Кіріспе
Неміс тарихшысы Ханс Ротфельс (12 сәуір 1891 – 22 маусым 1976) – неміс тарихшысы. Ол авторитарлық Германия мемлекетінің идеясын, Германияның Еуропа үстемдігін қолдады және Германияның шығыс көршілеріне қарсы болды. Оның еврей тегіне байланысты және нацистердің еврейлерге қарсы қуғын-сүргіні күшейгендіктен, "арийлік" мәртебе алуға жасаған өтініштері қабылданбады, нәтижесінде ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияға, содан кейін АҚШ-қа көшіп кетуге мәжбүр болды. Осыдан кейін ол нацистік режимге қарсы шықты. 1945 жылдан кейін Ротфельс Батыс Германияға оралды, онда тарихты оқытуға әсерін жалғастырды және Батыс Германия ғалымдары арасында белгілі тұлғаға айналды.
Hans Rothfels (12 April 1891 – 22 June 1976) was a German historian. He supported an idea of authoritarian German state, dominance of Germany over Europe and was hostile to Germany's eastern neighbours. After his applications for honorary Aryan status were rejected, due to his Jewish ancestry and increased persecution of Jewish people by Nazis, he was forced to emigrate to the United Kingdom and later to the United States during the Second World War, after which he became opposed to the Nazi regime. Rothfels returned to West Germany after 1945 where he continued to influence history teaching and became an influential figure among West German scholars.
Өмірбаян
Ротфелс Гессен-Нассаудың Кассель қаласында бай еврей отбасында дүниеге келген. 1910 жылы ол лютеран дінін қабылдады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Гейдельберг университетінде тарих пен философияны оқып жүрді. Студент кезінде Ротфелс Фридрих Майнекенің жетекші шәкірті болды. Ротфелс Германия армиясында резервтегі офицер ретінде қызмет етіп, Суассон маңында ауыр жарақат алды. Ол бір аяғын жоғалтып, 1917 жылға дейін ауруханада жатты. 1918 жылы Ротфельстің Карл фон Клаузевиц туралы диссертациясы "Карл фон Клаузевиц: саясат және соғыс" Гейдельбергте тарих мамандығы бойынша диплом алуына әкелді. 1920 жылы Ротфельстің диссертациясы кітап болып жарық көрді. 1922 жылы ол Клаузевицтің жеке хаттарының жинағын редакциялап, жариялады. Сонымен қатар, Ротфельс Отто фон Бисмарктің хаттарының бірнеше жинағын жариялады және Бисмарк отбасының темір канцлер хаттарын жариялауға уәкілеттік берген алғашқы тарихшы болды. Ротфелс Бисмарк "банальды аңыздың" "темір канцлері" немесе "опортюнист" емес, керісінше, шындықпен күресіп жүрген, оның толық күрделілігі тек Құдайға түсінікті болған терең діни адам болған деген пікірмен танылды. 1924-1926 жылдары Ротфелс Берлин университетінде сабақ берді. 1926 жылдан 1934 жылға дейін Кенигсберг университетінде тарих кафедрасының профессоры болып жұмыс істеді. Кенигсбергте болған кезінде ол неміс тарихын өте ұлтшыл тұрғысынан түсіндіруімен танымал болды. Ротфельс Веймар Республикасына қарсы болды. Тарихшы ретінде оның басты қызығушылығы Отто фон Бисмарк, Клаузевиц, ал кейіннен Адольф Гитлерге қарсы консервативті неміс оппозициясы болды. 1920 жылдары Ротфельстің басты қызығушылығы – ұлттық мемлекеттің ескіруіне және Версаль шекараларын азшылықтарды қорғау арқылы "жұмсарту" қажеттілігіне сенуі болды. Ротфельс Шығыс Еуропадағы неміс емес этностардың Германияның Үшінші рейх билігіне бағынуға дайындығына негізделген нәсілдік жіктелу идеясын алға тартты. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс ұлттары "қайта құрылымдалып", неміс "бас нәсілімен" біріктірілуі керек еді. Соңында Ротфельс еврей тегіне байланысты университеттегі лауазымын тастауға мәжбүр болды, Герман Раушнинг, Данциг Сенатының нацистік президенті, және Теодор Оберландер, Шығыс Германия Лигасының (Бунд дер Дёйшен Остен) директоры және НСДАП-тың Шығыс Пруссия барлау агенттігінің араласуына қарамастан. Күшейе берген қудалау мен кемсітуге ұшыраған ол 1938 жылы Германиядан Ұлыбританияға көшті. Бұл мәселені шешуші фактор ретінде оның Кристалл түніндегі погромдағы тәжірибесі болды. Оның үйін SA тонап, қиратты, ал ол тұтқындалып, бірнеше сағат бойы Гестапода ұсталды, осы уақытта одан тіреуіштер алынып, сабалды. Әйелі мен үш баласымен бірге Ротфельс Ұлыбританияға кетіп, ағылшын тілін тез үйреніп, кейіннен толық меңгерді.
