Кіріспе

1997 жылғы британдық теледидарлық саяхат деректі фильмдер сериясы

Майкл Пэйлинмен толық шеңбер – 1997 жылы BBC One телеарнасында алғаш рет көрсетілген 10 бөлімдік 1997 жылғы деректік телесериал. Майкл Пэйлин ұсынған «Толық шеңбер» Пэйлиннің ұзақ сапарларын жасап, құжаттаған бағдарламалардың үшіншісі болды. Алғашқысы – Майкл Пэйлинмен 80 күнде әлемді айналды, 7 бөлімдік сериал 1989 жылы алғаш рет көрсетілді, екіншісі – Майкл Пэйлинмен Полюс пен полюске, 8 бөлімдік сериал 1992 жылы алғаш рет көрсетілді. Сериалда Пэйлин мен түсірілім тобының 1995 және 1996 жылдары Тынық мұхитының айналасымен 245 күндік, 50 000 мильдік (80 000 км) сапары көрсетілген. Мақсат – Тынық мұхитының айналасын сағат тіліне қарсы бағытта толық айналып, Диомед аралдарына оралу еді, бірақ нашар ауа райының салдарынан сапарының соңында ол аралдарға қайта орала алмады, толық шеңберді аяқтауға екі миль жетпей қалды. Пэйлин Ресей, Жапония, Оңтүстік Корея (Солтүстік Кореядан өтуге рұқсат алмады), Қытай, Вьетнам, Филиппин, Малайзия, Индонезия, Австралия, Жаңа Зеландия, Чили, Боливия, Перу, Колумбия, Мексика, АҚШ және Канада арқылы сапар шекті. Пэйлин сонымен қатар сериал негізінде жазылған серіктес кітаптың авторы болды, ол алғашқы көрсетіліммен бір уақытта жарық көрді. Кітапта Пэйлиннің мәтінімен қатар команданың фотографы Базил Пао түсірген көптеген суреттер бар. Пао сапар барысында түсірген фотосуреттерінен жеке кітап шығарды – «Толық шеңбер. Фотосуреттер», жылтыр қағазға басылған үлкен кофе үстелі кітабы.

Эпизодтар

Бағдарлама 10 эпизодтан тұрады, әрқайсысы 50 минуттық. Майкл Пэлиннің алғашқы екі саяхатынан өзгеше, эпизодтарға есімдер қойылмаған, олар жай ғана "Бірінші эпизод" сияқты көрсетіледі.

Бірінші эпизод: Аляска мен Ресей

Пэлин Тынық мұхитының айналасындағы саяхатын Аляска штатындағы Кіші Диомед аралынан бастайды, бір жыл ішінде қайта оралуды үміттенеді. Ном қаласына келген соң, ол "Номның алтын құмдарында" алтын іздеушімен кездеседі. Содан кейін ол Кодиак аралына жол тартады, бірақ тұманға байланысты бірнеше күнге тоқтап қалады және АҚШ жағалау күзетімен жоспарлаған рейсін өткізіп алады. Дегенмен, ол Кодиактың қоңыр аюын көреді. Пэлин мен оның командасы басқа мүмкіндік табады: Анкориджден Ресейдің Петропавловск қаласына Аляска әуе компаниясының жыл соңғы рейсімен ұшады. Камчатка түбегіне жеткенде, ол гиді Игорь Носов пен оның көмекшілерімен танысады. Олар тікұшаққа мініп, ішінде белсенді жанартаулар мен бұғылар бар Кроноцкий табиғи қорығын тамашалайды. Магадан қаласында ол бір құтқарылған адаммен бірге бұрынғы ГУЛАГ лагеріне барады. Владивостокта ол бір кезде қуатты болған Тынық мұхиты флотын көреді және Тынық мұхиты флоты ансамблімен бірге "Полюшко-поле" әнін орындау мүмкіндігіне ие болады.

