Кіріспе
1760–1788 және 1788–1806 жылдар аралығында Моғол императоры болған Шах Алам II (25 маусым 1728 – 19 қараша 1806), туған аты Әли Гохар немесе Әли Гаухар, он жетінші Моғол императоры және Аламгир II-нің ұлы. Шах Алам II құлдырап бара жатқан Моғол империясының императоры болды. Оның билігі осылай сарқылып, парсы тілінде «Сұлтандық Шах Алам, Делиден Паламға дейін» деген мақал пайда болды, яғни «Шах Аламның империясы Делиден Паламға дейін» – Палам Дели маңындағы қала. Шах Алам көптеген шабуылдарға ұшырады, әсіресе Ауғанстан әмірі Ахмет Шах Абдалидан, бұл 1761 жылы Маратха конфедерациясы мен Абдали бастаған Ауған империясы арасындағы үшінші Панипат шайқасына әкелді. 1760 жылы Абдалидың басқыншы әскерлерін Садашиврао Бау басқарған Маратхалар жеңіп, Имад-ул-Мулк құыршағы болған Шах Джахан III-ті тақтан түсіріп, Шах Алам II-ні заңды император етіп тағайындады (1760–1772). Шах Алам II жалғыз және заңды император саналды, бірақ ол 1772 жылға дейін Маратха генералы Махаджа Шинде қорғауымен Делиге орала алмады. Ол сондай-ақ 1764 жылғы Бухар шайқасында Шығыс Үндістан компаниясына қарсы күресті. 1788 жылы Ғұлам Қадырдың тұтқынында болғанда, ол соқыр болды. Шах Алам II өзінің өлеңдер жинағын – Диуанын жазды және Афтаб атты қаламды қолданды. Оның өлеңдерін Мирза Факир Макин басқарды, жинақтап, реттеді. Шах Алам «Ажаиб әл Қасас» атты танымал кітапты да жазды, ол урду тіліндегі ең ерте және маңызды прозалық кітаптардың бірі саналады.
Shah Alam II ( ; 25 June 1728 – 19 November 1806), also known by his birth name Ali Gohar, or Ali Gauhar, was the seventeenth Mughal emperor and the son of Alamgir II. Shah Alam II became the emperor of a crumbling Mughal Empire. His power was so depleted during his reign that it led to a saying in the Persian language, Sultanat e Shah Alam, Az Dilli ta Palam, meaning, 'The empire of Shah Alam is from Delhi to Palam', Palam being a suburb of Delhi. Shah Alam faced many invasions, mainly by the Emir of Afghanistan, Ahmed Shah Abdali, which led to the Third Battle of Panipat (1761) between the Maratha Confederacy, and the Afghan Empire led by Abdali. In 1760, the invading forces of Abdali were driven away by the Marathas, led by Sadashivrao Bhau, who deposed Shah Jahan III, the puppet Mughal emperor of Imad ul Mulk, and installed Shah Alam II as the rightful emperor (17601772). Shah Alam II was considered the only and rightful emperor, but he was unable to return to Delhi until 1772, under the protection of the Maratha general Mahadaji Shinde. He also fought against the East India Company at the Battle of Buxar (1764). In 1788, when he was a prisoner of Ghulam Qadir, he was blinded. Shah Alam II authored his own Diwan of poems and was known by the pen name Aftab. His poems were guided, compiled and collected by Mirza Fakhir Makin. Shah Alam also penned the famous book Ajaib ul Qasas, which is considered one of the earliest and most prominent books of prose in Urdu.
Ерте өмір
Әли Гохар 1728 жылғы 25 маусымда тақтан түсірілген Моғол императоры Джахандар Шаһтың ұлы, Шахзада (Принц) Азиз-уд-Диннің отбасында дүниеге келді. Ол әкесімен бірге Қызыл қамалдың Салатин ауданында жартылай тұтқын күйінде өсті. Дегенмен, басқа Моғол ханзадалары сияқты, ол әкесі император болған кезде іздесіз ханзадаға айналмады, сондықтан әкесінің билігі кезінде маңызды лауазымдарға тағайындалды. Әкесі таққа отырғаннан кейін ол империяның Вали әл Ахд (Тақ мұрагері) атанды және әкесінің басты өкілі болды, бірақ барлық билік Вазир Имад әл Мүлк қолында болды. Осы әмірмен тудырған жанжалдары мен өміріне қауіп сезінгені үшін 1758 жылы Делиден қашып кетті.
