Фиджи заңгері Грэм Эверетт Леунг: құқық үстемдігі мен демократия жолындағы күрес.

Кіріспе

Грэхам Эверетт Ленг – фиджилік заңгер және Фиджи заң қоғамының бұрынғы президенті. Ол сондай-ақ сайлау комиссиясының төрағасы болды және 2000 жылғы Фиджи төңкерісіне қатысты бүлік жасаған 20 сарбазды қайта соттау үшін әскери соттың судья-адвокаты болып тағайындалды. Бірақ бірқатар қиындықтар оның осы лауазымға тағайындалуын кейкестеуге алып келді. Ақыры ол судья-адвокат ретінде бекітіліп, 2006 жылғы 4 қаңтарда подполковник шенімен әскери офицер болып тағайындалды. Жеке өмірінде Ленг Фиджи астанасы Сувадағы «Ховардс» коммерциялық құқық фирмасының аға серігі болды. Фиджи Конституциясының күші жойылғаннан кейін 2009 жылғы маусымда жеке практикадан зейнеткерлікке шықты. Әскери билік лицензиялау процедурасын өзгертіп, заңгерлерден жаңа лицензия алу үшін Жоғары соттың бас хатшысы кеңсесіне өтініш беруді талап еткендіктен, ол заңгерлік практикасын жалғастыруға лицензиясын жаңартудан бас тартты. Бұрын заңгерлік практикамен айналысуға рұқсаттарды Заң қоғамы берген болатын.

Саяси даулар

Леунг заң үстемдігін бұзатын кейбір үкімет саясатын ашық сынады. Оның айтуынша, бұл саясат заң үстемдігін әлсіретеді. Атап айтқанда, ол 2000 жылғы Фиджи төңкерісіне қатысты қылмыстар үшін сотталған және түрмеге қамалған адамдардың мерзімінен бұрын босатылуына, сондай-ақ заң үстемдігіне құрметті төмендетуі мүмкін заңдарды қабылдауға қарсы болды. Леунг 2004 жылғы 29 қарашада үкімет жариялаған вице-президент Рату Йопе Сенилолиді түрмеден босату туралы шешімге қатысты қатты қарсылық білдірді. Ол 2000 жылғы Фиджи төңкерісіндегі рөлі үшін төрт жылға сотталған болатын. "Бұл екі түрлі ереже немесе екі түрлі әділдік сияқты көрінеді. Егер сіз жақсы байланысқа ие және жоғары әлеуметтік мәртебелі болсаңыз, биліктен артық көмек күтуіңіз мүмкін. Керісінше, егер сіздің әлеуметтік жағдайыңыз төмен болса, заңның барлық салмағы сізге түседі. Маған бұл абсурд көрінеді", - деді ол. 8 қыркүйекте Надиде өткен Достастық Парламенттік Ассоциациясының жылдық конференциясында сөйлеген сөзінде Леунг Фиджиде нағыз демократия ұғымы толыққанды түсінілмейтінін айтты. "Демократия, заң үстемдігі және адам құқықтары бірлесіп жүреді. Халықтың көп бөлігі бұл ұғымдарды жақсы түсінбейді", - деді ол. "Бұл жаңа үкіметті сайлау үшін еркін және әділ сайлауға қатысудан әлдеқайда артық. Бұл белгілі бір ережелерге сәйкес әрекет ету, осы ережелерге құрмет көрсету және нәтиже сіз күткендей болмаған жағдайда да оны қабылдау туралы". Оның сөзіне göre, көптеген фиджиліктер бұл олардың өмір салтын, мәнін және ұлттық ерекшеліктерін құртуі мүмкін деп қорқады. Бұл қорқыныштарды күлкіге айналдырудың орнына, оларды түсініп, оларға жауап беру және фиджилік дәстүрлер мен демократиялық нормалар арасындағы үйлесімділікті көрсететін жаңа үлгіні жасау қажет. "Дәлелдер заң үстемдігіне қарай қадамдық қабылдаудың өсіп келе жатқанын көрсетеді", - деді ол. "Бірақ демократияның, адам құқықтарының және заң үстемдігінің гүлденуіне мүмкіндік беретін ортаны құру үшін уақыт, шыдамдылық және ел басшыларының ғана емес, сондай-ақ осы мақсатқа деген адалдық қажет болады".

