Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1936 жылдан 1991 жылға дейінгі Кеңес республикасы
Soviet republic from 1936 to 1991
Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы, сондай-ақ Советтік Қазақстан, Қазақ КСР немесе жай ғана Қазақстан деп те белгілі, 1936 жылдан 1991 жылға дейін Совет Одағының (КСРО) құрамындағы трансконтиненталдық республикалардың бірі болды. Орталық Азияның солтүстігінде орналасқан, ол 1936 жылдың 5 желтоқсанында Ресей КФСР-ның автономиялық республикасы Қазақ АССР-інен құрылды. Аумағы бойынша ол Ресей КФСР-нен кейін КСРО-ның екінші ірі республикасы болды. Оның астанасы Алма-Ата (қазіргі Алматы) болды. Кеңес Социалистік Республикасы ретінде болған кезеңінде оны Қазақ КСР Коммунистік партиясы (ҚКП) басқарды. 1990 жылдың 25 қазанында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі өз аумағында егемендігін жариялады. ҚКП бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев сол жылдың сәуір айында президент болып сайланды – ол 2019 жылға дейін осы лауазымда қалды. Қазақ КСР 1991 жылдың 10 желтоқсанында Қазақстан Республикасы деп қайта аталды және алты күннен кейін, 1991 жылдың 16 желтоқсанында КСРО-дан бөлініп шыққан соңғы республика болып тәуелсіздігін жариялады. Кеңес Одағы 1991 жылдың 26 желтоқсанында Республикалар Кеңесімен ресми түрде таратылды. Қазақ КСР-нің заңды мұрагері Қазақстан Республикасы 1992 жылдың 2 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды.
The Kazakh Soviet Socialist Republic, also known as Soviet Kazakhstan, the Kazakh SSR, or simply Kazakhstan, was one of the transcontinental constituent republics of the Soviet Union (USSR) from 1936 to 1991. Located in northern Central Asia, it was created on 5 December 1936 from the Kazakh ASSR, an autonomous republic of the Russian SFSR. At in area, it was the second largest republic in the USSR, after the Russian SFSR. Its capital was Alma Ata (today known as Almaty). During its existence as a Soviet Socialist Republic, it was ruled by the Communist Party of the Kazakh SSR (QKP). On 25 October 1990, the Supreme Soviet of the Kazakh SSR declared its sovereignty on its soil. QKP first secretary Nursultan Nazarbayev was elected president in April of that year – a role he remained in until 2019. The Kazakh SSR was renamed the Republic of Kazakhstan on 10 December 1991, which declared its independence six days later, as the last republic to secede from the USSR on 16 December 1991. The Soviet Union was officially dissolved on 26 December 1991 by the Soviet of the Republics. The Republic of Kazakhstan, the legal successor to the Kazakh SSR, was admitted to the United Nations on 2 March 1992.
Атауы
Республика қазақ халқының атымен аталды, түркі тілді, бұрынғы көшпелілер, олар бұл аймақта Ресей және кейіннен Кеңес үкіметі билігіне дейін қуатты хандық құрған. Кеңес Одағының ғарыш алаңы, қазір Байқоңыр ғарыш алаңы деп белгілі, осы республикада Тюратамда орналасқан, ал Ленинск (қазір Байқоңыр) құпия қаласы оның қызметкерлерін орналастыру үшін салынды.
The republic was named after the Kazakh people, Turkic speaking former nomads who sustained a powerful khanate in the region before Russian and later Soviet domination. The Soviet Union's spaceport, now known as the Baikonur Cosmodrome, was located in this republic at Tyuratam, and the secret town of Leninsk (now known as Baikonur) was constructed to accommodate its personnel.