Жер аудару
1938-1940 жылдары Оксфордтағы Сент-Джон колледжінде сабақ бергеннен кейін Ротфелс Мэн аралында тұтқынға алынды. Өмір бойы берік неміс ұлтшылы болған Ротфелс, ұлттық-социалистік режимге қарсы тұрғандарды неміс өмірінің ең жақсы жақтарын бейнелейтін деп қарады және олардың әрекеттері нацистер келтірген ұяттан Германияның абыройын қайта қалпына келтірді деп санады. Ротфелс Эдмунд Берктің бостандық қорғаушыларының ең жақсылары қоғамның жоғарғы топтарынан шығатыны туралы ойын қабылдады және 20 шілдедегі оқиғаға қатысушыларды Берк теориясының нақты мысалы ретінде көрсетті. Ротфелс неміс оппозициясының жоғары этикалық және моральдық принциптерге негізделгенін айтты және 20 шілдедегі оқиғаға қатысушылардың арасында жеке мүдделердің болмағанын мәлімдеді. Ротфелс 20 шілдедегі оқиғаға қатысушылардың әрекеттері асыл ниеттен, христиандық қағидаларға адалдықтан және патриотизмнің жоғары деңгейінен туындағанын айтты. Ротфелс соғыс кезінде үкіметті құлатуға тырысудың қиындықтарын атап өтуге құштар болды, ол оның пікірінше, 20 шілдедегі оқиғаға қатысушылардың шынайы патриотизмін көрсетеді. Ротфелс нацизмді тоталитаризмнің бір түрі деп қарастырды және нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасында моральдық айырмашылық жоқ деп жиі айтты. Оның пікірінше, суық соғыс – ол «консервативті бостандық қозғалысы» мен тоталитарлық күштер арасындағы күрестің жалғасы болды. Ротфелс Германия тарихының ерекше жол (Sonderweg) тұжырымына қарсы болды және нацизмдің қазіргі өркениеттің жалпы проблемаларының нәтижесі екенін айтты. Ол бұл проблемалардың ашық материалистік, дінсіз және адамгершіліксіз құндылықтарға негізделгенін және көптеген адамдарды ойсыз массаға дейін төмендеткенін көрді. Ротфелс: «Көп жағдайда, ұлтшылдарды он тоғызыншы ғасырдың секуляризация қозғалысының соңғы шегі ретінде қарастыруға болады» деп жазды. Ротфелс нацистердің билікке 1923 жылғы үлкен инфляция және 1929 жылғы Ұлы депрессия сияқты Германияда Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған бірқатар қайғылы оқиғалардың нәтижесінде келгенін айтты және Германияны нацизммен теңестіруге тырысқандарды, мысалы, сэр Льюис Бернштейн Намиер, Уильям Л. Ширер, А. Дж. П. Тейлор және сэр Джон Уилер Беннетт сынға алды. Сонымен қатар, нацизм неміс дәстүрлеріне тамыр тартқан емес, Ротфелс дәстүрлі құндылықтарға негізделгендердің нацизмге қарсы ең күшті қарсылығын көрсетті. Ротфелстің пікірінше, «нағыз «пруссиялық милитаризмнің» дәстүрлері» ұлтшылдық пен популисттік асыра сілтеулерге қарсы негізгі қорғаныс болды. Гитлерге қарсы оппозиция Батыс елдеріндегі адамдарды Ротфелстің нацизмге қарсы консервативті оппоненттердің асыл идеяларын қабылдауға шақырумен аяқталды, ол Батыстың жоғары құндылықтарына оралуға бағытталды. «Гитлерге қарсы оппозиция» кітабында Ротфелс оң жақтағы