Leung was an outspoken critic of certain government policies which, he says, undermined the rule of law. In particular, he has opposed the early release of persons convicted and imprisoned for offences related to the Fiji coup of 2000, and the promotion of legislation which he believes undermines respect for the rule of law. Leung strongly opposed the government's decision, announced on 29 November 2004, to release Vice President Ratu Jope Seniloli from prison, where he had served little more than three months of a four year sentence for his role in the Fiji coup of 2000. "It lends the appearance of two sets of rules, or two classes of justice. It lends the appearance that if you're well connected and of a high social standing, you might expect more favour with the authorities. Conversely, if you are a person of lesser social standing, you might expect the full brunt of the law to weigh on you. Now that seems to me to be a travesty," he said. Addressing the annual conference of the Commonwealth Parliamentary Association in Nadi on 8 September, Leung said that the concept of true democracy was not well understood in Fiji. "Democracy, the rule of law and human rights march hand in hand. These concepts are not well understood by a good portion of the population," he said. "It is far more than merely participating in free and fair elections for a new government. It is about playing by a set of rules, respecting those rules and accepting the result even when it may not be what one had hoped for." Many Fijian people feared that could undermine their way of life, essence, and identity, he said. Rather than ridicule these fears, it was necessary to understand and address them, and to develop a new paradigm to illustrate the consonance between Fijian traditions and democratic norms. "The evidence shows a growing albeit reluctant acceptance of the rule of law," he said. "But time, patience and a genuine commitment not just of the country's leaders towards creating an environment that will allow democracy, human rights and the rule of law to flourish, will be required."

Келісу, төзімділік және бірлік туралы заң жобасы

2005 жылдың 21 мамырында Леунг көптеген саясаткерлерге, адам құқықтары ұйымдарына және әскерилерге қосылып, үкімет ұсынған заңнамаға қарсылық танытты. Леунг заңгерлер қоғамымен бірге заң жобасының татуласу, төзімділік және бірлік мақсаттарын қолдайтынын, бірақ заң жобасының "қабылдауға келмейтін" және саяси қайраткерлерге сот шешімдерін күштен шығаруға мүмкіндік беретін амнистиялық ережелеріне қатысты үлкен қарсылық білдірді. "Бұл сот жүйесінің беделін түсіріп, оның жұмысын жалғастыруға деген ынтасын жояды", - деді ол. Бұл болашақ ұрпақтарды төңкеріс жасауды бейқамдықпен істей алатын нәрсе деп қарауға итермелейді. 23 мамырда премьер-министр Лайсения Карасеге жолдаған хатында Леунг татуласу мен кешірім – жүрек мәселесі екенін, оларды заңмен реттеуге болмайтынын, сондықтан заң жобасы мақсаттарына жете алмайды деп мәлімдеді. "Бұл заң Фиджидегі мәселелердің шешімі емес", - деді ол. Ол сондай-ақ, заң жобасының құрылымы, өтемақыны амнистиямен байланыстыру арқылы, 2000 жылғы төңкеріске қатысқан бай адамдардың ең көп пайда көретінін айтты. Фиджи мәдениетіндегі пікірді ашық білдіруге қатысты шектеулерді ескере отырып, үкімет азаматтардың көпшілігінің үнсіздігін өз саясатын мақұлдау деп түсіндіруі ақылға сыймайды деді. "Біздің халқымыз басшыларына құрмет көрсету үшін үнсіздік сақтайды. Өз пікіріңді айту әдепсіздік саналады", - деді ол. 16 маусымда парламенттік талқылауда Леунг заң жобасын тұрақсыздық, террор және кек алуға шақыру ретінде сипаттап, қазіргі және болашақ үкіметтерге қауіп төндіретін кері қадам деп атады. "Бұл адамдар үкіметті құлатуға жеткілікті саяси себептер бар деп ойласа, саясаткерлер оларға кешірім беруді қарастыруы мүмкін деген сенімді күшейтеді", - деді Леунг. Комиссия мен Амнистия комитетінің шешімдеріне қатысты себептерді көрсету міндетті емес екенін, оларға шағымдануға болмайтынын айтты. Ол террористік әрекетті кері күшпен заңдастыруға тең келетін жағдайды жасауды "қорқынышты және қабылдауға болмайтын" деп атады. Бірақ заң жобасына қарсы шығып тұрған Леунг әскерилерге сабырлы болуға шақырып, парламенттың жақсы немесе жаман заңдарды қабылдауға конституциялық құқығы бар екенін, ал жаман заңдар үшін саясаткерлерді жазалау сайлаушылардың құзырында екенін мәлімдеді. "Егер заң жаман және танымал болмаса, сайлау арқылы халық өз наразылығын білдіруі керек", - деді ол 21 мамырда. "Бірақ демократиялық елде, әскерилердің, қаншалықты жақсы ниетпен болса да, заң шығару процесіне араласуына болмайды". 4 шілдеде Fiji Times газеті Леунгтың премьер-министрмен кездесуді жоспарлауға бір аптадан астам уақыт бойы тырысқанын, бірақ жауап алмағанын хабарлады. Содан кейін 5 шілдеде Леунг бас прокурор Коринияси Бейлмен шұғыл кездесу ұйымдастырып, оны әскери қолбасшы Фрэнк Байнимараманың заң жобасын "этникалық тазалау" деп атағаннан кейін заң жобасын қайта жазуға көндіруге тырысты. Леунг пікір таласы осы деңгейге жеткеніне әрбір ақылды адамның алаңдауын білдіруі керек деді.

