Түркіменстан саяси жүйесі

Кіріспе

Түрікменстанның саяси жүйесі

Түрікменстанның саясаты атақты түрде президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Түрікменстан Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Алайда, 2023 жылдың 21 қаңтарынан бастап Конституцияға өзгерістер енгізуге құқылы және жоғары саяси билікті жүзеге асыратын тәуелсіз Халық Кеңесінің төрағасы болып тағайындалған "ұлттық көшбасшы" тағайындалды. Ел жиі тоталитарлық мемлекет ретінде сипатталады.

Саяси ахуал

69 жыл Совет Одағының құрамында болғаннан кейін (соның ішінде 67 жыл одақтық республика ретінде) Түрікменстан 1991 жылғы 27 қазанда тәуелсіздігін жариялады. Өмір бойына президент болған Сапармұрат Ниязов, Совет Одағының Коммунистік партиясының бұрынғы бюрократы, 1985 жылдан бастап, Түрікмен КСР Коммунистік партиясының басшысы болғаннан кейін 2006 жылы қайтыс болғанға дейін Түрікменстанды басқарды. Ол Совет Одағы тарағаннан кейін елге тоталитарлық бақылаумен билік жүргізді. 1999 жылғы 28 желтоқсанда Меджлис (парламент) Ниязовты өмір бойына президент деп жариялады. (Меджлис өзі президент Ниязовтың таңдаған үміткерлерін ғана қамтитын сайлауда бір апта бұрын ғана билікке келді; оппозициялық үміткерлерге рұқсат берілмеді.) 2008 жылға дейін билік тек бір ғана саяси партияға – Түрікменстанның Демократиялық партиясына рұқсат берді. Саяси жиналыстар, егер үкімет рұқсат бермесе, заңсыз саналады. Барлық азаматтар тұратын жерін көрсететін ішкі паспортты міндетті түрде алып жүруі керек – бұл кеңес дәуірінен қалған тәжірибе. Елге кіру және одан шығу, сондай-ақ оның ішіндегі қозғалыс қиын. Түрікменстанда 1993 жылы қабылданған «Түркіменбасы» атағымен марқұм президент Ниязовты құрметтеу культі басым. Оның суреті күнделікті қолданылатын көптеген заттарда – банкноттар мен арақ бөтелкелеріне дейін бейнеленген. Түрікменстанның ұлттық телеарнасы оның бейнесін көрсетті. Оның жазған екі кітабы мектептерде міндетті оқу материалдары болды, ал мемлекеттік қызметкерлер олардың мазмұны бойынша жыл сайын тексеріліп тұрды. Олар дүкендер мен үйлерде де жиі кездесетін. Көптеген мекемелер Ниязовтың анасының есімімен аталды. Барлық сағаттар мен сағаттардың циферблаттарында оның суреті болуы тиіс еді. Ниязовтың 15 метрлік биіктігі бар алтынмен қапталған алып мүсіні Ашхабадта айналатын тұғырға орнатылды, осылайша ол әрқашан күнге қарайтын және қалаға жарық шашыратын еді. Түрікменстанның үгіт-насихатында танымал слоган: «Халқ! Уатан! Түркіменбашы!» («Халық! Отан! Түркімендердің басшысы!»). Ниязов апта күндеріне өз отбасы мүшелерінің есімдерін берді және жаңа түрікмен ұлттық әнұранын/антын өзі жазды. Түрікменстанның мол табиғи газ ресурстарын игеруге тырысқан шетелдік компаниялар Ниязовпен ынтымақтасты, өйткені ол табиғи ресурстарға қол жеткізуді де бақылайтын. Оның «Рухнама» (немесе «Рухнама», 2001 және 2004) кітабы Түрікменстанда қасиетті мәтіндей құрметтелді, 41 тілге аударылып, халықаралық кітапханаларда тегін таратылды. Ниязов бірде осы кітапты үш рет оқыған адамның «ақылдылығы артады, құдайлық болмысты таниды және тікелей жұмаққа барады» деп мәлімдеген. Ниязовтың қайтысынан кейін вице-премьер Гурбангулы Бердімұхамедов президент міндетін атқарушы болды және 2007 жылғы 11 ақпанда халықаралық бақылаушылар алаяқтық деп айыптаған сайлауда президент болып сайланды. 