Екінші эпизод: Жапония мен Корея

Пэлин Жапониядағы сапасын Садо аралынан бастайды, онда ол Кодо барабаншыларымен танысады. Ол таңғы жүгіріске қатысып, содан кейін ең ірі барабанды ойнауға тырысады. Одан кейін Токиоға аттанады, онда жапондық «Monty Python» жанкүйері Майуми Нобецумен кездеседі. Олар Асакуса ауданын аралап, ат жарысына тікелей ставка жасауға келіседі. Пэлин мен Нобецу «Супер Лицензия» атты жылқыға тікелей ставка жасап, ұтып алады. Екеуі де сакемен қоректендірілген балықтарға арналған мейрамханада тамақтанады. Кейін Йойоги саябағында панк-рок концертіне қатысады. Фукуямаға қатынайтын шинкансенге отырып, Бутцудзи ғибадатханасында дзен-буддизм медитациясынан өтеді. Зендодағы медитация кезінде ол медитациялаушыларды ұйықтауынан сақтап, кесакумен соққыға ұшырайды. Нагасакиде ол голланд тақырыбындағы «Huis ten Bosch» паркін көреді, ол голландтармен бұрынғы сауда байланыстарын бейнелеуге арналған. Оңтүстік Кореяның Пусан қаласына пароммен жетіп, Сеулдегі журналист Шин Намен кездеседі. Шин На оған корейлер мен жапондықтар арасында әлі де ашу-ыза бар екенін түсіндіреді, бұл жапон мәдениетіне қатысты көптеген заттар Кореяда тыйым салынғанынан көрінеді. Содан кейін екеуі 1980-жылдардың басында Гванчжуда болған қанды оқиғада генералдардың жазасыз қалғанына қарсы митингке куә болады. (Пэлин Сеулден кеткеннен кейін шамамен үш ай өткен соң генералдар сотталып, түрмеге қамалды.) Оңтүстік Сеулдегі неке сарайында Пэлин мен Шин На тойға қатысады. Пэлин дәстүрлі корей некелерінің саны азайып бара жатқанын байқайды. Ұзақ өтпей, Пэлин саяхатындағы алғашқы кедергіге тап болады: Солтүстік Корея. Ол тек шетелдік туристер тобымен (корейлерге рұқсат жоқ), DMZ-да орналасқан американдық әскери қызметкерлердің бірінің жетекшілігімен бара алады. Содан кейін ол Панмунджомдағы Бірлескен қауіпсіздік аймағында шекарадан Солтүстік Кореяға «өтеді»; алайда, атылып немесе тұтқындалу қаупінсіз одан әрі ілгерілемейді. Ол Солтүстік Кореяға қарайды және Солтүстік және Оңтүстік Корея екі бөлек ел емес, өзіне-өзі қарсы бөлінген бір ел екенін айтады. Жиырма үш жылдан кейін ол «Michael Palin in North Korea» бағдарламасында Солтүстік Кореяны аралау мүмкіндігіне ие болады.

Үшінші эпизод: Қытай

Қытайдың порттық қаласы Циньдаоға келген Пэйлин «Қош келдіңіз» қонақ үйіне орналасады, онда Мао Цзэдун Ұлы серпіліске дейін бір ай өткізген. Пэйлин Циньдао көшелерінде массаж жасайды, содан кейін Лаошань тауларындағы шарап зауытына барып, қытай шарабының шардоне сортынан дәм татады. Одан кейін ол даосизмнің бес қасиетті тауының бірі – Таишань тауына көтеріледі. Шанхайға пойызбен бара жатқанда, ол 1988 жылғы «80 күнде әлемді айналып шығу» бағдарламасынан бері қытай пойыздарының қаншалықты жаңарғанын байқайды. Шанхайға келген соң, ол «Харви Николс» дүкенін табады. Пэйлин сондай-ақ жергілікті тұрғындармен билеуге уақыт бөледі. Ол қаланың ұзақ жылдар бойы экономикалық орталығы болған Бундтың, тіпті соңғы рет келгенде де, Пудун аймағына бағынып кеткенін біледі. Янцзы өзені арқылы ішкі аймаққа сапар шегіп, Үш сарқырама бөгетінің құрылысын көреді және 2009 жылы толыққаннан кейін көптеген жерлер су астында қалатынын анықтайды. Ірі Чоңкинг қаласында ол түскі ас кезінде университеттің түлегімен қазіргі қытай қоғамы туралы әңгімелеседі. Содан кейін Пэйлин оңтүстікке қарай Гуйянға, одан кейін қытайдың аз ұлт өкілдерінің бірі – мяо халқының жеріне жол тартады. Мяо ауылының бірнеше тұрғыны Пэйлиннің өмірінде алғаш рет батыс адамын көргендерін, сондай-ақ оның үлкен мұрны бар екенін айтады. Одан кейін ол Пинсянға және Вьетнам шекарасындағы Достық қақпасына автобусқа отырады.