Құрылу
1920 жылғы 26 тамызда құрылған, бастапқыда Қырғыз АССР (Қырғыз Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы) деп аталды және Ресей КФСР-нің бір бөлігі болды. 1925 жылғы 15–19 сәуірде Қазақ АССР (кейіннен Қазақ АССР) деп қайта аталды, ал 1936 жылғы 5 желтоқсанда одақтық деңгейдегі республика – Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы мәртебесіне көтерілді. 1920 жылдың қыркүйегінде Түркістанның Тоғызыншы Советтер съезі елдің солтүстік бөлігіндегі заңсыз қоныс аударушыларды депортациялауды талап етті. 1921 жылы басталған және 1927 жылға дейін созылған жер реформасы аймақтағы орыс қоныс аударушыларын, украиндықтар мен қазақтарды қамтыды. 1920 жылдан 1922 жылға дейін Қазақстанның орыс халқының саны шамамен 2,7 миллионнан 2,2 миллионға дейін азайды. 1925 жылғы 19 ақпанда Филипп Голощёкин жаңа құрылған Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасындағы Коммунистік партияның бірінші хатшысы болып тағайындалды. 1925–1933 жылдары ол Қазақ АССР-ін сыртқы араласусыз басқарды. Ол Қазақстанның минералдық байлықтарын ашуға арналған Түркістан-Сібір теміржолының салынуына зор үлес қосты. Иосиф Сталин Кеңес Одағының барлық аумағындағы ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыруға бұйрық бергеннен кейін, Голощёкин Қазақстанның көшпелі халқын ұжымдық шаруашылықтарға қоныстануға мәжбүр етті. Бұл 1930–1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылыққа әкеп соқты, оның салдарынан 1–2 миллионға жуық адам қаза тапты. 1937 жылы Кеңес Одағындағы этникалық топтың алғашқы ірі депортациясы басталды – корей халқының Ресейдің Шығыс аймағынан Қазақстанға күштеп шығарылуы. 170 мыңнан астам адам Қазақ және Өзбек КСР-іне күштеп көшірілді. Қазақстандық корей ғалымы Герман Ким бұл депортацияның себептерінің бірі Сталиннің социалистік жүйесіне қауіп төндіруі мүмкін этникалық азшылықтарды басып тастау ниеті болуы мүмкін, немесе ол Қытай мен Жапониямен шекаралас аймақтарды бекітуді көздеген болуы мүмкін, оларды саяси келіссөздерге пайдалану арқылы. Сонымен қатар, тарихшы Ким 1931–1933 жылдардағы Қазақ ашаршылығында 1,7 миллион адам қаза тапқанын, ал тағы бір миллион адам республикадан қашып, сол аймақта еңбек тапшылығын тудырғанын, оны Сталин басқа ұлттарды депортациялау арқылы өтеуге тырысқанын атап өтті. 1950–1960 жылдары Кеңес азаматтарын Қазақ КСР-інің Жаңа Жерлеріне қоныстануға шақырды. Көшіп келгендердің көп бөлігі орыстар болғандықтан, этникалық құрам өзгеріп, қазақтардың саны жергілікті тұрғындардан асып кетті. Нәтижесінде қазақ тілінің қолданылуы азайды, бірақ тәуелсіздік алғаннан бері оның заң және бизнес салаларындағы танымалдылығының артуымен және қазақтардың үлесінің өсуімен байланысты қайта жандана бастады. Басқа ұлттардың ішінде украиндықтар, немістер, еврейлер, белорустар, корейлер және басқалары бар; тәуелсіздік алған кезде немістер халықтың шамамен 8% құрады, бұл бүкіл Кеңес Одағындағы немістердің ең ірі шоғырлануы болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, олардың көптегені эмиграцияға кетті.
