Кіріспе
1992 жылы британдық теледидардан шыққан «Pole to Pole with Michael Palin» саяхаттық деректік сериалы BBC үшін жасалған және алғаш рет 1992 жылы BBC1 арнасында көрсетілді. Жетекшісі – Майкл Пэйлин, бұл Пэйлиннің BBC үшін жасаған маңызды сапарларының екіншісі. Алғашқысы – «Майкл Пэйлинмен 80 күнде әлем айналысы», 7 бөлімдік серия 1989 жылы BBC One арнасында алғаш көрсетілді, ал үшіншісі – «Майкл Пэйлинмен толық айналым», 10 бөлімдік серия 1997 жылы BBC One арнасында алғаш көрсетілді. Солтүстік полюстен Оңтүстік полюске жасалған сапар Скандинавия, Кеңес Одағы, Еуропаның бір бөлігі және Африканың орталық аймағы арқылы өтті. Мақсаты – ең көп құрлықты қамтитын 30 градус шығыс бойлық сызығымен жүру болды. Соңғы сәтте Чилиге бұрылу арқасында Оңтүстік Америка да серияға енді. Ұшақтарды мүмкіндігінше аз пайдалана отырып, бүкіл сапар 5,5 айға созылды. Бұл бағдарлама әлемнің көптеген телеарналарына сатылды, сондай-ақ видеокассетада, кейін DVD форматында жарық көрді. Сапардан кейін Пэйлин «Pole to Pole» атты кітап жазып, онда сапар барысында түсірілген көптеген суреттерді орналастырды, олардың басым бөлігі команданың фотографы Базил Паоға тиесілі.
Pole to Pole with Michael Palin is an eight part television documentary travel series made for the BBC, and first broadcast on BBC1 in 1992. The presenter is Michael Palin, this being the second of Palin's major journeys for the BBC. The first was Around the World in 80 Days with Michael Palin, a 7 part series first broadcast on BBC One in 1989, and the third was Full Circle with Michael Palin, a 10 part series first broadcast on BBC One in 1997. The trip from the North Pole to the South Pole went via Scandinavia, the Soviet Union, parts of Europe, and through the heart of Africa. The intention was to follow the 30 degree east line of longitude, which would cover the most land. A last minute diversion to Chile included South America in the series. Using aircraft as little as possible, the whole trip lasted 5½ months. The programme has been sold to many television stations around the world. It was also released on video tape and later on DVD. Following the trip, Palin wrote Pole to Pole describing the trip. The book contains many pictures from the trip, almost all taken by Basil Pao, the stills photographer on the team.
Салқын бастама
Пэлин солтүстік полюстен бастайды, шаңғымен жабдықталған шағын ұшақпен сол жаққа ұшады. Солтүстік полюс сахнасы 1992 жылдың мамырында, серияның қалған бөлігі түсірілгеннен кейін түсірілді, себебі ауа райы жағдайлары қолайлы болды, ал өткен жылы мұз тым жұқа болды. Одан ол Гренландияға, содан кейін Норвегияның Шпицберген аралына, Нью-Алесунд және Лонгйербьен қалалары орналасқан жерге барады. Одан ол Баренц теңізі арқылы Норвегияның Тромсё портына жүк тасымалдау кемесімен өтеді, онда Оңтүстік полюске алғаш жеткен Роалд Амундсеннің ескерткішіне барады. Сонымен қатар, ол құлшынысқан норвегиялық футбол жанкүйерлерімен де кездеседі. Карасйок қаласында ол саам халқымен кездесіп, Карасйока өзенінде алтын іздейді. Одан Пэлин автобусқа мініп, Норвегиядан Финляндияға шекараны кесіп өтеді, Рованиемиге жақын Арктикалық аймақтағы Санта-Клаус ауылына барады. Ол түнгі фин пойзымен Хельсинкиге барады; Хельсинки маңындағы саунада Нейл Хардвик пен Лассе Лехтиненмен демалады. Содан кейін Пэлин Таллинге пароммен өтеді, ол Кеңес Одағындағы алғашқы аялдамасы болады. Ол ән салайтын эстондықтарды көріп, Эстонияның қайтадан тәуелсіз ел болатынына үміттендіреді. Содан кейін Пэлин Ленинградқа бағытталған пойызға мінеді.