20 наурызда Ниязовтың жеке тұлға культіне қарсылық білдіруде маңызды символдық шешім қабылдады – ол президентке ескерткіштердің, мекемелердің немесе қалалардың атауын өзгерту құқығын жойды. Сапармұрат Ниязовтың қайтысынан кейін Түрікменстан басшылығы елді ашуға бағытталған алғашқы қадамдар жасады. Бердімұхамедов Ниязовтың кейбір ерекше саясатын, соның ішінде «жетілдірмей түрікмендік» деп опера мен циркті тыйым салған саясатын жойды. Білім беру саласында оның үкіметі негізгі білім беру мерзімін 9 жылдан 10 жылға дейін ұзартты және жоғары білімді екі жылдан бес жылға дейін қалпына келтірді. Сонымен қатар, ол елдің табиғи газ байлығына қол жеткізуге мүмікіндік беретін Батыспен байланыстарын арттырды, бірақ үкімет Ниязовтың қатал басқару стиліне қайта оралады деген қауіптер күшейді. Конституцияда баспасөз бостандығы көзделген, бірақ үкімет оны іске асырмайды. Үкімет барлық БАҚ-ты тиімді түрде бақылайды. Тек екі газет – президенттік жарлықпен құрылған Adalat (gazet) және Galkynyş, және екі жеке интернет жаңалық порталы – Infoabad және Arzuw номиналды түрде тәуелсіз. 1980 жылдардың соңында болған кабельдік теледидар тоқтатылды. Шетелдік БАҚ-қа қол жеткізуге әлемдік IP-адрестердің шамамен үштен бірін бұғаттау және виртуалды жеке желілерді пайдалануға тыйым салу кедергі келтіреді. Түркімен билігі ресми түрде танылған орыс православиесі мен сунниттік ислам діндерінен басқа барлық діндердің қызметін шектейді. Діни қауымдар үкіметте тіркелуі керек, ал жеке шіркеулерде кем дегенде 500 мүше болуы тиіс. Қатаң шаралар мемлекеттік танылуды ресми түрде жүзеге асыра алмаған діни секталарға – әсіресе баптистерге, пентикосталистерге, жетінші күнді адвентистерге, Харе Кришнаға, Кудай куәгерлеріне және Бахаилерге қатысты қолданылады. Осы секталардың өкілдері кейбір шетелдік құқық қорғау ұйымдарының мәліметінше, мазақтауға, түрмеге отырғызуға және/немесе азаптауға ұшыраған. Сыбайлас жемқорлық әлі де кең таралған. Билік президенттің қолында шоғырланған; сот жүйесі толығымен билікке бағынышты, барлық судьялар президенттің бес жылдық мерзімге тағайындауымен тағайындалады және заңнамалық қараусыз. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жұмыстары аз ғана жасалған. Заңгерлік мамандыққа қатысты, Түрікменстанда заңдық практика түрлі жолдармен жүргізілуі мүмкін (заңгерлер алқасы, заңгерлер бірлестігі, жеке практика және т.б.), бірақ әйелдер сияқты белгілі бір демографиялық топтардың осы салада қандай жетістіктерге жеткені туралы нақты мәліметтер жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1996 жылғы 11 қаңтарда Түрікменстанның «тұрақты бейтараптық статусын» мойындады және қолдады.

