Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1556 жылы Моғолдар Сур империясын жаулап алған кезде болған шайқас.
1556 battle during the Mughal conquest of the Sur Empire
Панипаттың екінші шайқасы 1556 жылдың 5 қарашасында Акбар мен Дели патшасы Хему арасында өтті. Хему бірнеше апта бұрын Дели шайқасында Тарди Бег Хан бастаған Моғол әскерін жеңіп, Дели мен Аграны бағындырған еді және Делидегі Эски Қала қамалында өзін Ража Викрамадитья деп жариялаған. Бұл жаңалықты естіген Акбар мен оның қамқоршысы Байрам хан бұл жерлерді қайтару үшін жорыққа шықты. Екі әскер 1526 жылы өткен Панипаттың бірінші шайқасы болған орынға жақын Панипат қаласы маңында кездесті. Шайқас барысында Хему жебеден жарақат алып, есінен танып құлады. Әскерлері көшбасшысының құлауын көрген соң, қорқып тарап кетті. Есінен танып, жартылай өлген Хемуды Акбар тұтқындады, кейіннен оның басын шауып, Гази атағын алды.
The Second Battle of Panipat was fought on 5 November 1556, between Akbar and the king of Delhi, Hemu. Hemu had conquered Delhi and Agra a few weeks earlier by defeating Mughal forces under Tardi Beg Khan in the battle of Delhi and crowned himself Raja Vikramaditya at Purana Quila in Delhi. On learning of the loss, Akbar and his guardian Bairam Khan marched to reclaim those territories. The two armies clashed at Panipat not far from the site of the first battle of Panipat of 1526. During the battle, Hemu was wounded by an arrow and fell unconscious. Seeing their leader going down, his army panicked and dispersed. Unconscious and almost dead, Hemu was captured and subsequently beheaded by Akbar who took the title of Ghazi.
Өмірбаян
Моғол империясының негізін қалаушы Бабурдың мұрагері Хумаюн 1540 жылы Сур империясын құрған Шер-шах Суридің қууына түсіп, мұрасын жоғалтты. Дели мен Агра Шер-шахтың қолына көшті, бірақ ол 1545 жылы Калинджарда көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын қабілетті билеуші болған кіші ұлы Ислам Шах Сури бағындырды. Алайда, 1554 жылы оның қайтысынан кейін Сур империясында тақ үшін күрес басталып, бүлік-шайқастар мен провинциялардың бөлінуі күшейді. Хумаюн осы келіспеушілікті пайдаланып, жоғалтқандарын қайтарып алуға кірісті және 1555 жылдың 23 шілдесінде моғолдар Сикандар Шах Суриді жеңіп, Дели мен Аграны қайтадан бақылауға алды. Ислам Шаһтың заңды мұрагері, оның 12 жасар ұлы Фироз Хан, анасының інісі – Адил Шах Сури таққа отырғанда өлтірілді. Бірақ жаңа билеуші мемлекеттік істерге қарағанда ләззат көруге көбірек құмар болды. Мемлекеттік басқарудың көп бөлігін Шер-Шах Суридің Ревариден шыққан ескі индус досы Хемуге тапсырды. Ол қарапайым отбасыдан шығып, Адил Шаһтың бас министрі және Сури армиясының бас қолбасшысы болды. Хумаюн 1556 жылдың 27 қаңтарында қайтыс болғанда Хему Бенгалияда болды. Моғол императорының өлімі Хемуға моғолдарды жеңіп, жоғалтқан жерлерін қайтарып алуға қолайлы мүмкіндік берді. Хему Бенгалиядан жылдам жорыққа шығып, моғолдарды Баяна, Этава, Бхартана, Бидуна, Лакхна, Самбал, Калпи және Нарнаул қалаларынан қуды. Аградағы әкім Хемудың шабуылы жақындап келе жатқанын естіп, қаланы эвакуациялады және қарсылық көрсетпей қашып кетті. Әкімді қуалай келген Хему Делидің сыртындағы Туглакабад ауылына жетіп, Делидің моғол әкімі Тарди Бег Ханның әскерімен кездесіп, Туглакабад шайқасында жеңді. Ол 1556 жылдың 7 қазанында бір күндік шайқастан кейін Делиді басып алып, Викрамадитья (немесе Викрамжит) атағын алып, патшалық мәртебесіне ие болды.
Humayun, the successor of Babur, the founder of the Mughal Empire, had lost his inheritance when he was chased out of India by Sher Shah Suri who established the Sur Empire in 1540. Delhi and Agra fell into Sher Shah's hands, but he died soon after in 1545 at Kalinjar. He was succeeded by his younger son, Islam Shah Suri, who was a capable ruler. However, upon his death in 1554, the Sur Empire was caught up in a succession battle and was plagued by rebellion and the secession of provinces. Humayun made use of this discord to recapture what was lost and on 23 July 1555, the Mughals defeated Sikandar Shah Suri and finally regained control over Delhi and Agra. Islam Shah's rightful successor, his 12 year old son, Firoz Khan, had been murdered by his maternal uncle, who had taken the throne as Adil Shah Suri. The new ruler was however, more interested in the pursuit of pleasure than in the affairs of his state. Those were largely left to Hemu, an old Hindu associate of Sher Shah Suri from Rewari, who had risen from humble circumstances to become both Adil Shah's Chief Minister as well as the general of the Suri army. He was in Bengal when Humayun died on 27 January 1556. The Mughal emperor's death provided an ideal opportunity to Hemu to defeat the Mughals and reclaim lost territory. Hemu started a rapid march from Bengal and drove the Mughals out of Bayana, Etawah, Bharthana, Bidhuna, Lakhna, Sambhal, Kalpi, and Narnaul. In Agra, the governor evacuated the city and fled without a fight upon hearing of Hemu's impending invasion. In pursuit of the governor, Hemu reached Tughlaqabad, a village just outside Delhi where he ran into the forces of the Mughal governor of Delhi, Tardi Beg Khan, and defeated them in the Battle of Tughlaqabad. He took possession of Delhi after a day's battle on 7 October 1556 and claimed royal status assuming the title of Vikramaditya (or Bikramjit).