Төртінші бөлім: Вьетнам мен Филиппин

Пэйлин Вьетнамға ел әлемдік аренаға қайтадан таныстырылып жатқан кезде, «Жаңа ойлау» деп аталатын «Đổi mới» процесі арқылы келеді. Ол сонымен қатар Вьетнамның астанасы Ханойда жергілікті крикет матчын тамашалайды, бірақ ВВС-ке түсіруге рұқсат берілмейді, себебі матч Вьетнам әскери күштеріне тиесілі жерде өткендіктен, қауіпсіздікке қауіп төндіретін болып саналды. Фильмнің орнына көрсетілген фотосуреттер сериясында камераның Eclair XTR екені анықталады. Пэйлин Вьетнам соғысы кезінде американдықтарға арналған түрме – Ханой Хилтонын да тамашалайды. Оңтүстікке Сайгонға қарай барып жолда Хуэде және Тыйым салынған қызғылт қаладағы ежелгі император сарайында тоқтайды. Данангта Пэйлин Қытай жағажайында демалады және 16 жасар жігітпен кездесіп, «Көкке апаратын қақпа» деп аталатын жерді көреді. Сайгонда Вьетнам әскерилері өздерінің шекараларындағы барлық қақтығыстар кезінде қолданған Củ Chi туннельдерін аралайды. Тай-Нинь қаласына жақын жерде каодаист соборын тамашалайды. Содан кейін Меконг өзенінің төменгі ағысына пароммен барады. Филиппинде Пэйлин астанасы Манила қаласындағы көліктердің тығырыздығын байқайды. Одан кейін отбасын асырау үшін шетелге жұмыс істеуге кеткен әйелдермен сөйлеседі. Содан кейін Пэйлин Банау күріш террасаларын көруге мүмкіндік алады. Бірақ ол келгенде, қалың тұман террасаларды көруге кедергі келтіріп, көңілі түсіп, күлкіге шақырады. Багиода ол «психикалық хирургия» деп аталатын екі ерекше процедураның куәсі болады (олардың біріне көмектеседі). Елдің оңтүстік бөлігінде Пэйлин суға түсу сабағын алады және су астында тамақтанады. Замбоангада әтеш күресіне қатысып, «Мисс Ла Белла Пасифика» сұлулық конкурсының төрешісі болады. Содан кейін қала көшелерінде жипнимен жүріп, Борнеоға апаратын паромды күтеді.