Established on 26 August 1920, it was initially called Kirghiz ASSR (Kirghiz Autonomous Soviet Socialist Republic) and was a part of the Russian SFSR. On 15–19 April 1925, it was renamed Kazak ASSR (subsequently Kazakh ASSR) and on 5 December 1936 it was elevated to the status of a Union level republic, Kazakh Soviet Socialist Republic. In September 1920, the Ninth Soviet Congress of Turkestan called for the deportation of illegal settler colonists in the Northern parts of the country. The proposed land reform began in 1921 and lasted until 1927,targeting Russian settlers, Ukrainians and Cossacks in the region and from 1920 to 1922, Kazakhstan's Russian population dropped from approximately 2.7 to 2.2 million. On 19 February 1925 Filipp Goloshchyokin was appointed First Secretary of the Communist Party in the newly created Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic. From 1925 to 1933 he ran the Kazakh ASSR with virtually no outside interference. He played a prominent part in the construction of the Turkestan Siberia railway, which was constructed to open up Kazakhstan's mineral wealth. After Joseph Stalin ordered the forced collectivization of agriculture throughout the Soviet Union, Goloshchyokin ordered that Kazakhstan's largely nomadic population was to be forced to settle in collective farms. This caused the deadly Kazakh famine of 1930–1933 in Kazakhstan which killed between 1 and 2 million people. In 1937 the first major deportation of an ethnic group in the Soviet Union began, the removal of the Korean population from the Russian Far East to Kazakhstan. Over 170,000 people were forcibly relocated to the Kazakh and Uzbek SSRs. Kazakhstani Korean scholar German Kim assumes that one of the reasons for this deportation may have been Stalin's intent to oppress ethnic minorities that could have posed a threat to his socialist system or he may have intended to consolidate the border regions with China and Japan by using them as political bargaining chips. Additionally, historian Kim points out that 1.7 million people perished in the Kazakh famine of 1931–33, while an additional one million people fled from the Republic, causing a labour shortage in that area, which Stalin sought to compensate for by deporting other ethnicities there. During the 1950s and 1960s, Soviet citizens were urged to settle in the Virgin Lands of the Kazakh Soviet Socialist Republic. The influx of immigrants, mostly Russians, skewed the ethnic mixture and enabled non Kazakhs to outnumber natives. As a result, the use of the Kazakh language declined but has started to experience a revival since independence, both as a result of its resurging popularity in law and business and the growing proportion of Kazakhs. The other nationalities included Ukrainians, Germans, Jews, Belarusians, Koreans and others; Germans at the time of independence formed about 8% of the population, the largest concentration of Germans in the entire Soviet Union. Kazakh independence has caused many of these newcomers to emigrate.
Тарату
Соңғы кеңестік бас хатшы Михаил Горбачевтың Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Динмұхамед Көнаевты қызметтен босатуынан кейін, 1986 жылдың 16-19 желтоқсанында Алматыдағы Брежнев алаңында студенттер ұйымдастырған наразылықтар төрт күнге созылып, «Желтоқсан» деп аталды. Көтерілісте шамамен 168-200 азамат қаза тапты. Одан кейін оқиғалар Шымкент, Павлодар, Қарағанды және Талдықорған қалаларына тарады. 1990 жылдың 25 наурызында Қазақстан алғашқы сайлауын өткізіп, Жоғарғы Кеңестің төрағасы Нұрсұлтан Назарбаев бірінші президент болып сайланды. Сол жылдың 25 қазанында егемендік жарияланды. Республика одақты басқа бір құрылымда сақтау мақсатында өткізілген референдумда сайлаушылардың 94,1 пайызы қолдау көрсетті. Алайда, тамыз айында Мәскеудегі консервативті коммунистер билікті басып алғандықтан бұл жоспар орындалмады. Назарбаев сәтсіз төңкеріске қатысты барлық әрекеттерді айыптап шықты. Осы оқиғалардың нәтижесінде 1991 жылдың 10 желтоқсанында Қазақ КСР-і Қазақстан Республикасы болып қайта аталды. 16 желтоқсанда (Желтоқсанның бесінші жылдығы) тәуелсіздік жарияланды, бұл Кеңес Одағы құрамындағы соңғы республиканың бөлініп шығуы болды. Астана қаласы 1991 жылдың 21 желтоқсанында Кеңес Одағын тарату және оның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы Алматы хаттамасына қол қойылған жер болды, және Қазақстан осы Достастыққа қосылды. 1991 жылдың 26 желтоқсанында Кеңес Одағының егемендігі тоқтатылып, Қазақстан халықаралық құқық бойынша тәуелсіз мемлекет ретінде танылды. 1993 жылдың 28 қаңтарында Қазақстанның жаңа Конституциясы ресми түрде қабылданды.