On 21 May 2005, Leung joined numerous politicians, human rights organisations, and the military in opposing the government's proposed legislation to establish a Reconciliation and Unity Commission, which would be empowered, subject to presidential approval, to grant compensation to victims of the 2000 coup and amnesty to persons found guilty of involvement in it. Leung said that he and the Law Society supported the bill's purported aims of reconciliation, tolerance, and unity, but were strongly opposed to the amnesty provisions of the legislation, which he said were "repugnant" and would empower politicians to overturn judicial decisions. "It's likely to demoralise the judiciary and sap it of the will to continue its work," he said. It would also encourage future generations to regard coups as something they could take part in with impunity. In a letter to Prime Minister Laisenia Qarase on 23 May, Leung said that as reconciliation and forgiveness were matters of the heart, they could not be legislated, and the bill would therefore fail to achieve its stated objectives. "The bill is not the answer to Fiji's problems," he said. He also expressed concern that the way the bill was written, linking compensation with amnesty, rich perpetrators of the 2000 coup would benefit the most. Citing the Fijian cultural inhibition on frank expression of strong opinions, he said that it would be unwise for the government to interpret the silence of the majority of its citizens as approval of its agenda. "It's the way we are – our people show their respect to their leaders by keeping quiet. It is considered rude to speak your mind," he said. In a parliamentary submission on 16 June, Leung called the bill a recipe for instability, terror and payback, and a retrograde step, which could threaten present and future governments. "It would encourage the belief that if people think they have sufficiently good political reason to topple a government, politicians might consider granting them a pardon," Leung said. He expressed content that the decisions of the Commission and Amnesty Committee would not be required to state any reasons for their decisions, which would not be subject to appeal. He said it was "abhorrent and unacceptable" to create what amounted to retrospective legalisation of a terrorist act. While opposing the legislation, however, Leung cautioned the military to show restraint, saying that Parliament had the constitutional Right to pass laws, whether good or bad, and that it was up to the people to punish politicians for bad laws at election time. "If the law is bad and unpopular, it is for the people through the ballot box, to show their displeasure," he said on 21 May. "But in a democracy, it is not the business of the military, however well intentioned, to interfere with the law making process." On 4 July, the Fiji Times revealed that Leung had been trying for over a week to schedule a meeting with the Prime Minister, without receiving a response. Then on 5 July, Leung called for an urgent meeting with Attorney General Qoriniasi Bale in an effort to persuade him to rewrite the bill, in response to recent comments by Military Commander Frank Bainimarama calling the bill a form of "ethnic cleansing." Leung said that every right thinking person should be alarmed that the debate had risen to that level.

Заңгерлер қоғамының президенті

2005 жылдың 3 қыркүйегінде Ленг Фиджи заңгерлер қоғамының президенті лауазымына екінші мерзімге қайта сайланды, Лаутока қаласындағы заңгер Икбал Ханның қарсылығын жеңіп, дауыстардың 91 пайызын жинады. Мерзімі бір жылды құрады. Ханның сайлау кампаниясы Австралияның Квинсленд штатында жемқорлық фактісі үшін заңгерлік практикадан шеттетілгені туралы айыптамалармен әлсіреген еді. Ол 2006 жылы президенттік лауазымнан қанағаттанды, ал 9 қыркүйекте оның орнына Деванеш Шарма сайланды.