антинацистерге көп көңіл бөлгенімен, сол жақтағы антинацистерге көңіл бөлмегендігі үшін сынға ұшырады. Ол өмірінің соңына дейін неміс ұлтшылдығын нацизмнің ласынан тазарту үшін тырысты. Германияға оралғаннан кейін Ротфелс нацистік кезеңді зерттеуге арналған «Заманауи тарих институтын» (Institut für Zeitgeschichte) құрды. Институттың журналы «Қазіргі тарих журналы» (Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte) нацистік Германияны зерттеу саласындағы әлемдегі жетекші мерзімді басылымдардың біріне айналды. Бірнеше жыл ішінде «Қазіргі тарих журналы» Батыс Германиядағы кез келген тарихи журналдың ең көп таралымына ие болды. 1950 жылдары Ротфелс Холокостты жан-жақты зерттеуге тырысқан немiс тарихшыларының бiрi болды. Ол 1953 жылы «Қазіргі тарих журналының» бiрiншi басылымында Курт Герштейннiң «Соңғы шешiм» туралы есебiн және 1959 жылы нацистiк билік астындағы поляк еврейлерiнiң жағдайын зерттеген мақаласын жариялап, жаңа бағыттар ашты. Ротфелс өзінің еңбектерінде немістердің еврейлерге деген жауыздығын азайтуға тырысты, сонымен бiрге неміс азаматтарының оларды құтқаруға жасаған барлық әрекеттерін атап өттi. Қылмыстар мен антисемитизмді қолдау азайтылды, ал нәсiлдiк кемсiтушiлiкке қарсылық Ротфелспен бiрге басымдық ретiнде көрсетiлдi. Осылайша, оның мәтiнi тарихқа көзқарас қалыптастырды, мысалы, 1930 жылдары антисемитизм мүлдем болмады және еврей емес немістер еврейлерге көмектесуге толықтай дайын болды. Германияға оралғаннан кейін Ротфелс заманауи тарихты зерттеуде алғашқылардың бiрi болды, ол Ротфелс айтқандай, «сол кезде өмiр сүргендер дәуiрiн» зерттеу болып табылады. Ротфелс заманауи тарихты жақын өткенді зерттеу деп қарастырды, онда құжаттардың жетiспеуiнен туындаған қиындықтарға қарамастан, немесе тарихшының өзi бастан өткерген оқиғалар туралы жазу қиындығына қарамастан, ерекше шыдамдылық, шеберлiк және қабiлет қажет болды. Ротфелс заманауи тарих саласында жұмыс iстейтiн тарихшылардың мәселелерге объективтi және бейтарап тұрғысынан қарауын, сонымен бiрге моральдық мәселелердi есiнде ұстауын қажет еттi. Іс жүзінде, заманауи тарих 1914 жылдан берi жазылған тарихты қамтыды. Германияға оралғаннан кейін Ротфелс өз жұмысының нацистерді ақтауға мүмкiндiк беретiн адамдарға қарсы қатаң ұстаным алды. 1954 жылы ол Чикаго университетіндегі шәкірттерiнiң бiрi Герхард Вайнбергпен бiрге «Қазіргі тарих журналында» Андреас Хилльгрубер мен Ханс Гүнтер Серафиммен 1941 жылы Совет Одағына қарсы Германияның басып кiруi Адольф Гитлердiң Совет Одағының шабуылына қарсы «алдын алу соғысы» болған-жоқпыны туралы танымал дебат өткiздi. Хилльгрубер мен Серафим «алдын алу соғысы» тұжырымын қолдады, ал Ротфелс пен Вайнберг оған қарсы шықты, Германияның Совет Одағына басып кiруiнiң себебi нацистiк нәсiлдiк теориялар екенiн айтты. Көпшiлiк пiкiр Ротфелс