After 69 years as part of the Soviet Union (including 67 years as a union republic), Turkmenistan declared its independence on 27 October 1991. President for life Saparmurat Niyazov, a former bureaucrat of the Communist Party of the Soviet Union, ruled Turkmenistan from 1985, when he became head of the Communist Party of the Turkmen SSR, until his death in 2006. He ruled with totalitarian control over the country after the dissolution of the Soviet Union. On 28 December 1999 the Mejlis (parliament) declared Niyazov President for Life. (The Mejlis itself had taken office only a week earlier in elections that included only candidates hand picked by President Niyazov; no opposition candidates were allowed.) Prior to 2008, the authorities permitted only a single political party, the Democratic Party of Turkmenistan. Political gatherings are illegal unless government sanctioned. All citizens must carry internal passports, noting place of residence—a practice carried over from the Soviet era. Movement into and out of the country, as well as within its borders, is difficult. Turkmenistan is dominated by a pervasive cult of personality extolling the late president Niyazov as Türkmenbaşy ("Head Turkmen"), a title he assumed in 1993. His face adorned many everyday objects, from banknotes to bottles of vodka. The logo of Turkmen national television was his profile. The two books he wrote were mandatory reading in schools, and public servants were quizzed yearly about their knowledge of their contents. They were also common in shops and homes. Many institutions were named after Niyazov's mother. All watches and clocks made had to bear his portrait printed on the dial face. A giant 15 meter (50 ft) tall gold plated statue of Niyazov stood on a rotating pedestal in Ashgabat, so it would always face the sun and shine light onto the city. A slogan popular in Turkmen propaganda was "Halk! Watan! Türkmenbashy!" ("People! Motherland! Head of Turkmen!"). Niyazov renamed the days of the week after members of his family and wrote the new Turkmen national anthem/oath himself. Foreign companies seeking to exploit Turkmenistan's vast natural gas resources cooperated with Niyazov since he also controlled access to the natural resources. His book, Ruhnama (or Rukhnama, 2001 and 2004), which was revered in Turkmenistan almost like a holy text, has been translated into 41 languages
and distributed for free among major international libraries. Niyazov once proclaimed that anyone who reads this book three times will "become more intelligent, will recognise the divine being and will go straight to heaven". After Niyazov's death, Deputy Prime Minister Gurbanguly Berdimuhamedow became acting president, and was elected president in his own right on 11 February 2007 in elections condemned by international observers as fraudulent. On 20 March, in a decision of significant symbolic weight in the ongoing rejection of Niyazov's personality cult, he abolished the power of the president to rename any landmarks, institutions, or cities. After the death of Saparmurat Niyazov Turkmenistan's leadership made tentative moves to open up the country. Berdimuhamedow repealed some of Niyazov's most idiosyncratic policies, including banning opera and the circus for being "insufficiently Turkmen". In education, his government increased basic education from 9 years to 10 years, and restored higher education from two years to five. He has also increased contacts with the West, which is eager for access to the country's natural gas riches but fears were mounting that the government would revert to Niyazov's draconian style of rule. The constitution provides for freedom of the press, but the government does not practice it. The government effectively controls all media outlets. Only two newspapers, Adalat (gazet) and Galkynyş, both created by presidential decree, and two private internet news portals, Infoabad and Arzuw, are nominally independent. Cable television, which existed in the late 1980s, was shut down. Access to foreign media is impeded by internet blockage of roughly one third of the world's IP addresses and a ban on use of virtual private networks. Turkmen authorities restrict the activities of all but the officially recognized Russian Orthodox and Sunni Islam faiths. Religious congregations must register with the government, and individual parishes must have at least 500 members to register. Severe measures deal with religious sects that have not been able to establish official ties of state recognition, especially Baptists, Pentecostals, Seventh day Adventists, Hare Krishna, Jehovah's Witnesses, and Baháʼís. Practitioners of these sects have allegedly been harassed, imprisoned, and/or tortured, according to some foreign human rights advocacy groups. Corruption continues to be pervasive. Power is concentrated in the presidency; the judiciary is wholly subservient to the régime, with all judges appointed for five year terms by the president without legislative review. Little has been done to prosecute corrupt officials. With regard to the legal profession, while law practice may be conducted in Turkmenistan in assorted ways (collegium of lawyers, lawyers' association, private practice, etc. ), there is no clear indication as to how certain demographic groups, such as women, have fared in the field. The United Nations General Assembly recognized and supported Turkmenistan's "status of permanent neutrality" on 11 January 1996.