Сот адвокаты

2005 жылдың 5 қазанында Леунг 2000 жылғы Фиджи төңкерісіне қатысты бүлік шығарған 20 сарбазды қайта соттауға арналған әскери соттың судья-адвокаты болып тағайындалды. Ол 10 адамнан тұратын комиссия құрамындағы жалғыз азаматтық мүше болды. Бірақ 19 қазанда президент Рату Джозефа Илоило оны күрт жұмыстан босатты, алайда 26 қазанда қайтадан қызметке орналастырды. Босату мен қайта орналастыру себептері толыққанды түсіндірілмеді, бірақ президент әскерилер ұсынған Леунгті судья-адвокат ретінде бекітуге дейін мәселені мұқият зерттегісі келгені түсінікті болды. Сот кейін бірнеше рет қайта кестеленіп, тоқтатылды. Әскери қолбасшы, коммодор Фрэнк Байнаримама, іске қосу процесінің ұзаққа соғуына қатысты сұрақтар көтергенде, 21 желтоқсанда Ішкі істер министрі Джозефа Восанибола үкімет Леунгтың шамадан тыс жоғары гонорары деп санайтынына қарсы екенін мәлімдеді. "Тіпті Бас судья да мұндай ақша алмайды", - деді ол ұсынылып отырған 130 000 ФД долларына байланысты. Коммодор Байнаримама келіспеді, бұрынғы судья-адвокатқа да сондай сома төленгенін айтты. 2006 жылдың 4 қаңтарында Ішкі істер министрі Восанибола Леунгтің судья-адвокат ретінде бекітілгенін және подполковник шенімен әскери офицер болып тағайындалғанын хабарлады. Ол кешігудің себебі әскерилерден қосымша ақпарат алу қажеттілігімен байланысты екенін мәлімдеді, бірақ әскери өкілі капитан Неуми Левени оны жоққа шығарды. 2005 жылдың 10 қаңтарында БАҚ өкілдеріне берген сұхбатында Леунг 130 000 ФД сыйақыны біржолғы төлем түрінде алмайтынын түсіндірді. Бұл оның жылдық табысы еді, ал айлық табысы оның оннан бір бөлігіне тең – жеке клиенттерден алатынынан әлдеқайда аз, оларға сот ісі үшін қызмет көрсетуден бас тартуға тура келді. Леунг көптеген үміткерлер бас тартқаннан кейін судья-адвокат рөлін қабылдағанын айтты, себебі ол заң үстемдігі мен әділеттілік қағидаларын қатты қолдайды. Ол 2006 жылдың желтоқсанында Фиджиде болған төңкерістің өткір сынышысы болды және Кения, Ямайка, Малайзия және Гонконг сияқты елдерді қоса алғанда, халықаралық деңгейде көптеген сөздермен шығып сөйледі, Фиджиде заң үстемдігі мен демократиялық басқарудың ыдырауына өкініш білдірді. Әскери билікке қарсы ұстанымының нәтижесінде оған Фиджиден уақытша шығуға тыйым салынды. Ол Жоғарғы сотқа шағымданғаннан кейін бұл тыйым алынды. 2009 жылы жеке практикадан кеткеннен кейін Леунг Сувадағы Оңтүстік Тынық мұхиты университетінде қысқа мерзімге дәріс берді. 2009 жылдың желтоқсанында ол Римде орналасқан Халықаралық даму құқығы ұйымымен консультант ретінде жұмыс істеді, онда ол Кенияда елдің жаңа конституциясын әзірлеуге тағайындалған сарапшылар комитетінің жұмысын қолдауға көмектесті. Осы тапсырмадан кейін ол Тынық мұхит аймақтық құқық ресурстық тобымен бірге судьялар мен заңгерлерді халықаралық адам құқықтары заңнамасы бойынша оқытумен айналысты. 2011 жылдың шілдесінде ол Сотшылар мен адвокаттардың тәуелсіздігі орталығының жаңа директоры болып тағайындалды және 2012 жылдың наурыз айында бұл ұйымды тастады.

