Кіріспе

Рахмон Набиевич Набиев (1930–1993), 1982 жылдан 1985 жылға дейін Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, ал 1991 жылдың 23 қыркүйегінен 6 қазанына дейін және 1991 жылдың 2 желтоқсанынан 1992 жылдың 7 қыркүйегіне дейін Тәжікстанның екінші президенті қызметін атқарған тәжік саясаткері. Ол Тәжікстан Азамат соғысының басталуына да жауапты болды. Аймақтық номенклатура қатарынан өсіп, Набиев 1982 жылы Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып билікке келді. 1985 жылы ол жемқорлыққа байланысты қызметтен алынды. Тәжікстан басшылары 1991 жылдың 9 қыркүйегінде тәуелсіздік жариялағаннан кейін, Набиев 23 қыркүйекте қайтадан билікке оралды, бірақ президенттік науқан кезінде оның қызметтен кетуіне қысым көрсетілді және ол 6 қазанда отставкаға кетті. Набиев сайлауда жеңіске жетіп, 1991 жылдың 2 желтоқсанында Тәжікстанның тұңғыш сайланған президенті атанды.

Алғашқы жылдар

Набиев 1931 жылы 5 қазанда Ленинабад облысының Хожент ауданында (қазіргі Гафуров ауданы) қарапайым шаруа отбасында дүниеге келді. 1946 жылы, 16 жасында орта мектепте оқып жүрген кезінде колхозда бухгалтер болып жұмыс істеуге кірісті. Сол жылы Ленинабад ауыл шаруашылығы колледжіне түсіп, 1949 жылы Ташкентке оқуға барып, Ташкент суару және ауыл шаруашылығын механизациялау инженерлері институтына қабылданды. 1954 жылы осы университетті бітіргеннен кейін екі жыл бойы Исфисордағы машина-трактор станциясында бас инженер болып жұмыс істеді.

Саяси қызмет

1961 жылы Набиев Тәжік КСР Коммунистік партиясына (КПСС-тің республикалық ұйымы) қосылып, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1971 жылдан 1973 жылға дейін ол Тәжік КСР-інің Ауыл шаруашылығы министрі болды, ал 1973 жылы Тәжік КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы болып, де-факто үкімет басшысы атанды. 1982 жылы Набиев Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып тағайындалды, республика басшысы болды. 1985 жылы ол "құмарлыққа және алкогольге әуес болғандықтан" қызметтен алынды. 1986 жылдан 1991 жылға дейін Тәжік КСР Табиғатты қорғау қоғамының Орталық Кеңесі Президиумының төрағасы болды. 1990 жылы Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, ал 1991 жылдың 23 қыркүйегінде оның төрағасы болды.

Сыртқы істер

1991 жылы 21 желтоқсанда Набиев Алматыда басқа да бұрынғы кеңестік республикалардың басшыларымен бірге Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы Алма-Ата хаттамасына қол қойды. 1992 жылы 2 наурызда ол Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтері жанында Тәжікстанның туын көтеру салтанатына қатысты. Сол жылдың 15 мамырында Ташкентте Ұжымдық қауіпсіздік шартына қол қойды. Саяси оппозицияның қысымына қарамастан, оның тікелей талабымен Ресейдің 201-ші әскери базасы Тәжікстаннан кетпеді. Кейіннен ол дивизияның командирлік құрамы мен төменгі шендегі қызметкерлерінің республика азаматтары болуын қалады. Набиевтің Ресей және Өзбекстанға жақындығы айқын болды, ол Ресейдің Борис Ельциннен, Өзбекстанның Ислам Каримовтан және Қазақстанның Нұрсұлтан Назарбаевтан қолдау тапты.

Президенттік алауыздық

Сайлауға байланысты даулар оппозицияның көшедегі наразылықтарына әкелді, олар 1992 жылдың мамырында азамат соғысына ұласты. 1992 жылдың 7 қыркүйегінде Набиев пен оның сүйіктілері Душанбе әуежайына жол тартқанда, оппозициялық күштер шабуыл жасады. Әуежай терминалында Набиевке тапаншамен қорқытып, отставкаға келуге мәжбүр болды. Әуежайдың VIP залында қарулы оппозициямен кездесіп, келіссөздер жүргізгеннен кейін Набиев босатылды. 1992 жылдың желтоқсанына қарай Куляб облысының бұрынғы партиялық қызметкері, кейіннен әскери жасақ жетекшісіне айналған Эмомали Рахмон билікке келді.

Өлім

1993 жылы 11 сәуірде қайтыс болды. Рахмон Набиевтің өлім себебі әлі анықталған жоқ. Ресми мәлімет бойынша, ол жүрек талмасынан қайтыс болды, бірақ басқа да нұсқалар бар, онда ол өзін-өзі атып өлтірген немесе өлтірілген деген сөздер айтылады. Оның отбасы, соның ішінде қызы Мұнаввара Набиева, өлімі туралы ресми нұсқаға күмән білдірді. Набиев Худжанд қаласында жерленді, онда мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді. Жерлеу комиссиясын Премьер-министр Абдумалик Абдуллажанов басқарды, оған республика басшылығы мен үкіметінің дерлік барлық мүшелері, оның ішінде төраға Эмомали Рахмонов, сондай-ақ шетелдік қонақтар мен шетел мемлекеттерінің елшілері қатысты. Оның құрметіне Тәжікстанның барлық аймақтарында көшелерге, мектептерге және бірқатар мемлекеттік мекемелер мен нысандарға оның есімі берілді.

Жеке өмір

Набиевтің жесірі, бұрынғы бірінші ханым Мариам Набиева 2017 жылдың желтоқсан айында үй өртінен қаза тапты.