Делиден қашу
Әли Гаухар ханзадасы, кейіннен император Шах Алам II, әкесі Аламгир II-нің тақ мұрагері болды. Әли Гаухардың әкесі Визир Имад-ул-Мулк және Маратха Пешуаның туысы Садашиврао Баудың тағайындауымен Моғол императоры атанған еді. Әли Гаухар жасақ құрып, Делиден батыл қашып шықты. 1759 жылы ол Шығыс Субаға келді, Бенгалия, Бихар және Одишаны қайта бағындырып, өзінің беделін нығайтуға ниеттенді. Бірақ көп ұзамай Нажиб-уд-Дула Делиден тысқары үлкен Моғол әскерін жинап, узурпатор Имад-ул-Мулкты астанадан қуып шығарды. Ол сол әскерді қолданып, Шах Жахан III-ті тақтан түсірді. Нажиб-уд-Дула мен мұсылман бектері қуатты Ахмад-шах Дурранимен хат алмасып, Маратхаларды жеңуді жоспарлады. Дуррани Маратхаларды түбегейлі жеңгеннен кейін, Әли Гаухарды Шах Алам II деген атпен император етіп бекітті.
Бенгал соғысы
1760 жылы Шах Аламның жасақтары Бенгалия, Бихар және Одишаның бір бөлігін басып алғаннан кейін, ханзада Әли Гаухар мен оның 30 мыңдық Моғол әскері 1759 жылы Ауадх пен Патнаға қарай жорық жасау арқылы Мир Джафар мен Имад-ул-Мұлды құлатуға ниеттенді, олар оны тұтқындауға немесе өлтіруге тырысқан болатын. Бірақ бұл қақтығысқа көп кешікпей белсенді Шығыс Үндістан компаниясы араласты. Моғолдар ханзада Әли Гаухар басшылығымен, Мұхаммед Құли хан, Қадим Хусейн, Камгар хан, Хидаят Али, Мир Афзал және Гулам Хусейн Табабай сияқты адамдардан құралған жасақтарымен бөлініп кеткен Шығыс Субасын қайта басып алуды көздеді. Олардың күштері Шужа уд Даула, Нажиб уд Даула және Ахмад Хан Бангаш әскерлерімен нығайтылды. Моғолдарға Жан Лоу мен 200 француз қосылып, Жеті жылдық соғыс кезінде британдықтарға қарсы күресті. Ханзада Әли Гаухар Патнаға дейін жетіп, кейін Рамнарианды – моғолдардың жауын тұтқындау немесе өлтіру үшін 40 мыңнан астам әскерден тұратын біріккен әскермен қоршауға алды. Мир Джафар өзінің серіктерінің құлай жатқанына қорқып, Рамнарианды талқандау және Патнаны қайтарып алу үшін ұлы Миранды жіберді. Мир Джафар Роберт Клайвтен де көмек сұрады, бірақ 1761 жылы Патна шайқасы, Сырпур шайқасы, Бирпур шайқасы және Сиван шайқасы сияқты төрт маңызды шайқастан кейін ханзада Әли Гаухардың әскерін таратқан майор Джон Кейло болды. Келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатылғаннан кейін, II Шах Алам британдықтармен бірге Миранның кенеттен қайтыс болуынан кейін тағайындалған Бенгалияның жаңа навабы Мир Касиммен кездесті. Мир Касим тез арада Моғол императорының Бенгалия, Бихар және Одишаның субедары ретіндегі тағайындалуын алды және жылына 2,4 миллион дам төлеуге келісті. Шах Алам II кейін Аллахабадқа шегініп, 1761 жылдан 1764 жылға дейін Ауадх навабы Шужа уд Дауланың қорғауында болды. Осы уақытта Мир Касимнің Шығыс Үндістан компаниясымен қарым-қатынасы нашарлай бастады. Ол Шығыс Үндістан компаниясының салық жеңілдіктерін жойған реформаларды бастады, сондай-ақ Рамнарианды қуғынға салып, жаңадан реформаланған Моғол әскерін жақсарту мақсатында Патнада мылтық жасау фабрикаларын құрды. Осы жағдайға ашуланған Шығыс Үндістан компаниясы Мир Касимды биліктен ығыстыруға тырысты. Шығыс Үндістан компаниясының ықпалымен сарайдағы интригалар Мир Касимді Бенгалия, Бихар және Одишадан кетуге мәжбүр етті. Мир Касим өз кезегінде Ауадх навабы Шужа уд Даула мен II Шах Аламды британдықтарға қарсы күресуге шақырды.