Бесінші бөлім: Борнео мен Ява

Пэлин Сулу теңізі арқылы Борнеоның солтүстік ұшына барып жетеді. Ол орангутанды қайта оңалту орталығына барады. Одан кейін ол Саравак штатындағы Кучингке оңтүстікке қарай сапар шегеді, бұл жер бұрын "Ақ Раджалар" деп аталған билеушілердің үкімдігінде болған. Содан соң ол Ибан халқының мүшелері тұратын ұзын үйге (longhouse) барады. Ол бұрынғы бас аулаушылармен әңгімелеседі және Малайзия үкіметіндегі ең жоғары дәрежелі Ибан адамын құрметтеу үшін өткізілген арнайы тойға қатысады. Кейін ол Индонезияның Ява аралына оңтүстікке қарай жол тартады. Астанасы Джакартадан бастап, гидімен бірге шай плантациясына шығысқа қарай сапар шегеді, онда шайдың дәмін татып, шай жинауға көмектеседі. Олар содан кейін wayang kulit қуыршақ қойылымын тамашалайды. Йогьякартаның мәдени орталығында олар иісі зор дюриан жемісін татып көреді. Содан кейін Боробудур буддалық ғибадатханасын аралап, Бромо тауына көтеріледі. Яваның шығыс жағалауындағы Сурабаяда Аляскадан бері алғашқы үлкен көлік қиындықтарына тап болады. Дарвинге, Австралияға теңіз арқылы жеткізетін кеме таба алмағандықтан, олар тек Яваның шығысына қарай баратын кемеге отырады, бірақ одан әрі емес. DVD сұхбатында Пэлин Кучингте болғанда әйелі Хеленнің ми ісігін жою үшін операция жасатуы керектігін білгенін айтады. Ол Индонезиядан Лондонға ұшып, оның қасында бірнеше күн өткізіп, содан кейін Австралияға ұшып, Тынық мұхитындағы саяхатын жалғастырады.

Алтыншы бөлім: Австралия мен Жаңа Зеландия

Палин Дарвинден басталады, онда ол Кэтринге дейін жүк көлігіне мінеді. Ол жерде крокодил шаруашылығына барып, бірнеше жұмыртқаның жарылуына көмектеседі. (Палин камера бес секунд бойы қолында шағын крокодил ұстағанын көрсетсін дегенді қалады.) Жақын маңда ол жануарларды қалпына келтіру орталығын көреді. Кингс-Крикке дейін ол қызықты түйе аулауға қатысады, нәтижесінде Палин бір түйені ұстайды. Алис-Спрингске дейін ол Аделаидаға Ган пойзымен келеді, онда ол "Жұбайсыз және кездесусіз кеш" іс-шарасына қатысады. Содан кейін ол сиырлардың жарысына қатысып, екінші орынды иеленеді. Сиднейде ол "Үйге және алысқа" телесериалында эпизодтық рөлде пайда болады. Одан Жаңа Зеландияның Окленд қаласына барып, Каикура қаласына пойызбен жол тартады. Ол маорилердің қабылдау рәсіміне қатысып, Шрусбериде жаттап алған әнін орындайды. Содан кейін Палин тау шаңғысы мен рафтинг сабақтары үшін Аораки / Маунт Кук және Куинстаунға барады. Ол содан кейін бунджи-сапынуды тамашалап, осы спорт түрін ойлап тапқан А. Хакеттпен әңгімелеседі. Содан кейін Палин Отаго университетіне (Дунединде) оңтүстікке қарай сапар шегеді, онда ол студенттік бағдарлама аптасының ортасында қалады. Палин енді Тынық мұхиты айналасында құрлықтағы жолдың жартысына жетті.

Жетіінші бөлім: Чили мен Боливия

Саяхатының екінші жартысын Пэлин Хорн мүйісінен бастайды, Оңтүстік Америка құрлығының соңғы нүктесін көреді. Ол Чилидің оңтүстік аралдары арқылы Пунта-Аренас қаласына сапар шегеді. Бұрынғы «Полюстен полюске» саяхатындағы жол көрсетушісімен, Фердинанд Магелланның ескерткішімен және қауіпсіз сапар үшін аяғына сүйік тигізген үнділікпен қайта кездеседі. Аралдарды аралап келе жатып, Торес-дель-Пайне ұлттық паркін және осы аймақта өз-өзіне қол жұмсаған ағылшын саяхатшысының қабірін тамашалайды. Чилоэ аралында ол аралдағы әйел-құбылалардың болу мүмкіндігін талқылаған американдық көшпендімен әңгімелеседі. Содан кейін би мен әнмен өткен жергілікті барбекюге қатысады, тіпті жылқының жақ сүйегін тартып ойнауға тырысады. Сантьягоға қарай жол жүріп, 1973 жылғы төңкеріс құрбандарына арналған ескерткішті көреді. «Робинзон Крузо» романына шабыттандырған Хуан Фернандес аралдарына ұшып барады. Атакама шөлінен өте келе, Пэлин өміріндегі ең биік нүктеге жетеді. Әлемдегі ең ірі мыс кеніші – Чукикаматада Пэлин тау-кен жарылысын бастауға санауды жүргізеді. Солтүстік Арика қаласынан Боливияның Ла-Пас қаласына бір вагондық пойызға отырады. Ла-Пасқа жақын келгенде, пойыз күтпеген жерден рельстен шығып кетеді. Пойызды қайта жолға қоюға бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін, олар сәттілікке жетеді және түнгі қараңғылықта Боливия астанасына жетеді.