Following the dismissal of Dinmukhamed Konayev, the First Secretary of the Communist Party of Kazakhstan by the last Soviet general secretary, Mikhail Gorbachev, riots broke out for four days between 16 and 19 December 1986 known as Jeltoqsan by student demonstrators in Brezhnev Square in the capital city, Alma Ata. Approximately 168–200 civilians were killed in the uprising. The events then spilled over to Shymkent, Pavlodar, Karaganda and Taldykorgan. On 25 March 1990, Kazakhstan held its first elections with Nursultan Nazarbayev, the chairman of the Supreme Soviet elected as its first president. Later that year on 25 October, it then declared sovereignty. The republic participated in a referendum to preserve the union in a different entity with 94.1% voted in favour. It did not happen when hardline communists in Moscow took control of the government in August. Nazarbayev then condemned the failed coup. As a result of those events, the Kazakh SSR was renamed to the Republic of Kazakhstan on 10 December 1991. It declared independence on 16 December (the fifth anniversary of Jeltoqsan), becoming the last Soviet constituency to secede. Its capital was the site of the Alma Ata Protocol on 21 December 1991 that dissolved the Soviet Union and formed the Commonwealth of Independent States in its place which Kazakhstan joined. The Soviet Union officially ceased to exist as a sovereign state on 26 December 1991 and Kazakhstan became an internationally recognized independent state. On 28 January 1993, the new Constitution of Kazakhstan was officially adopted.
Халық саны
1897 жылғы санақ бойынша, аймақтағы алғашқы санақ деректеріне сәйкес, қазақтар қазіргі Қазақстан аумағындағы жалпы халықтың 81,7%-ын құрады (3 392 751 адам). Қазақстандағы орыстардың саны 454 402 адам, бұл жалпы халықтың 10,95%-ын құрайды; 79 573 украин (1,91%); 55 984 татар (1,34%); 55 815 ұйғыр (1,34%); 29 564 өзбек (0,7%); 11 911 молдаван (0,28%); 4 888 дунган (0,11%); 2 883 түркімен; 2 613 неміс; 2 528 башқұрт; 1 651 еврей; және 1 254 поляк. Қазақстанның этникалық құрамы (санақ деректері) Ұлт 1926 1939 1959 1970 1979 1989 қазақ 58.5 37.8 30.0 32.6 36.0 40.1 орыс 18.0 40.2 42.7 42.4 40.8 37.4 украин 13.88 10.7 8.2 7.2 6.1 5.4 белорусь 0.51 1.2 1.5 1.2 1.1 0.8 неміс 0.82 1.50 7.1 6.6 6.1 5.8 татар 1.29 1.76 2.1 2.2 2.1 2.0 өзбек 2.09 1.96 1.5 1.7 1.8 2.0 ұйғыр 1.01 0.58 0.6 0.9 1.0 1.1 корей 0.8 0.6 0.6 0.6
According to the 1897 census, the earliest census taken in the region, Kazakhs constituted 81.7% of the total population (3,392,751 people) within the territory of contemporary Kazakhstan. The Russian population in Kazakhstan was 454,402, or 10.95% of total population; there were 79,573 Ukrainians (1.91%); 55,984 Tatars (1.34%); 55,815 Uyghurs (1.34%); 29,564 Uzbeks (0.7%); 11,911 Moldovans (0.28%); 4,888 Dungans (0.11%); 2,883 Turkmens; 2,613 Germans; 2,528 Bashkirs; 1,651 Jews; and 1,254 Poles. Ethnic Composition of Kazakhstan (census data) Nationality 1926 1939 1959 1970 1979 1989 Kazakh 58.5 37.8 30.0 32.6 36.0 40.1 Russian 18.0 40.2 42.7 42.4 40.8 37.4 Ukrainian 13.88 10.7 8.2 7.2 6.1 5.4 Belarusian 0.51 1.2 1.5 1.2 1.1 0.8 German 0.82 1.50 7.1 6.6 6.1 5.8 Tatar 1.29 1.76 2.1 2.2 2.1 2.0 Uzbek 2.09 1.96 1.5 1.7 1.8 2.0 Uyghur 1.01 0.58 0.6 0.9 1.0 1.1 Korean 0.8 0.6 0.6 0.6
Аштық
Қазақстан халқының этникалық құрамын қалыптастырған ең маңызды факторлар 1920-1930 жылдардағы ашаршылықтар болды. 1930-1933 жылдардағы қазақ ашаршылығының салдарына қатысты әртүрлі есептерге сәйкес, қазақтардың (түпкілікті этникалық топ) 40%-ға дейін аштықтан көз жұмып немесе аумақтан қоныс аударды. Ресми мемлекеттік санақ деректері 1926 жылы қазақ халқының саны 3,6 миллион болса, 1939 жылы 2,3 миллионға дейін азайғанын көрсетеді.