Аллахабад императоры
Шах Алам II Дуррани империясының императоры ретінде мойындалды. Оның билігі Сундарбанның 24 Парганасы, Мир Касим, Бенгалия және Муршидабад (сондай-ақ Бихар) Навабтары, Хайдарабад Низамы, Газипур Навабы, Пенджаб Сахибі, Хайдер Әлидің Майсуры, Джунагарх Навабы, Төменгі Доаб Рохилханды, Жоғарғы Доаб Рохилханды және Бхавалпур Навабына дейін жетті.
Бкшар шайқасы
Бухар шайқасы 1764 жылдың 22 қазанында Бенгалия науабы Мир Касим, Ауадх науабы Шужа уд Даула, Моғол императоры Шах Алам II және Гектор Мунро басқарған Британдық Ост-Индия компаниясының әскерлері арасында өтті. Бенгалия территориясында, Ганг өзенінің жағасында орналасқан Бухар қаласы маңында болған шайқас Британдық Ост-Индия компаниясының шешуші жеңісімен аяқталды.
Аллахабад келісім-шарты
Бұхар шайқасынан кейін көп ұзамай, британдықтардан жеңілген Шах Алам II патша 1765 жылы Аллахабад шарты арқылы олардың қорғауын сұрады. Шах Алам II Бенгалияның (Бихар және Одишаны қоса) дивани (кіріс жинау құқығын) Шығыс Үндістан компаниясына беруге мәжбүр болды. Бұл үшін компания жиналған кірістен жыл сайын 2,6 миллион рупия төлеуге міндеттенді. Компанияның салықтан босатылған статусы да қайта жаңартылды. Компания сондай-ақ Қора және Аллахабад округтерін бақылауға алды, бұл Шығыс Үндістан компаниясына 20 миллионнан астам адамнан салық жинау мүмкіндігін берді. Осылайша, Шығыс Үндістан компаниясы бұрынғы Моғол Бенгалия провинциясында (Бихар және Солтүстік Одишаны қоса) императорлық салық жинаушыға айналды. Компания өз атынан кіріс жинау үшін Наваб Мұхаммед Реза Ханды тағайындады.
Делиден қашқан
II Аламның Делиден кетіп қалуы оның британдықтармен жасасқан шартының талаптарымен байланысты болды. Бірақ оның ұлы және тақ мұрагері, принц Мирза Жаван Бахт және Нажиб-ул-Даула, келесі 12 жыл бойы Делиде императордың өкілі ретінде қызмет етті.
Бенгалиядағы ашаршылық
1770 жылғы Ұлы Бенгалия ашаршылығы – Моғол империясының құлдырауын және Үндістан субконтинентіндегі тәртіпсіздіктің басталуын білдірген зор апат болды. Ашаршылыққа дейін Моғол империясының әлемдік аренада да, Оңтүстік Азияда да басты саяси күш емес екені анық көрінді.