On 5 October 2005, Leung was named judge advocate of a court martial panel to retry 20 soldiers convicted of mutiny in relation to the Fiji coup of 2000. He was the only civilian member of the 10 member panel. On 19 October, however, he was abruptly dismissed by President Ratu Josefa Iloilo, but was subsequently reinstated on 26 October. The reasons for the dismissal and reinstatement were not fully clarified, but it was understood that the President had wanted to explore the matter thoroughly before ratifying Leung, the choice of the Military, as judge advocate. The trial was subsequently rescheduled, and adjourned, several times. When the military commander, Commodore Frank Bainimarama, raised questions about why the commissioning process was taking so long, Home Affairs Minister Josefa Vosanibola revealed on 21 December that the government objected to what he said were Leung's exorbitant fees. "Even the Chief Justice (does) not get that kind of money," he said of the proposed F$130,000 contract. Commodore Bainimarama disagreed, saying that the same sum had been paid to the previous judge advocate. On 4 January 2006, Home Affairs Minister Vosanibola announced that Leung had been approved as judge advocate, and commissioned as an army officer, with the rank of lieutenant colonel. The delay had been caused by the need to gain further information from the military, he claimed, but military spokesman Captain Neumi Leweni denied this. Speaking to the media on 10 January 2005, clarified that he would not be receiving the F$130,000 remuneration as a lump sum. That was his annual remuneration, he said; the monthly remuneration amounted to one twelfth of that – considerably less than what he would be paid by private clients, whose custom he had to forgo for the sake of the court martial. Leung said he accepted the role of judge advocate after many others had declined it, because he felt strongly about the rule of law and the concept of justice. He was a vocal critic of Fiji's most recent coup which took place in December 2006 and embarked on extensive speaking engagements internationally including countries like Kenya, Jamaica, Malaysia and Hong Kong, lamenting the undermining of the rule of law and democratic governance in Fiji. As a result of his stand against military rule, he was temporarily banned from leaving Fiji. The ban was lifted following his mounting of a High Court challenge. Following his departure from private practice in 2009, Leung lectured briefly at the University of the South Pacific in Suva. In December 2009, he undertook a consultancy with the Rome based International Development Law Organization where he worked in Kenya, helping to support the work of that country's Committee of Experts which had been tasked to draft its new constitution. Following that assignment, he was involved in the training of judges and lawyers in international human rights law with the Pacific Regional Rights Resource Team. In July 2011, he was appointed as the new director of the Centre for the Independence of Judges and Lawyers; he left this organisation in March 2012.

Commonwealth Lawyers Association және басқа да заңгерлік бірлестіктер

2006 жылдың 6 наурызында Леунгтің Ұлттар Достастығы Заңгерлер қауымдастығының кеңесіне сайланғаны мәлім болды. 1983 жылы құрылған кеңес – 53 мүше мемлекеттен құралған Ұлттар Достастығында құқықтық тәртіпті сақтауға жұмыстанып жүрген заңгерлердің кәсіби бірлестігі. Леунг – Тынық мұхиты аралдарының бір мемлекетінен кеңеске сайланған екінші заңгер. Алғашқысы – 2004 жылы сайланған Фиджи Заңгерлер қоғамының бұрынғы хатшысы Алофа Серувату ханым. 2011 жылдың ақпанында Үндістанның Хайдарабад қаласында өткен отырыста ол ҚҰЗК кеңесіне қайта сайланды. Қазіргі уақытта ол Law Asia ұйымының аға вице-президенті. Ол сонымен қатар Халықаралық адвокаттар қауымдастығының Pro Bono және Әділетке қол жеткізу комитетінің басқару құрамында да жұмыс істейді. 2022 жылы Кук аралдарының бас заңгері қызметіне тағайындалды. 2022 жылдың қарашасында ол тоғыз айлық қызметтен кейін отставкаға кетті.

Жеке өмір

Леунг Фиджидің Левука қаласында өсті, бірақ қазір Сувада тұрады. 2014 жылдың қыркүйегінде Науру Жоғарғы Сотының тіркеушісі, кейіннен бас солициторы, содан кейін әділет министрі лауазымдарына қысқа мерзімді келісімшарт бойынша жұмысқа қабылданды. Бұл лауазымдарға Лионель Айнгимеаның орнына тағайындалды, ол парламентке сайлауға түсіп, әділет министрінің көмекшісі болып тағайындалған еді. Екінші мерзімге сайланған Айнгимеа қазір Науру Республикасы Парламентінің вице-спикері. 2022 жылдың наурызында Кук аралдарының бас прокуроры болып тағайындалды, бірақ сол жылдың желтоқсан айында Фиджиге оралу үшін отставкаға кетті. Қазір ол Сувада заң кеңесшісі болып жұмыс істейді.