пен Вайнберг Серафимнiң және Хилльгрубердiң аргументтерiн жойғанын көрсеттi. Шындығында, Хилльгрубер өзi бұрынғы тұжырымын қате деп мойындады. Кейiн, 1961 жылы Ротфелс 1939 жылы соғыс басталғанына Англо-Польша конспирациясының кінәлi екенiн мәлiмдеген американдық нео-нацистiк тарихшы Дэвид Хогганға қарсы қатаң ұстаным алды. Сондай-ақ 1961 жылы Ротфелс Вайнбергке 1958 жылы табылған Адольф Гитлердiң «Екiншi кiтабын» жариялауға көмектестi, алғашқы сөзiн Ротфелс жазды. Ротфелс қызығушылық танытқан тағы бiр мәселе – Екiншi дүниежүзiлiк соғыстан кейiн Шығыс Еуропадан этникалық неміс халқының қуылуы болды. 1950 жылдары Ротфелс Теодор Шидер, Вернер Конце және басқа тарихшылармен бiрге Шығыс Орталық Еуропадан немістердiң қуылуын құжаттау жөнiндегi көп томдық жұмыстың жасалуына қатысты. Мартiн Бросзат, Ханс Ульрих Велер және Ханс Моммсен сияқты көптеген болашақ тарихшылар осы жобаға қатысты.
Дау
Ротфелс өмір сүрген кезінде де, қайтыс болғаннан кейін де өте даулы тұлға болды. Көптеген адамдар оны антидемократиялық неміс оңшылдарының қорғаушысы ретінде қарастырады, әсіресе оның Веймар Республикасына деген көзқарасы соңғы уақытта Германияда қызу пікірталас тудырды. Тарихшы Инго Хаар өзінің 2000 жылғы «Historiker im Nationalsozialismus» кітабында Ротфелсті Веймар Республикасының жауы және нацистік көзқарастарды қолдаушы деп атады. Тарихшы Генрих Август Винклер Хаарды қатаң сынға алды, өйткені Хаар 1930 жылы Фридрих Эберт, Густав Стресеманн және Пол фон Гинденбургті ұлы неміс басшылары ретінде мақтаған Ротфелстің радио сөзін Гитлерге қолдау көрсетуінің дәлелі ретінде қате пайдаланған. Хаар бұл сөздің 1933 жылы айтылғанын және Германияны билігіне алғаннан кейін Гитлерге арналғанын жорамалдаған, ал Винклер сөздің нақты жағдайын растады, Ротфелс оны 1933 жылға дейін бірнеше рет қайталаған. Ротфелстің сыншылары оның 1933 жылы жоспарланған радио сөзін тым кешкі және нәтижесіз деп санайды. 1930 жылдардың басында Кенигсбергтегі Ротфелс пен оның жақын айналасы көбінесе Кенигсберг шеңбері (Königsberger Kreis) деп аталады. Оның ең белгілі мүшелері, Ротфельстің өзінен басқа, оның шәкірттері Теодор Шидер мен Вернер Конце болды. Ротфелс эмиграцияға мәжбүр болса, Шидер мен Конце НСДАП-қа қосылды. Олар «Остфоршунг» саласында белсенділік танытып, «дееврейлендіру» (Entjudung) сияқты идеяларды қолдады. Ротфелс қайтып келгеннен кейін үш тарихшы жаңадан құрылған Батыс Германияның тарихшылары арасында жетекші тұлғаларға айналды. Олар көп ұзамай Шидер басқаратын комиссияда бірге жұмыс істеді, бұл комиссия екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді қуып шығару деректерін жинау үшін үкімет тарапынан құрылған еді. 1998 жылы өткен 42-ші Deutscher Historikertag неміс тарихшылары арасында өз саласының «қоңыр тарихы» туралы ашық пікірталас бастауға себеп болды.