Делиге оралу
Шах Алам II алты жыл Аллахабад бекінісінде тұрды. 1774 жылы Шығыс Үндістан компаниясының басшысы Уоррен Хейстингс Бенгалияның бірінші губернаторы болып тағайындалды. Бұл "екі билік" кезеңі болды, онда Шығыс Үндістан компаниясы табысты максималды деңгейге жеткізу үшін заңдар шығарды, ал Моғол императоры тағайындаған Наваб провинцияның басқа да істерімен айналысты. Кейін Шығыс Үндістан компаниясы 2,6 миллион рупия сомасындағы салықты тоқтатты және Аллахабад және Кора аудандарын Авадх Навабына берді. Бұл шаралар компанияның императорға диван (салық жинаушы) ретінде бағыныштылығын жоққа шығарды. 1793 жылы Шығыс Үндістан компаниясы жеткілікті күшті болды және Низаматты (жергілікті билікті) толығымен жойып, Бенгалияны өзіне қосты. Әлсіреген Шах Алам II Шығыс Үндістан компаниясының кеңесіне келісті, ол оған Маратхаларға ешқашан сенбеуді кеңес берді. 1771 жылы Махадажи Шинде бастаған Маратхалар Солтүстік Үндістанға оралып, тіпті Делиді басып алды. Шах Алам II Махадажи Шинде сүйемелдеуімен 1771 жылдың мамырында Аллахабадтан шығып, 1772 жылдың қаңтарында Делиге жетті. Маратхалармен бірге олар Рохилханд жерлерін жаулап алуға кірісіп, Забита Ханды жеңіп, қазынасымен бірге Патаргарх бекінісін басып алды. Император 1772 жылы Маратха генералы Махадажи Шинде қорғауында Делидегі таққа қайта оралды. Император Маратханың қарауында болды, оның Пешвасы құрмет талап етті, одан әрі қақтығыстардан сақтану үшін Моғолдар оны төлегені мәлім. 1787 жылы Жодхпурдан келген Виджай Сингхтің елшілігі Моғол императоры Шах Алам II-ге құрмет көрсетіп, Аджмер бекінісінің алтын кілтін сыйға тартыды. Ғұлам Қадырды өлтіріп, Шах Алам II-ні таққа қайта отырғызғаннан кейін, 1788 жылы Маратха гарнизоны Делиді тұрақты түрде басып алып, келесі екі онжылдық бойы Солтүстік Үндістанды басқарды, олар Екінші Англо-Маратха соғысында Шығыс Үндістан компаниясымен жеңіліске ұшырағанға дейін.
Моғол армиясының реформасы
Оның алғашқы қадамдарының бірі – Мырза Нажаф хан басшылығымен жаңа Моғол әскерін нығайту және құру болды. Бұл жаңа әскерде жаяу әскерлер флинтлок пен талварды жауынгерлік формацияларда тиімді қолданды, көлік үшін пілдерді пайдаланды және артиллерия мен атты әскерге қарағанда аз тәуелді болды. Мырза Нажаф хан Бенгалия науабы Мир Касиммен ынтымақтастықта тиімдірек файрлок мылтықтарын енгізгені де мәлім.
Сыртқы қатынастар
Шах Алам II-ні Жан Ло де Лористон мен 200 француздің қолдауымен Шығыс Субаларын қайтару науқанына (Жеті жылдық соғыс кезінде) қатысты. Бұл науқанның идеясын француздар мен голландтардан әкімшілік және әскери тәжірибе алған Гулам Хусайн Табатабай ұсынған. Шах Алам II Бухар шайқасында жеңілгеннен кейін, 1781 жылы Пьер Андре де Суфрен бастаған француздар императормен қайтадан байланыс жасады. Олар Маратха конфедерациясы мен британдықтардан Бомбей мен Суратты басып алу жоспарын бастады, бұл іске Мирза Нажаф Хан да қатысты. Бұл әрекет нәтижесінде Асаф Жах II Шах Алам II мен француздарға қосылып, Хайдер Әлидің Мадрасты Шығыс Индия компаниясынан басып алуына көмектесуіне әкелді. Бірақ Моғол империясының ішкі қақтығыстары императорға британдықтарға қарсы осындай батыл қадам жасауға мүмкіндік бермеді.