Ресей баспалдақтары
Ленинградта Пэйлин Владимир Лениннің кейіпкерімен кездеседі, ол оған қала бойынша экскурсия өткізеді. Ол орыс православиелік крещение рәсімінің куәсі болып, өзі де крещениеден өтуге жақын келеді. Ол Мусоргский, Чайковский және Федор Достоевскийдің жерленген жері орналасқан зиратқа барып, содан кейін Петр мен Пауыл бекінісінде түскі оқ ату құрметіне ие болады. Жергілікті базардан алма сатып алғаннан кейін ол супермаркеттен "тамақ өнімдерімен араласпаған" арақ бөтелкесін алудың қиындығын бастан кешіреді, бұл Монти Пайтонның "Ірімшік дүкені" скетчіне сілтеме. Новгородта ол режиссермен танысып, фильмге түсіріледі. Содан кейін оны кешкі асқа шақырып, жаңадан ауланған шағала жеп, үй жасаған водкамен 23 тост көтереді. Уотфордтың бауырлас қаласының атынан өткен рәсімге қатысқаннан кейін (түс көру ретінде бейнеленген), ол 1986 жылғы ядролық апат болған Украинаның Чернобыль қаласына сапар шегеді. Содан кейін ол Киев пен Одессаға барады, онда ол күкірт иісі бар, қара лайға жабылады. Одесса портында ол "Потемкин крейсері" фильмінде көрсетілген баспалдақтан төмен түсіп, содан кейін паромға мініп, Қара теңізді кесіп өтеді. Паромда жүргенде ол Михаил Горбачевты құлатуға жасалған төңкеріс туралы біледі, бұл бірнеше айдан кейін Кеңес Одағының ыдырауына әкеледі.
Жерорта теңізінің лабиринті
Түркияның Стамбул қаласына пароммен келген Пэйлин, Агата Кристинің "Ориент экспресстегі қастандық" романын жазған "Пера Палас" қонақ үйінде орналасады, сондай-ақ түрік буында күтім алады, көбінесе үнсіз қызметкерден толық процедурадан өтеді. Ол жергілікті базарды және Топкапи сарайындағы процессияны тамашалайды. Содан кейін ол батыс Түркия арқылы пойызбен Мармариске жетеді, ал кейін Родосқа (Грекия) және Кипрге пароммен өтеді. Пэйлин Акротиридегі британдық әскери базасына барады және Кипрдегі әсем тойға қатысады. Лимассолдан Пэйлин Солтүстік Африкаға, алдағы бірнеше айға мекендейтін жеріне аттанады. Оның алғашқы аялдамасы – Египеттегі Порт-Саид, онда түсіру тобы уақытша штативті жоғалтады және кеденмен қиындыққа кезеседі. Содан кейін ол "80 күнде әлемді аралау" бағдарламасындағы түскен жерімен Каирде кездеседі, одан Луксорға пойызбен барады. Нил өзенімен қайықпен саяхаттап, Шеффилдтен келген туристермен бірге ежелгі Египет ескерткіштерін зерттейді. Асуаннан ол Вади-Хальфаға бағытталған паромға мінеді және алдағы қиын сапарға дайындалады.
Жылжымалы құмдар
Суданның Уди-Хальфа қаласына жеткенде Пэлин Хартумға, ел астанасына баратын пойызға мінеді. Ол жерде елдің оңтүстік аймағындағы қақтығыс салдарынан Суданның оңтүстігіне сапарлай алмайтынын біледі. Басқа мүмкіндік іздеп, ол Эритреялықтарды табады, олар оны Эфиопия шекарасына дейін апаруға келіседі. Хартумнан кетуге дайындалып тұрғанда, ол жақын маңдағы Омдурманда түйелерді және мұсылман суфилерінің діни шабытқа толы билерін көреді. Хартумнан кету уақыты келгенде, Эфиопия шекарасына жақын Гедареф қаласына сапар жолдың нашарлығынан қиынға соғады. Көліктер жаңбырлы маусымда өткен ірі жүк көліктерінен қалған ойықтарға ілігіп, қайта-қайта тоқтап қалады, сондықтан Пэлин мен басқа жолаушылар оларды итеріп шығаруға мәжбүр болады. Бұған қоса, Эфиопияда ұзақ жылдарға созылған азаматтық соғыс жаңа ғана аяқталып, Дерг режимі құлатылған. Соғыстан кейін көтерілісшілер шекара маңында жасырынуы мүмкін еді. Соңында, Лондоннан Оксфордқа дейінгі 95,56 км (59,4 миль) қашықтықты 24 сағатта жүріп, ол Эфиопия шекарасына жетеді.
Сызықтан өту
Ежелгі Эфиопияның астанасы Гондар қаласында Пэлин император Хайле Селассидің бұрынғы үйіне, сондай-ақ оның үй жануары – арыстанына барады. Одан кейін ол Тана көліне сапар шегеді, онда Кениядағы гидтерінің бірі ауырып қалғанын естіп біледі. Содан кейін ол қазіргі астана Аддис-Абебаға жетеді, онда коммунистік символдардың қиратылып жатқанын көреді. Ол сондай-ақ бейбіт шерудің қанағаттандырылмағандықтан зорлыққа ұшырағанын бақылайды. Бірнеше рет көлік тоқтатып жол сұрап, Кения шекарасына жетеді. Одан кейін ол Лератаға және "Миссионер" фильмінің бір бөлігі түсірілген мектепке барады. Мектепке сыйлық ретінде ол "80 күнде әлемді айналып шығу" бағдарламасында қолданған үлгі шарды тартады. Найробиде ол сафариге дайындық жүргізеді.
