Кіріспе

Onagraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Epilobium. Бұл туысқа шамамен 197 түр кіреді. Ол бүкіл әлемде таралған. Субарктикалық, қоңыржай және субантарктикалық аймақтарда кеңінен кездеседі, ал субтропиктік және тропиктік аймақтарда Epilobium түрлері Жаңа Гвинеяның таулы аймақтары сияқты салқын таулық биомдарымен шектелген. Туыстың таксономиясы түрлі ботаниктер арасында әртүрлі болған, бірақ қазіргі тренд – Питер Х. Рейвенге сәйкес, бұрын мойындалған Boisduvalia, Chamaenerion (бұрын Chamerion), Pyrogennema және Zauschneria туыстарын Epilobium құрамына қосу. Рейвен бұл туыстарды Epilobium-ға біріктірген. Қабыршақты қамыт (Epilobium ciliatum) – жасырын түрлер кешені болуы мүмкін; бұл өсімдіктер өз туыстарымен жиі будандасады. Көптеген түрлері қамыт сияқты жапырақтары үшін «қамыт шөптері» деген жалпы атаумен белгілі. Бұрын Boisduvalia туысына жатқызылған түрлер тікұшақ гүлдері немесе бойсдувалиялар деп аталады. Ал бұрын Chamaenerion тобына жатқызылған Epilobium түрлері отты шөптер деп танылады.

Сипаттама

Эпилобиумдар көбінесе бір жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, аздағандары – жартылай бұталар. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сирек гүлі секілді тобырланып өседі, жай және жұмыртқа пішіндес немесе сүйір жапырақшалы. Гүлдері актиноморфты (радиальды симметриялы), төрт құлпынауы бар, олар тілікшелі болуы мүмкін. Көптеген түрлерінде гүлдері кішкентай және қызғылт түсті, бірақ кейбіреулерінде қызыл, қызғылт сары немесе сары түсті болады. Жемісі – жұқа цилиндрлі қапсула, ішінде көптеген тұқымдар ұсақ, жұмсақ, жібектей түктерге оралған, олар желдің көмегімен тұқымдарды тиімді таратуға мүмкіндік береді. Туыстың аты грек тіліндегі "epi" – "үстінде" және "lobos" – "құлпынай" сөздерінен шыққан, бұл гүлдің аталық мүшесінің жағдайын көрсетеді. Кейбір Epilobium түрлерінің сәл асимметриялық (зигоморфты) қызғылт гүлдері мен кезектесіп орналасқан жапырақтары Chamaenerion тобына жатқызылады, ал кейбір ботаниктер оларды Chamerion туысына бөліп қарастырады. Дегенмен, Chamerion әлі толығымен қабылданбаған.

Адамдар қолданатын

Адамдар Epilobium-ды негізінен простата, несеп көпіршігі (инконтиненция) және гормондық бұзылыстарды емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдік ретінде пайдаланады. Көптеген ұсақ сабан гүлдері бақшаларда зиянды арамшөптер болып табылады. Көбінесе олар әсемдік үшін өсітілмесе де, ірі сабан гүлдері табиғи ландшафттарда тартымды көрінеді. Бұл туыстың ең танымал өкілдерінің бірі – циркумбореалдық оттауыш (E. angustifolium), Ұлыбританияда оны розалы сабан деп атайды. Ол өрт аумақтарын тез мекендейді; Екінші дүниежүзілік соғыста Лондон бомбалау кезінде қираған орындар көп ұзамай осы өсімдіктермен жабылып, көңіл көтеріп, қараңғы көрініске түс қосты. Бұл Юкон (Канада), Хедмарк (Норвегия) және Оңтүстік Остроботния (Финляндия) аймақтарының гүлдік символы. Оттауыш Солтүстік Американың солтүстік-батысында тәттілендіргіш ретінде қолданылады. Оны тәттілерге, желе, балмұздаққа, сиропқа және сксюсем ("үндіс балмұздағы") қосады. Жаздың соңында гүлдері көп мөлшерде тозаң мен нектар береді, одан дәмді, хош иісті бал жасалады. Оның жас жапырақтары, тамырлары мен сабақтары жеуге жарамды (біраз ащы болса да) және А және С витаминдеріне бай. Денаина тайпасы оларды иттерге қосымша тамақ ретінде пайдаланған және сабағынан шығарылған шырынді жараларға қолданған, себебі оның қабынуға қарсы қасиеттері бар деп сенген. Бірнеше ғалымдар осы таксонды зерттеді. Генрих Карл Хаусскнехт 19 ғасырдың соңында, ал Пётр Х. Рейвен бір ғасырдан кейін сабан гүлдерінің филогенетикасын, жүйесін және таксономиясын зерттеді. Питер Микаэлис бұл туысқа қатысты зерттеулері арқылы өсімдіктердегі ядродан тыс мұрагерлік туралы түсінікті кеңейтті.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Stylidium tenellum (E. tonkinense ретінде)

Жоғары дәлдікті FT IR әдісі, жалпы шағылысқа негізделген (ATR), уақытты көп алатын дайындық қажет етпей, Epilobium түрлерінің әртүрлі жапырақтарын айқындауға мүмкіндік береді.