Сегізінші бөлім: Боливия мен Перу

Копакабана қаласында Пэлин Титикака көлінің жағалауында қамыс қайықтар жасаушылармен кездеседі. Перу шекарасын кесіп өте келе, ол бір ғасыр бұрын салынған "Явари" кемесін қайта іске қосуды армандайтын әйелмен сөйлеседі. Кускоға ол Корпус Кристи мерекесінің ең қызу шағында жетеді. Содан кейін ол Инка империясының жоғалған қаласы Мачу-Пикчуға саяхат жасайды және оның жанындағы Инка ұрпақтарының ауылына барады. Одан кейін ол Квиллабамбаға пойызбен келеді, сосын Китениге жол тартады, онда ол Урубамба өзенімен бірге шығуға келісетін жергілікті пабтың иесімен танысады. Бір-екі күн теңізде жүзіп, құстарды қарап, олар Понго-де-Майник шатқалына жетеді. Ұзақ күтпей, олар тоқтап, түнеуге лагерь құрады. Кейін Пэлин Понго-де-Майник әлемдегі саяхаттаған жерлерінің ішінде ең сүйіктісі болғанын айтады.

Тоғызыншы бөлім: Перу мен Колумбия

Палин мен оның жетекшісі Мачигуенга ауылына жақындап келеді, онда Иоанн Креститель мерекесі тойланып жатыр. Палин ауылдар арасындағы ерлер мен әйелдердің футбол ойындарын тамашалайды. Содан кейін ол юкадан жасалған сусынды татып көреді. Урубамбаға оралғаннан кейін Палин солтүстікке қарай Икитос қаласына жетеді. Бұл жерде көптеген дүкендер бар. Палин бір дүкенге кіреді, онда әйел темекі жасап отыр. Сосын ол көп уақыттан бергі алғаш рет темекі шегеді. Біраз күткен соң Палин Амазонка өзеніне барып, арманынан ғана көрінеді. Палин Колумбияның Богота қаласын "бір орманды екіншісімен ауыстыру" деп сипаттайды. Жекелемемен бірге ол Колумбия астанасының әлемдегі ең қауіпті орындардың бірі екенін біледі. Ол елдегі басты проблеманың есірткі саудасы екенін анықтайды. Содан кейін ол қаладағы ең қауіпті көше саналатын Пуля көшесімен жүреді. Онда Палин мен жетекшісі отырған көлікке тас лақтырылады. Палин оны түскі асқа шақырады, бірақ жетекшісі мейрамхана есірткі сатушының әкесіне тиесілі болғандықтан бас тартады. Дегенмен Палин жалғастырып, Пабло Эскобардың жақын досы және жылқы шаруасы Дон Фабио Очоамен сұхбаттасады. Солтүстікке қарай сапар шегіп, ол зүміралы алтын кеніне барады және ондағы жұмысшылармен кездеседі. Содан кейін ол Картахенаға келеді, онда той автобусына мініп, Оңтүстік Америкадағы тоғыз апталық саяхатын аяқтайды.

