Кіріспе

Американдық көмекші және тыңшы, американдық сәулетші. Подполковник Дункан Чаплин Ли (1913–1988) 1942 және 1946 жылдар аралығында екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде ЦРУ-дың алдын бағдарлаушы ұйымы – Стратегиялық қызметтер кеңсесінің (OSS) негізін қалаушы және директоры генерал-майор Уильям ("Жабайы Билл") Донованның құпия аға көмекшісі болды. Ли қайтыс болғаннан кейін "Венона" жобасы оны "Кох" кодолық атымен ОСС ішіндегі НКВД-нің тыңшысы ретінде анықтады, бұл Лиді АҚШ барлау қауымдастығына Кеңес Одағының жұмысқа алған ең жоғары лауазымды шұғылшысы етеді.

ОСС

OSS офицері ретінде Ли, құпия барлау бөлімшесі СИ-дің Қытай бөлімінің басшысы болып қызмет етті. Кеңес курьеры Элизабет Бентлидің сөзіне сәйкес, Ли – конфедерация генералы Роберт Э. Лидің ұрпағы – оған «ОСС-тің кеңеске қарсы жұмысы» және Мәскеу үшін қызығушылық тудырған басқа да тақырыптар туралы құпия түрде ақпарат берді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін (Еуропада) Мәскеу техникалық түрде одақтас болғандықтан. 1944 жылдың қараша айында Анатолий Горский Мәскеуге хабарлап, Элизабет Бентлидің айтуынша, Мэри Прайс Дункан Чаплин Лимен жыныстық қатынас бастағанын мәлімдеді. «Прайс Лимен тығыз қарым-қатынас орнатты, және ол туралы бізге жақында ғана айтты». Горский бұл оқиға Лидің жасырын қызметінің ашыққа шығуына әкелуі мүмкін деп алаңдады, себебі оның әйелі, АҚШ Коммунистік партиясының (АКП) мүшесі, оның тыңшылық әрекеттерінен хабардар болған. «Ли мен Прайс екі жерде кездесті: оның пәтерінде және Лидің пәтерінде. Кездесулер Лидің әйелінің қатысуымен өтті, ол күйеуінің құпия жұмысынан хабардар болған». Лидің әйелі күйеуінің адалсыздығын біліп, қызғанышпен толған бірнеше жағдайды жасады. НКВД бұл жағдайға алаңдап, Прайске Лидің басқарушысы ретіндегі қызметін тоқтатуды бұйырды. Эрл Браудер Ысқақ Ахмеровқа Прайс бұл оқиғалардан «қатты шаршағанын» айтты. Алайда, Кэтрин С. Олмстед мынаны атап көрсетті: «Мэри Прайс Лидің әйелінен ажырасып, оған үйленеді деген үмітпен махаббат қатынасын жалғастырды. Күйреген некесіне, махаббат қатынасының қысымына және ОСС-тегі күшейтілген қауіпсіздік тексерулеріне байланысты, Дункан Ли 1944 жылдың соңына қарай өте жалыққан кеңес дереккөзіне айналды. Сонымен қатар, ол өзінің негізгі курьеры және кеңес барлау қызметімен байланыс жасаған Элизабет Бентлиге сенімсіздікпен қарады». Бентли 1945 жылы ФБР-ге дезертирлік жасағанда, ол бұл ақпаратты кеңес басшыларына жеткізгенін айтты.

HUAC

1948 жылдың тамызында Конгресс палатасының Америкаға қарсы іс-қимыл жөніндегі комитетіне (HUAC) берген куәлігінде Бентли Лидің оған "әр түрлі ақпарат" бергенін, одан кейін ол оны кеңес тыңшылығына жеткізгенін, соның ішінде Бентлидің сөзімен айтқанда, "ОСС біздің адамдарымыздың [коммунистердің]” осы ұйымға енгенін анықтағанын мәлімдеді. Нацистік Германия шегіне бастаған кезде Бентли Лидің бірнеше ОСС агенттерін анықтағанын айтты, олардың соғыстан кейінгі Шығыс Еуропа мен Балқандағы кеңестік үстемдікке кедергі келтіруі мүмкін еді. Ли оған "Ок-Ридж, Теннессиде өте құпия жұмыс жүріп жатқанын" айтты; бұл Манхэттен жобасына сілтеме еді. Ли, бұрынғы Родс стипендиаты және ОСС қызметкері Дональд Нивен Уилермен (Венонада "Изра" деген жасырын есіммен ОСС-те жұмыс істеген кеңес агенты ретінде танылған) бірге Оксфорд университетінде оқыған, Бентлидің айыптауларын ант беру арқылы бірнеше рет жоққа шығарды, бірақ ол және оның әйелі Бентлиді отбасылық дос ретінде білгендерін (қалай болғанда "Арена" деген атпен) мойындады, сондай-ақ Венонада "Звук" ("Дыбыс") деп танылған тәжірибелі NKVD резиденці Джейкоб Голостың есімін атады. Ли Бентлидің "коммунистік" көзқараста екенін ұққаннан кейін олардың қарым-қатынасын тоқтатқанын айтты.

