Кіріспе
1707 жылы қысқа мерзімге моғол императоры болған тұлға. Мирза Әбу'л Фаяз Құтб-уд Дин Мұхаммед Азам (28 маусым 1653 – 20 маусым 1707), көбінесе Азам Шах деп танылады, 1707 жылдың 14 наурызынан 20 маусымына дейін жетінші моғол императоры болды. Ол моғолдың алтыншы императоры Аурангзеб пен оның басты әйелі Дилрас Бану Бегумның үшінші ұлы еді. Азам 1681 жылдың 12 тамызында әкесінің мұрагері (Шахи Али Джах) болып тағайындалды және Аурангзеб қайтыс болғанға дейін осы лауазымды сақтап келді. Ұзақ әскери қызметінің барысында ол Берар Субасы, Малва, Бенгал, Гуджарат және Деканның билеушісі болды. Азам 1707 жылдың 14 наурызында әкесі қайтыс болғаннан кейін Ахметнагарда моғол тағына отырды. Бірақ ол және оның үш ұлы – Бидар Бәкт, Жаван Бәкт және Сикандар Шан – кейіннен Азам Шахтың аға жартылай бауыры Шах Алам (кейін Бахадур Шах I болып тағайындалды) тарапынан 1707 жылдың 20 маусымында Жажау шайқасында жеңіліп, өлтірілді.
Mirza Abu'l Fayaz Qutb ud Din Mohammad Azam (28 June 1653 – 20 June 1707), commonly known as Azam Shah, was briefly the seventh Mughal emperor from 14 March to 20 June 1707. He was the third son of the sixth Mughal emperor Aurangzeb and his chief consort Dilras Banu Begum. Azam was appointed as the heir apparent (Shahi Ali Jah) to his father on 12 August 1681 and retained that position until Aurangzeb's death. During his long military career, he served as the viceroy of Berar Subah, Malwa, Bengal, Gujarat and the Deccan. Azam ascended the Mughal throne in Ahmednagar upon the death of his father on 14 March 1707. However, he and his three sons, Bidar Bakht, Jawan Bakht and Sikandar Shan, were later defeated and killed by Azam Shah's older half brother, Shah Alam (later crowned as Bahadur Shah I), during the Battle of Jajau on 20 June 1707.
Туу
Құтбұддин Мұхаммед Азам 1653 жылғы 28 маусымда Бүрханпур қаласында ханзада Мухиуддиннің (кейін таққа отырғанда "Аурангзеб" атанған) және оның бірінші әйелі, бас жұбайы Дилрас Бану Бегумнан дүниеге келді. Оның анасы, оны дүниеге әкелгеннен кейін төрт жыл өткен соң қайтыс болған, Мирза Бади уз Заман Сафавидің (Шах Наваз хан атанған) қызы және Персияның көрнекті Сафави әулетінің ханшайымы болған. Сондықтан Азам әкесі тарапынан ғана емес, сонымен қатар Сафавид әулетінің патшалық қанына ие болды, бұл факт Азамды қатты мақтан тұтатын еді. Кіші інісі, ханзада Мұхаммед Акбар қайтыс болғаннан кейін, Аурангзебтің таза қанға ие болған жалғыз ұлы осы Азам болды. Азамның басқа ағалары, Шах Алам (кейін Бахадур Шах I) және Мұхаммед Кам Бахш Аурангзебтің индус әйелдерінен туған ұлдары еді. Николао Мануччидің сөзіне қарағанда, сарайдағылар Азамның патшалық парсы тегіне және оның Шах Наваз хан Сафавидің немересі екендігіне қатты әсерленді.
Кейіпкер
Азам өскен сайын даналығымен, қабілетімен және қайсар мінезімен ерекшеленді. Әуренгзеб ұлының көркем мінезіне, ұстамдылығына қатты қуанған, оны ұлынан гөрі серігі деп санаған. Ол көбінесе: "Осы екеуінің теңдесі жоқ достары арасында айырылыс жақын" дейтін. Азамның туыстарының ішінде оның үлкен қарындастары, ханшайымдар: Зеб-ун-Нисса, Зинат-ун-Нисса, Зубдат-ун-Нисса және кіші інісі, ханзада Мұхаммед Акбар болды.