2008 жылғы жаңа конституция

2008 жылдың қыркүйегінде Халық кеңесі жаңа Конституцияны қабылдау туралы резолюцияны бірауыздан қабылдады. Бұл Конституция кеңесті таратуға және 2008 жылдың желтоқсанында Парламент құрамын айтарлықтай ұлғайтуға себеп болды. Конституция сонымен қатар көптеген саяси партиялар құруға мүмкіндік береді. Президент Гурбангулы Бердымухамедов: «Жаңа Конституция барлық халықаралық және демократиялық нормаларға сай келеді» деді.

Ұлттық көшбасшы тағайындалды 2023

2023 жылдың 21 қаңтарынан бастап Президент Сердар Бердымухамедов әкесі және бұрынғы президенті Гурбангулы Бердымухамедовты реформаланған Түрікменстан Халық Кеңесінің төрағасы етіп тағайындады, сонымен қатар оған "Түрікмен халқының Ұлттық көшбасшысы" атағы берілді. Мемлекеттік ақпарат құралдары Халық Кеңесін "мемлекеттік биліктің жоғарғы органы" деп сипаттады.

Қауымдасу бостандығы

Түрікменстан Конституциясына сәйкес, Түрікменстан азаматтары Конституция мен заңдар шеңберінде қызмет ететін саяси партиялар мен өзге де қоғамдық ұйымдар құруға құқылы, сондай-ақ қоғамдық ұйымдар мен азаматтар тобы сайлау заңнамасына сәйкес кандидаттарды ұсынуға құқылы.

Заң шығарушы билік

2023 жылдың қаңтарынан бастап Түрікменстан Парламенті ("Жыйын") 125 орындық бір палаталы болып табылады. Жыйын халық сайлауы арқылы сайланады.

Тарих

1992 жылғы Конституция екі парламенттік орган құрды: бірпалаталы Халық кеңесі немесе Халк Маслахаты (2500-ге дейін делегаттардан тұратын, олардың кейбіреулері халықтың тікелей дауысымен сайланды, ал кейбіреулері тағайындалды; кемінде жылына бір рет отырыс өткізетін жоғарғы заң шығарушы орган) және бірпалаталы Мәжіліс немесе Ассамблея (бастапқыда 50 орын, кейін 125-ке дейін ұлғайтылды, оның мүшелері бес жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланады). 2003 жылдың соңында Мәжілістің өкілеттіктерін шектеу және Халк Маслахатын жоғарғы заң шығарушы орган етіп бекіту туралы заң қабылданды. Осы кезде Халк Маслахаты Мәжілісті таратуға заңдық құқық алды, ал президент Мәжіліске оның жоғарғы басшысы ретінде қатыса алатын болды. Мәжіліс енді Конституцияны қабылдауға немесе өзгертуге, референдумдар жариялауға немесе сайлау өткізуге құқылы емес еді. Президент Сапармұрат Ниязовтың Халк Маслахатының "өмір бойына төрағасы" және Мәжілістің жоғарғы басшысы болуына байланысты, 2003 жылғы заң оны мемлекеттік биліктің атқарушы және заң шығарушы салаларының жалғыз иесіне айналдырды. Ниязовтың қайтысынан кейін, 2008 жылы президент Гурбангулы Бердімұхамедов жаңа Конституцияны қабылдады, оған сәйкес Халк Маслахаты заң шығару өкілеттігі жоқ "Ақсақалдар кеңесіне" айналдырылды, ал заң шығару өкілеттігі бірпалаталы Мәжіліске қайтарылды. 2017 жылдың қазан айында президент Бердімұхамедов Ақсақалдар кеңесін жаңа Халық кеңесіне қайта ұйымдастырды. 2020 жылдың қыркүйегінде Түрікменстан Парламенті Парламентті екіпалаталы ету үшін жоғарғы палатаны құру туралы Конституциялық түзетуді қабылдады. Халық кеңесі жоғарғы палатаға айналды. Оның 56 мүшесінің 48-і жасырын дауыс беру арқылы сайланады, ал 8-ін президент тағайындайды. Бұрынғы бірпалаталы парламенттік орган – 125 орындық Мәжіліс төменгі палата ретінде Парламентке енді және енді ол Ұлттық Кеңес деп аталады. Жоғарғы палатаға сайлау 2021 жылдың 28 наурызында өтті. Мәжіліске соңғы сайлау 2018 жылдың 25 наурызында өтті. 2023 жылдың қаңтарында Парламенттің екі палатасы да Халк Маслахатын заң шығару органы ретінде таратуды, оны тәуелсіз өкілді орган ретінде реформалауды және барлық заң шығару өкілеттігін бірпалаталы Ассамблеяға (Мәжіліс) беруді ұсынды. Бұл ұсыныс Ұлттық Кеңестің 2023 жылғы 21 қаңтардағы бірлескен отырысында мақұлданды. Түрікменстан заң шығарушы органы президенттің "толық бақылауында" екендігі айтылады.