The most significant factors that shaped the ethnic composition of the population of Kazakhstan were the 1920s and 1930s famines. According to different estimates of the effects of the Kazakh famine of 1930–1933, up to 40% of Kazakhs (indigenous ethnic group) either died of starvation or fled the territory. Official government census data report the contraction of Kazakh population from 3.6 million in 1926, to 2.3 million in 1939.
Экономика
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көптеген ірі зауыттар Қазақ КСР-іне көшірілді. Семей ядролық сынақ алаңы мен Байқоңыр ғарыш айлағы да осы жерде салынды. Соғыстан кейін 1953 жылы тың жерлерді игеру науқаны басталды. Бұл Никита Хрущев басшылығымен, республиканың кең далаларын дамыту және кеңестік ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыру мақсатымен жүзеге асырылды. Бірақ ол күтілгендей нәтиже бермеді, және науқан 1960 жылдары тоқтатылды.
Upon the start of the Second World War, many large factories were relocated to the Kazakh SSR. The Semipalatinsk Nuclear Test Site and Baikonur Cosmodrome were also built here. After the war, the Virgin Lands Campaign was started in 1953. This was led by Nikita Khrushchev, with the goal of developing the vast lands of the republic and helping to boost Soviet agricultural yields. However it did not work as promised, the campaign was eventually abandoned in the 1960s.
Мәдениет
Кеңес Одағының алғашқы жылдары қазақ мәдениеті дамыды, бірақ сонымен қатар шектеулерге де ұшырады. Кейін қазақ мәдениетінің көптеген өкілдері Иосиф Сталиннің тазалауларында тұтқындалды, жер аударылды немесе қаза болды. Бірақ сталиндік кезеңнен кейін Никита Хрущевтің интернационализмді қайта жандандыру әрекеттері және қазақ мәдениетін одан әрі әлсіретуге бағытталған тырыстары Қазақ КСР-інде әртүрлі пікірлер тудырды. Қазақтар оның интернационалистік мақсаттарын "орысшаландыру" шақыруы ретінде қарады. 1937 жылдан бастап Кеңес үкіметі совет корейлері, Волга немістері және басқа да этникалық азшылықтарды Қазақ КСР-іне күштеп жер аударуды бастады, бұл бағдарлама 1953 жылы Сталиннің қайтысымен ғана тоқтатылды.
In the early days of the Soviet Union, Kazakh culture was both developed and restrained, and later many Kazakh cultural figures were imprisoned, exiled, or killed in Joseph Stalin's purges. However, after the Stalinist era, Nikita Khrushchev's efforts to reinvigorate internationalism and furtherly weaken Kazakh culture were controversial in the Kazakh SSR. Kazakhs viewed his internationalist goals as a call for "Russification". Beginning in 1937, the Soviet Government began a series of forced deportations of ethnic minorities, such as Soviet Koreans, the Volga Germans and various other minorities to the Kazakh SSR, a programme that ended only with Stalin's death in 1953.