Шығармалары
Карл фон Клаузевиц: "Саясат және соғыс", "Дюммлерс-Верлаг", Берлин, 1920. Бисмарк және мемлекет; таңдамал құжаттар. Ханс Ротфельс жазған кіріспе, Штутгарт, "Кольхаммер" баспасы, 1925. "Клаузевиц" 93–113 беттер, Эдвард Мид Эрл, Гордон А. Крейг және Феликс Гилберт редакциялаған "Қазіргі стратегияның жасаушылары" кітабынан, Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1943. "Балтық провинциялары: кейбір тарихи аспектілер мен перспективалар". 117–146 беттер, Орталық Еуропалық істер журналы, 4 том, 1944 жылғы шілде. "1848 – Жүз жыл өткен соң", "Journal of Modern History", 20 том, 4 нөмір (1948 жылғы желтоқсан). Гитлерге қарсы неміс оппозициясы, бағалау. Генри Регнери компаниясы, Чикаго, Иллинойс, 1948; Германияда "Die deutsche Opposition gegen Hitler" деген атпен "Scherpe" баспасы, Крефельд, 1949 ж. жарық көрді, 1961 және 1963 ж. қайта жаңартылған басылымдары. "Zeitgeschichte als Aufgabe" 1–8 беттер, "Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte", 1 том, 1953. Бисмарк хаттары. Ханс Ротфельс таңдап, кіріспе жазған, Геттинген, "Vandenhoeck & Ruprecht" баспасы, 1955. Неміс қарсылығының саяси мұрасы, Бонн: "Bundeszentrale für Heimatdienst", 1956. "Die Roten Kämpfer Zur Geschichte einer linken Widerstandsgruppe" 438–460 беттер, "Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte", 7 том, 1959. "Zur „Umsiedlung" der Juden im Generalgouvernment", 333–336 беттер, "Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte", 7 том, 1959. Бисмарк, шығыс және рейх, Дармштадт: "Wissenschaftliche Buchgesellschaft", 1960. Бисмарк; дәрістер мен зерттемелер, Штутгарт, "W. Kohlhammer" баспасы, 1970.
The German Opposition to Hitler, An Appraisal Henry Regnery Company, Chicago, Illinois, 1948; published in Germany as Die deutsche Opposition gegen Hitler Scherpe, Krefeld, 1949, revised editions 1961 & 1963.
Review of Die Entscheidung des Abendlandes by Rudolf Rocker" pages 839–841 from American Historical Review, Volume 56, Issue #4, July 1951. "Zeitgeschichte als Aufgabe" pages 1–8 from Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Volume 1, 1953. Bismarck Briefe. Ausgewählt Und Eingeleitet Von Hans Rothfels, Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht 1955. Das politische Vermächtnis des deutschen Widerstandes, Bonn: Bundeszentrale für Heimatdienst, 1956. "Die Roten Kämpfer Zur Geschichte einer linken Widerstandsgruppe" pages 438–460 from Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Volume 7, 1959. "Zur „Umsiedlung" der Juden im Generalgouvernment", pages 333–336 from Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Volume 7, 1959. Bismarck, der Osten und das Reich, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1960. Bismarck; Vorträge und Abhandlungen, Stuttgart, W. Kohlhammer 1970.