Жеке өмір
Азам 1668 жылғы 13 мамырда аһомдық ханшайым Рамани Габхаруға үйленді, оның аты кейін Рахмат Бано Бегум деп өзгертілді. Ол аһом патшасы Сваргадео Джаядваджа Сингхтің қызы болған, бұл неке саяси мақсатта жасалған. 1669 жылғы 3 қаңтарда Азам өзінің туысы, ханшайым Жаханзеб Бано Бегумға үйленді, ол үлкен ағасы, тақ мұрагері Дара Шикох пен оның сүйікті әйелі Надира Бано Бегумның қызы еді. Жаханзеб – оның басты әйелі, сүйіктісі, оны шын жүректен жақсы көретін. Ол 1670 жылғы 4 тамызда аға ұлын дүниеге әкелді. Оның әкесі Аурангзеб оған «Бидар Бахт» деген есім қойды. Аурангзеб өмір бойы Азам мен Жаханзебті (өзінің сүйікті келіні) және батыл, табысты генерал – ханзада Бидар Бахтті жақсы көрді. Бидар Бахт Аурангзебтің сүйікті немересі болды. Азамның үшінші некесі Аурангзебтің анасының інісі Шейста Ханның қызы Иран Духт Рахмат Баномен (Пари Биби) жасастырылды. Бірақ, 1678 жылы Дакада Пари Бибидің күрт қайтыс болуына байланысты бұл неке өткізілмеді. Оның құрметіне Дакадағы Аурангабад бекінісінде (қазіргі Лалбаг бекінісі) мазар (мавзолей) салынды. Саяси одақ аясында Азам 1681 жылы үшінші (және соңғы) әйелі Шахар Бано Бегуммен (Падша Биби) үйленді. Ол Адил Шахи әулетінің ханшайымы және билеуші Әли Адил Шах II-нің қызы еді. Бижапур және басқа некелеріне қарамастан, Азамның Жаханзебке деген махаббаты өзгерген жоқ. Өйткені ол 1705 жылы қайтыс болғанда, Азам үлкен қайғы мен үмітсіздікке толып, өмірінің қалған бөлігін қараңғылықпен өткізді.
Биджапур қоршауы
1685 жылы Аурангзеб өзінің ұлы Мұхаммед Азам шаһты шамамен 50 мың сарбаздық әскермен Бижапур бекінісін басып алуға және Бижапурдың тәуелсіз билеушісі Сикандар Адил шаһты жеңуге жіберді. Мұхаммед Азам шаһ бастаған моғолдар Бижапур бекінісіне шабуыл жасауға амал таба алмады, себебі екі тараптың да артиллериялық ұстанымдары жоғары деңгейде болды. Соғыстың нәтижесіз аяқталуына ашуланған Аурангзеб өзі 1686 жылдың 4 қыркүйегінде Бижапурға келді және сегіз күннен кейін қамалға шабуылды жетекке алып, моғолдар жеңіске жетті.
Бенгалияның Субахдар
1678 жылдан 1701 жылға дейін, әміршісі Азам хан Кока қайтыс болғаннан кейін, шаһзада Әзам Берар субасы, Малва және Бенгалияның губернаторы (Субахдар) болып тағайындалды. Мараттар кезінде Бенгалия Муршидабад навабтарының басқаруына көшті. Кейіннен ол 1701 жылдан 1706 жылға дейін Гуджараттың губернаторы болды.
Кiру
1707 жылдың ақпан айының үшінші аптасында, мұрагерлік соғыстың алдын алу мақсатында Әуренгзеб Азам мен оның кіші жартылай інісі Кам Бакшты, Азам ерекше жек көретін еді, айырды. Ол Азамды Малваға, ал Кам Бакшты Бижапурға жіберді. Өліміне бірнеше күн бұрын ол Азамға қоштасу хаттарын жазды. Келесі күні таңертең, Ахметнагардың сыртында тоқтап, Малваға бармаған Азам императорлық лагерге келіп, әкесінің денесін Дәулатабадтағы қабіріне жерлеуге жеткізді. Азам Шах өзін император деп жариялап, таққа отырды. Даулы мұрагерлікке байланысты туған саяси күрестерде ол және оның ұлы Бидар Бахт 1707 жылдың 20 маусымында Жажау шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Олар Әуренгзебтің тағына мұрагер болған үлкен жартылай інісі, Мұхаммед Муазам ханзадаға қарсы шайқасты. Азам Шахты Лахор облысының Лакхи Жангал джаминдарының бірі Иша Хан Майн атқан деп есептелетін мылтықтан туған оқтан өлтірді. Оның және оның әйелінің қабірлері Аурангабадтың жанындағы Хульдабадтағы суфи ғалымы Шейх Зайнуддиннің дарга кешенінде орналасқан, сол жерде Әуренгзебтің де қабірі бар.