамызында Акаев Ресейдің Russia Today телеарнасына берген сұхбатында Қырғызстанның Украинаға басып кіруде "Ресейді қолдауы керек" деп мәлімдеді. Осылай ол журналистің Украинадағы жаулықтарға Ресей тарапынан қатысқан азаматтардың Қырғызстанда сотталғаны туралы сұрағына жауап берді және Акаев бұл туралы не ойлайды деген сұраққа жауап берді. “Бұл мәселенің мән-жайын толық түсінбедім, бірақ Қырғызстан Ресейдің одақтасы ретінде, Еуразиялық экономикалық одақтың және ҰҚШҰ-ның мүшесі ретінде, әрине, Ресейді қолдауы керек деп айтқым келеді. Ал Ресейге ол бүгін қажет. Шын одақтас қиын күндерде танылады”, - деді ол.
Жарияланымдар
Когерентті оптикалық есептеу машиналары (автор, Ленинград, 1977). Ақпаратты өңдеудің оптикалық әдістері (автор, М., 1983). Голографиялық жад. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Allerton Press, 1997. Оптикалық компьютерлер бойынша таңдалған лекциялар. Бишкек, 1996. Рельефография. Бишкек, 1996. Переходная экономика глазами физика (математикалық модель переходной экономикасы). Бишкек: Учкун, 2000. Болашаққа оң көзқараспен қарау: Сыртқы саясат және әлемдік құрылым туралы ойлар. М.: Халықаралық қатынастар, 2004. Заманауи қаржы-экономикалық дағдарыс инновациялық-технологиялық даму теориясы және инновациялық процесті басқару тұрғысынан // Жүйелік мониторинг. Глобалды және аймақтық даму. М.: КСРО редакциясы, 2009. 141–162 бб. Әлемдік жүйе мен Ресейдің даму динамикасын ұзақ мерзімді циклдық болжаудың жаңа методологиясы // Дағдарыстар мен әлемдік динамиканы болжау және модельдеу. М.: ЛИБРОКОМ, 2009. 5–69 бб. Логарифмдік кезеңдік тербеліс талдауы «Алтын көпіршіктің» жарылуын болжайды // Құрылым және динамика 4/3 (2010): 1–11 (Алексей Фомин, Сергей Цирел және Андрей Коротаевпен бірге). Әлемдік динамиканы модельдеу және болжау. М.: ИСПИ РАН, 2012. Әлемдік демографиялық өту динамикасы және қаржы-экономикалық дағдарыстарды болжау туралы // The European Physical Journal 205, 355–373 (2012) (Виктор Садовничий мен Андрей Коротаевпен бірге). Әлемдік инфляция динамикасы: заңдылықтар және болжамдар // Құрылым және динамика 5/3 (2012): 1–15 (Андрей Коротаев пен Алексей Фоминмен бірге). Технологиялық даму және наразылық толқындары: Араб көктемі – жаһандық кезеңнің бастамасы ретінде // Технологиялық болжамдар және әлеуметтік өзгерістер 116 (2017): 316–321 (Андрей Коротаевпен бірге).