Жат жеңістері
Жаттар Аурангзебтің діни төзімсіздік саясатына қарсылық ретінде көтерілді. 1757 жылы Маратхалар моғолдарды жеңіске ұшыратты; моғолдың иеліктері мен аумақтары Сураж Мал бастаған жаттардың аннексиясына түсті. Жаттар 1761 жылы ірі шабуыл жасап Аграны қоршады, 20 күннен кейін 1761 жылдың 12 маусымында Аградағы моғол әскері жаттарға тәслим болды. Сураж Малдың ұлы Жавахар Сингх Солтүстік Үндістанда жаттардың билігін одан әрі кеңейтіп, Доаб, Баллабгарх және Агра аумақтарын жаулап алды. Жаттар 1761 жылдан 1774 жылға дейін Агра бекінісін және Делиге жақын жерлердегі басқа да аумақтарды өз бақылауында ұстады.
Сикхтардың жеңістері
Сикхтер моғолдардың төзімсіздігіне қарсы үздіксіз соғыс жүргізіп, әсіресе моғолдар Сикх гуруы Тег Бахадурдың басын шауып тастағаннан кейін осы күрес күшейді. 1764 жылы сикхтер қайтадан көтеріліп, Сириндтің моғол фейдждары Зайн хан Сириндиді жеңіп алды, ол шайқаста қаза тапты. Осыдан бастап сикхтер жыл сайын Делиге дейінгі жерлерге шабуыл жасап, ол жерлерден олжа алып тұрды. 1771 жылы Шах Алам II келгенге дейін Маратхалар Делиді басып алды. Мырза Нажаф хан моғол қаржысын және әкімшілігін жақсартты, әсіресе моғол армиясын реформалады. 1777 жылы Мырза Нажаф хан Зәбита ханның әскерін жеңіп, сикхтердің шабуылдарын тоқтатқаннан кейін кері қайтарды. 1778 жылы Делиге сикхтердің шабуыл жасауынан кейін Шах Алам оларды жеңуге бұйрық берді. Моғолдың ұлы узирі Маджад уд Даула 20 мың моғол әскерімен сикхтер армиясына қарсы жау территориясына аттанды. Бұл әрекет Музаффаргарх шайқасында және кейін Ганаур шайқасында моғол армиясының жеңілісіне әкелді. 1779 жылы Мырза Нажаф хан әскерін абайлап жылжытты, олар сатқын Зәбита хан мен оның сикх одақтастарын бір шайқаста 5000-нан астам адамын жоғалтты және Мырза Нажаф ханның тірі кезінде Моғол империясына қайтадан қауіп тудырмады. Нажаф хан премьер-министр ретінде сикхтерге келісім бойынша тәуелсіздік құқығын берді. 1783 жылы Фарзана Зеб-ун-Нисса Багел Сингх, Джасса Сингх Рамгархия және Джасса Сингх Алувалия бастаған 30 мыңдық сикх әскерінің шабуылынан Делиді құтқарды. Моғол империясы соншалықты әлсірегендіктен, Шах Алам II-ге билеуге тек Дели қаласы ғана қалды. 1783 жылы Джасса Сингх Алувалия мен Багел Сингх қаланы қоршауға алды. Қызыл қамалға кірген соң Джасса Сингх Алувалия Багел Сингхтің тілегімен моғол тағына отырды және оған Бадшаһ Сингх атағы берілді. Бегум Самру Багел Сингхтен Шах Алам II-ге мейірімділік көрсетуін өтінді. Багел Сингх оның талабын қабылдап, 30 мың әскерін Делиде қалдыру және Моғол империясы олардың күтімін қамтамасыз ету сияқты талаптар қойды. Сондай-ақ, кем дегенде 5 гурдвара салу және жыл сайын 13,5% салық төлеу туралы талаптар қойылды. Шах Алам II жазбаша келісіммен осы талаптарға келісті. Сикхтер саяси себептермен Моғол сотының билігін мойындаудан бас тартқандықтан, Махаджи Шиндеге регенттік берілді, оған сәйкес сикхтер тәждік жерлерді тонамайды және оларға жыл сайын Дели кірісінің 1/3 бөлігі төленеді.