Онінші эпизод: Мексика, АҚШ-тың батыс бөлігі, Канада және Аляска

Мексика қаласында Пэйлин люча либре матчына қатысып, жанды мариачи тобының әндерін тыңдайды. Келесі күні ол қаланың қараңғы жағын көреді, себебі люча либре күресшісі Супер Барио граффити арқылы наразылық акциясын ұйымдастырып жатыр. Ол Керетароның сыртындағы шағын ауылға барып, әйелге тортилья жасауға көмектеседі. Содан кейін Тихуана қаласына автобуспен жол тартады, әйел пішіндес үйді көргеннен кейін "Тортилья пердесі" деп аталатын АҚШ-Мексика шекарасына қарай аяқтап барады. Мұнда ол АҚШ-қа заңсыз өтуге тырысатын "Полло" есімді көшіп келушілерді және шекаралық күзеттен қашуға әрекеттенулерін байқайды. Кейін Пэйлин Сан-Диегоға заңды түрде өтіп, шекараны американдық көзқараспен тамашалайды. Солтүстікке қарай Лос-Анджелес қаласына сапар шегеді, онда жергілікті жаңалықтар тікұшағының тілшісінен қаланың панорамалық көрінісін көреді. Ол Ван-Нюис әуежайына қондыға жақындап келе жатқан ұшақтың тас жолға қонғаны туралы хабарға қатысады. Калифорния жағалауымен жүріп, Сан-Франциско мен Голден-Гейт көпіріне жетеді. Ол Алькатрас түрмесін аралап, екі бұрынғы тұтқынмен сөйлеседі. Содан кейін гомосексуалдарымен танымал Кастро ауданына барады. Пэйлиннің гиді ол оны жергілікті гей полицеймен таныстырады, содан кейін 1987 жылы NAMES жобасының бастау алған жерін көрсетеді. Сан-Францискодан Сиэтлге ұшып, Боинг штаб-пәтеріндегі ұшу симуляторын сынап көреді. Канадада Пэйлин Ванкувер, Британдық Колумбияның жанындағы пойызды тоқтатуға қол жеткізеді. Жақын маңдағы Сквамиш қаласында ол ағаш кесушілердің спорт фестивалінің арнаулы қонағы болып, жарыстардың біріне қатысады. Солтүстікке Принс-Джорджқа пойызбен бара жатып, шеңберді аяқтауға жақындаған сайын көлік құралдарының азаятынын түсінеді. Саяхаттың 245-ші күні ол Солтүстік Американың батыс шетіне, Уэльс-Бичке жетеді. Бірақ Кішкентай Диомед әлі де 25 миль қашықтықта. Содан кейін жағалау күзеті оны алып, оны сол жаққа жеткізуге тырысатын кемеге отырғызады. Ауа райы қолайсыз болғандықтан, жағалау күзеті әрекеттен бас тартады. Пэйлин екі мильге жетпей қалса да, ол шеңберді жапқандай сезінеді. DVD сұхбатында Пэйлин шеңбердің жабылмауының белгілі бір мағынасы бар екенін айтты, бұл оның 80 күнде әлемді айналып өтудің соңында Реформа клубына кіре алмағанын және Антарктидаға жету үшін Полюс-Полюс саяхатында Агулхас кемесіне отыра алмағанын еске салады.

Тарату тарихы

"Толық шеңбердің" алғашқы эпизоды 1997 жылдың 31 тамызында сағат 20:00-де BBC1 арнасында көрсетуге жоспарланған. Алайда, сол таңертең Уэльс ханшайымы Диананың қазасына байланысты, BBC1 арнасында жаңалықтарды үздіріссіз көрсетуді жалғастыру үшін, ол BBC2 арнасына көшірілді. Келесі аптада, жоспарланғандай екінші эпизодты көрсетудің орнына, BBC1 бірінші эпизодты қайта көрсетті, мүмкін жіберіп алған көрермендерге арнап, ал барлық келесі эпизодтар жоспарланған көрсету күнінен бір аптаға кешіктірілді.

Қабылдау

DVD Talk жоғары баға берді. A.V. Club көрермендерге толыққанды түсінік алу үшін серіктес кітапты оқуды кеңес берді.