The 1992 constitution established two parliamentary bodies, a unicameral People's Council or Halk Maslahaty (supreme legislative body of up to 2,500 delegates, some of whom were elected by popular vote and some of whom were appointed; met at least yearly) and a unicameral Assembly or Mejlis (originally 50 seats, eventually expanded to 125, whose members are elected by popular vote to serve five year terms). In late 2003 legislation was passed reducing the powers of the Mejlis and making the Halk Maslahaty the supreme legislative organ. The Halk Maslahaty could at that point legally dissolve the Mejlis, and the president was now able to participate in the Mejlis as its supreme leader. The Mejlis could no longer adopt or amend the constitution, or announce referendums or its elections. Since President Saparmurat Niyazov was both the "Chairman for Life" of the Halk Maslahaty and the supreme leader of the Mejlis, the 2003 law had the effect of making him the sole authority of both the executive and legislative branches of government. Following Niyazov's death, in 2008, President Gurbanguly Berdimuhamedow introduced a new constitution under which the Halk Maslahaty was reformed into an "Elders Council" with no legislative authority, and nominal legislative authority reverted to a unicameral Mejlis. In October 2017, President Berdimuhamedow reorganized the Council of Elders into a new People's Council. In September 2020 the Turkmenistan Parliament adopted a constitutional amendment creating an upper chamber and thus making the Parliament bicameral. The People's Council became the upper chamber. Of its 56 members, 48 are indirectly elected and 8 are appointed by the president. Together with the previous unicameral parliamentary body, the 125 seat Mejlis, as the lower chamber, the Parliament is now called the National Council
Election to the upper chamber was held 28 March 2021. Elections to the Mejlis were last held 25 March 2018. In January 2023 both chambers of parliament proposed to abolish the Halk Maslahaty as a legislative organ, to reform it as an independent representative body, and to place all legislative authority in a unicameral Assembly (Mejlis). This proposal was adopted in a joint session of the National Council on 21 January 2023. The Turkmen legislature is described as under the "full control" of the president.

Әкімшілік бөлімшелер

Түрікменстан бес облысқа бөлінеді: Ахал облысы, Балқан облысы, Дашогуз облысы, Лебап облысы және Мары облысы. Елорда - Ашхабад - жеке әкімшілік бірлік, бірақ Түрікменстан Конституциясына сәйкес, қала мәртебесі облыс деңгейінде қарастырылған. 2018 жылғы 5 қаңтардағы әкімшілік-территориялық бөліністер тізімін OpenStreetMap вики-да көруге болады.

Байланысты шектеу

Түрікменстанның алғашқы байланыс спутнигі «TürkmenÄlem 52°E / MonacoSAT» 2015 жылдың сәуір айында ұшырылғанына қарамастан, сол айдың өзінде Түрікменстан үкіметі елдегі барлық спутниктік тарелкаларды тыйым салды. Үкімет жасаған мәлімдемеде барлық спутниктік тарелкаларды алып тастау немесе жою қажеттігі көрсетілді – байланыс қабылдағыш антенналар 1995 жылдан бері заңды түрде орнатылған болса да – үкімет халықтың көптеген «тәуелсіз халықаралық ақпарат құралдарына» қол жеткізуін толығымен шектеуге тырысуда. Бұл ақпарат құралдары қазіргі уақытта елде тек спутниктік тарелкалар арқылы қол жетімді, соның ішінде әртүрлі тілдердегі барлық жетекші халықаралық жаңалықтар арналары да бар. Бұл науқанның басты нысанасы – «Азаттық» радиосы, «Еркін Еуропа»/«Азаттық» радиосының түрікмен тіліндегі бөлімшесі. Интернетке қол жеткізу сүзгіленеді және үкіметке қарсы келетін веб-сайттар бұғатталады. Бұғатталған веб-сайттардың ішінде оппозициялық жаңалықтар сайттары, YouTube, Facebook және басқа да көптеген әлеуметтік желілер, сондай-ақ шифрланған байланыс бағдарламалары бар. Цензураны айналып өту үшін виртуалды жеке желілерді пайдалануға тыйым салынған.