Төмендеу
Мұзаффарғардағы және кейін Ганаурдағы жеңілістерден кейін Маджад уд-Даула Шах Алам II-нің бұйрығымен тұтқындалды, содан кейін Мирза Нажаф хан қайта шақырылды. Бұл бұрынғы Ұлы визирдің қате есептеулер жасап, императордың жауларымен байланыс орнатуы үшін тұтқындалуына әкелді. Сатқын тұтқындалып, одан ұрланған екі миллион дамдық кіріс қайтарылды. Шах Алам II-нің нашар шешімдері мен тартыншақтығы оның өзінің құлдырауына себеп болды. Мирза Нажаф хан Моғол империясына күшті және жақсы басқарылатын әскер арқылы демалу мүмкіндігін берді. 1779 жылы жаңадан реформаланған Моғол армиясы Зәбита ханға шешулі жеңіліс сыйлады, көтерілісшілер 5000 адамды, оның ішінде өздерінің көшбасшысын жоғалтты және Мирза Нажаф ханның өмірінде қайта оралмады. Генералдың қазасынан кейін Шах Аламның нашар шешімдері үстемдік құрды. Көптеген жағдайларда батылдығын көрсеткен, қайтыс болған адамның жүйесі Мирза Шафи бас қолбасшы болып тағайындалмады. Шах Алам II оның орнына адалдығы күмәнді және жетістіктері жоқ адамдарды тағайындады. Олар тез арада ұсақ мәселелерге байланысты дауласа бастады. Тіпті жемқор және опасыз бұрынғы Ұлы визир Маджад уд-Даула бұрынғы лауазымына қайта оралды, ол кейін сикхтермен келісіп, Моғол армиясының санын 20 000-нан 5 000-ға дейін азайтты, осылайша Моғол императоры Шах Алам II-ні жауларының ырысымына қалдырды.
Ғұлам Қадырдың тұтқыны
Наваб Маджад уд Дауладан кейін Моғолдардың белгілі жауы, Нажиб ханның немересі Ғұлам Қадыр, өзінің сикх одақтастарымен бірге Шах Алам II-ні Моғол империясының Ұлы визирі етіп тағайындауға мәжбүр етті. Ғұлам Қадыр 250 миллион рупийге бағаланатын Моғол қазынасын іздеу үшін сарайларды тонады. Осындай соманы таба алмағандықтан және Моғол императорының оны және оның сикх одақтастарын жоюға тырысуына ашуланған Ғұлам Қадыр 1788 жылғы 10 тамызда Шах Алам II-ні Ауған пышағымен соқыр етті. Махадажи Шинде Ғұлам Қадырдың құлақтары мен көздерін Шах Аламға жіберді.
Махаджи Шинде клиенті
Оның араласуына алғыс айтып, ол Махаджи Шиндеге Вакил-ул-Мутлак (Империяның регенті) және Әмір-ул-Амара (Әмірлердің басшысы) деген лауазымдар берді. Маратха конфедерациясының Махаджи Шиндеге көрсетілген қорғау үшін, Пешвамен Пунэге салық төлеу туралы келісім жасады. Ғұлам Қадырды өлтіріп, ІІ шаһ Аламды таққа қайта отырғызғаннан кейін, 1788 жылы Маратха гарнизоны Делиді тұрақты түрде басып алды және келесі екі онжылдық бойы Солтүстік Үндістанды басқарды, 1803 жылы Екінші англо-маратха соғысынан кейін Шығыс Үндістан компаниясы оны басып алғанға дейін.
Танымал мәдениетте
1994 жылы "Ұлы Маратха" хинди телесериалында Шах Алам рөлін Ришаб Шукла сомдады.