Далалар мен қайықтар мен пойыздар
Кенияда Пэлин ыстық ауа шарымен саяхат жасайды. Масаи Марада ол арыстан анасы мен балаларын жақыннан көреді. Танзанияда ол өмір бойғы арманы – Нгоронгоро кратерін аралап шығады. Додомада ол Кигома қаласына бағытталған пойызға мінеді. Жақын орналасқан Уджижи қаласында ол Дэвид Ливингстон мен Генри Стэнлидің танымал кездесуі өткен жерді тамашалайды. Содан кейін Пэлин әлемдегі ең көне, әлі жұмыс істеп тұрған паром саналатын MV Liemba-мен Танганьика көлі арқылы Замбиядағы Мпулунгу қаласына жетеді.
Жаман көлеңке
Замбияда Пэлин сиқыршымен кездеседі, ол оның "жаман көлеңкесі" бар екенін және оны жаман нәрселер күтіп тұрғанын айтады. Содан кейін оған "жуу" үшін ағаш қабығының бір бөлігін береді, бұл емдік құрал деп есептеледі. Пэлин Замбия арқылы саяхаттайды, онда ұзақ жылдар бойы басшылық еткен Кеннет Каунда биліктен құлатылды. Ол Лорна Харвидің (түпкі иесі сэр Стюарт Гор Браунның қызы) және оның күйеуі Джон басқаратын Шива Нганду иелігіне барады. Харвилер Пэлин сапардан кейін 6 ай өткен соң қаза тапты. Содан кейін Пэлин Замбези өзеніндегі Виктория сарқырамасына барады, онда ол таулы сумен саяхат жасайды. Сондай-ақ, ол құтқару жилеті киіп, кейбір сарқырама арқылы жүзуге тырысады, нәтижесінде қабырғасы сынып қалады. Оның бір чемоданын жергілікті теміржол компаниясы жоғалтып алады, ал экипаж мүшесі безгекке шалдығады. Пэлин сиқыршының берген дәрісін қабылдауға шешім қабылдайды. Зимбабвеге кіргенде ол Сесил Родстың мазарына барады, ол ел бастапқыда Родезия деп аталған. Булавайоға қарай жол жүріп, ол тағы бір BBC – Булавайо боулинг клубымен кездеседі және жергілікті түнгі клубқа барады. Содан кейін ол Зимбабве мен Оңтүстік Африка арасындағы, апартеид төрт ай бұрын жойылған соңғы африкалық шекарасына бет алады. Оңтүстік Африкада Пэлин жергілікті футбол матчын тамашалайды. Йоханнесбургте ол Антарктидаға баруға тиіс болған ғылыми-зерттеу кемесі S. A. Agulhas-та оларға орын жоқ екенін біледі. BBC балама іздеп жүргенде, Пэлин әлемдегі ең терең алтын кеніші – Батыс тереңдіктері кенішіне барады. Соуэтода ол Лондоннан келген Оңтүстік Африкалық бұрынғы көршілерімен – джаз тромбонисі Джонас Гвангва және оның отбасымен кездеседі. Содан кейін ол Кейптаунға бару үшін көк пойызға отырады. Үстел тауының үстінде ол Африканың оңтүстік шетіне қарап, континенттің оны оптимисттен реалистке қалай өзгерткенін еске алады. BBC оны Agulhas-қа жеткізуге тырысып, сәтсіз аяқтады, сондықтан ол Оңтүстік полюске жете алмайды.
Ашулы аяқталу
Антарктидаға Агульха арқылы жете алмағанына қарамастан, саяхаттық компания Пэлинді Чилидегі базасынан Оңтүстік полюске жеткізе алады. Бұл Пэлиннің 30 градус шығыс меридианынан бас тартуын білдіреді. Кейптаундан Рио-де-Жанейро арқылы Сантьягоға ұшақта бара жатып, ол 1973 жылғы төңкеріс болған Президент сарайында "Туған күнің құтты болсын" әнінің ерекше орындалуын тыңдайды. Балық базарында экскурсоводтарымен бірге түскі ас ішкеннен кейін, ол Чилидің оңтүстігіндегі Пунта-Аренасқа аттанады. Сол жерде ол Антарктидаға сапарға ауа райының қолайлы болуын асыға күтеді. Бірнеше күннен кейін Пэлин және оның ішінде мотоциклші Синдзи Казамамен бірге 1953 жылы салынған Douglas DC-6 ұшағымен Патриот-Хиллдегі базалық лагерьге ұшады. Онде ол таушы және сэр Эдмунд Хилларидің ұлы Питер Хилларимен кездесіп, Оңтүстік полюске жол ашуға рұқсат күтеді. Соңында, бір күннен кейін ол Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясына соңғы рейсті жасайды, және 1991 жылдың 4 желтоқсанында Жаңа Зеландия уақыты бойынша сағат 02:00-де Пэлин Оңтүстік полюске аяқ басқан, Солтүстік және Оңтүстік полюстерге де барған санаулы адамдардың бірі.