Лидің куәлігінен HUAC мүшесі, конгрессмен Джон Макдауэлл (R-Penn.) мынандай пікір білдірді: "Аарон Беррдің қастандығынан бері алғаш рет армияның жоғары шенді офицері соғыс ережелерін бұзды деген айыптама қойылды, ол осы ережені бұзудың салдары мен жазасын білуі тиіс". Шындығында, Лиге ешқашан айыптау қойылған жоқ, тіпті Элизабет Бентлидің айыптауларына қарамастан, жалған куәлік бергені немесе басқа қылмыс жасағаны үшін сотталған да жоқ. Бентлидің өзі әрқашан тиімді куәлік берген жоқ. Ол жала жапқан ондаған кеңес тыңшыларының тек біреуі ғана оның айыптауларына байланысты қылмыс жасағаны үшін сотталды, ал тек бірнешеуі ғана сотқа берілді. Көптеген адамдар ескіру мерзімі өткеннен кейін, тыңдау барысында тыңшылық қызметін ашық мойындады, ал олардың көпшілігі басқа куәгерлердің куәлігімен және ақырында Венона файлдарымен кінәлі екені дәлелденді.

Венена жобасы және Кеңес мұрағаты

Кохқа қатысты Venona жобасының шифрларын ашу Бентлидің Лиден алған деп мәлімдеген ақпаратты Мәскеуге жеткізгенін ғана растайды және Бентлидің Ли осы ақпараттың көзі болды деген айыптамасын тәуелсіз түрде растамайды. 1944 жылғы Venona шифрын ашу Лидің Бентлиге Донованның оны Қытайға құпия миссиямен жібергенін ескерткенін көрсетеді. Мойнихан комиссиясының мәлімдемесінше, "Venona хабарламаларынан Дункан Чаплин Ли, ОСС директоры Уильям Дж. Донованның арнайы көмекшісі, кеңестік агент болған көрінеді". Марк А. Брэдлидің 2014 жылғы «A Very Principled Boy» кітабына шолу жасай отырып, The Washington Post ұлттық қауіпсіздік редакторы Пит Финн Лидің барлау ақпаратын тек ауызша жеткізуге талап етуі оның соттан қашуына көмектескенін атап өтті. "Алайда, 1995 жылы шифрланған соғыс кезеңіндегі кеңестік депештердің құпиясы ашылып, Лидің ісінен үзінділерді Мәскеуде көшірген бұрынғы КГБ офицерінің күнделіктері жарияланғаннан кейін, аристократ вирджиниялықтың өз еліне опасыздық жасағанына еш күмән болмады."

ОСС-тан кейін

Ли жеке секторда заңгер ретінде табысты мансапқа қол жеткізді. Ли Клэр Ченно және Уайтинг Виллаур сияқты клиенттерді қорғауды жалғастырды. 1949 жылы Қытайдың коммунистерге түсуінен кейін, Ли Гонконг және Ұлыбритания соттарында ЦРУ-ға қарасты компанияны қорғап, бұрын ұлттық қытай үкіметіне тиесілі болған, Гонконгтағы үлкен көлік ұшақтары паркін жаңа коммунистік қытай режимінен сақтап қалды, бұл британдықтар тарапынан режимі танылғаннан кейін болды. Ли 1953 жылы ірі сақтандыру компаниясы American International Group-қа қосылып, 1974 жылы зейнетке шыққанға дейін Нью-Йоркте AIG-дің бас заңгері қызметін атқарды.

Жеке өмір және өлім

Кейін Ли канадалық әйелі Фрэнсис Ли Смитпен бірге Торонто қаласына көшіп, 1988 жылы онда қайтыс болды.