Кіріспе
Туглакабадтан келген апатты жаңалықты естіген Хумаюнның мұрагері, 13 жасар Акбар және оның қамқоршысы Байрам хан дереу Делиге аттанды. Сәтімге орай, 10 мыңдық ат әскерімен бұрын жіберілген Әли Құли хан Шайбани (кейін Хан И Заман аталған) әлсіз күзетпен тасымалданып жатқан Хемудың артиллериясына кез боп, оны жеңілдікпен басып алды. Ауғандар қаруларын тастап, қарсылық көрсетпей қашқандықтан, барлық артиллерияны қолға түсірді. Бұл Хему үшін ауыр соққы болды. 1556 жылдың 5 қарашасында Моғол әскері Панипат тарихи шайқас алаңында Хему әскерімен шайқасты. Акбар мен Байрам хан шайқас алаңынан 8 шақырымдай қашықтықта қалды.
On hearing the disastrous news from Tughlaqabad, Humayun's successor, the 13 year old Akbar and his guardian Bairam Khan soon set off for Delhi. In a stroke of luck, Ali Quli Khan Shaibani (later Khan i Zaman), who had been sent ahead with a 10,000 strong cavalry force, chanced upon Hemu's artillery which was being transported under a weak guard. He was easily able to capture the entire train of artillery from the Afghans who abandoned the guns and fled without making a stand. This proved to be a costly loss for Hemu. On 5 November 1556, the Mughal army met Hemu's army at the historic battlefield of Panipat. Akbar and Bairam Khan stayed in the rear, eight miles from the battleground.
Құрылу
Мұғұл армиясын ортада 10 000 атты әскерімен Әли Құлихан Шайбани басқарды, оң жағында Сиқандархан Өзбек, сол жағында Абдуллахан Өзбек болды. Алдыңғы қатарға Хусейн Құли Бег пен Шах Құли Махрам жетекшілік етті, сондай-ақ Байрам ханның түрік жасағы да кірді. Хему әскері сандар бойынша басым болды, оның құрамында 30 000 атты әскер, оның ішінде афғандық атты әскерлері мен 500-ге жуық пілдерден тұратын жасақ болды. Әрбір соғыс пілі металл қапталмен қоршалған және мушкетерлер мен арбалетшілермен жабдықталған. Хему өзінің Хавай атты пілінің үстінде әскерін шайқасқа бастап шықты. Сол жаққа оның қарындасының ұлы Рамия, оң жаққа Шади Хан Какар жетекшілік етті. Оның әскері тәжірибелі және өзіне сенімді болды, және Хему осы кезде Бенгалиядан Пәнджабқа дейін 22 шайқаста жеңіске жеткен еді. Бірақ бұл шайқаста Хемуда артиллерия болған жоқ.
The Mughal army was led by Ali Quli Khan Shaibani with his 10,000 cavalry in the centre with Sikandar Khan Uzbak on the right and Abdulla Khan Uzbak towards the left. The vanguard was led by Husain Quli Beg and Shah Quli Mahram and included Bairam Khan's detachment of Turks. Hemu's army was numerically superior counting among its ranks a 30,000 strong cavalry force consisting of Afghan horsemen and an elephant contingent numbering 500. Each war elephant was protected by plate armour and mounted by musketeers and crossbowmen. Hemu led his army himself into battle, atop an elephant named Hawai. His left was led by his sister's son, Ramya, and the right by Shadi Khan Kakkar. His army was an experienced and confident lot and Hemu had, by this time, been victorious in 22 battles from Bengal to Punjab. In this battle however, Hemu had no artillery.
Шайқас
Хему шабуылды өзі бастады және өз пілдерін моғолдардың оң және сол қанаттарына жіберді. Олар қашып құтылудың орнына, екі жаққа бұрылып, Хемудың атты әскерінің қанаттарына шабуыл жасап, оларды өте тиімді садақамен атқылады. Моғолдың орталық бөлігі де алға жылжып, терең шатқалдың алдында қорғаныс позициясын алды. Хемудың пілі де, оның атты әскерлері де қарсыластарына жету үшін осы алшақты кесіп өте алмады және қарсы жақтан атылған оқтарға әлжуаз болды. Ал моғол атты әскері жылдам аттарымен ауғандықтардың қатарына қанаттардан да, арттан да еніп кіріп, пілдерді нысанаға алды – пілдердің аяқтарын кесіп немесе олардың мінгендерін жойды. Хему пілдерін кері қайтаруға мәжбүр болды, ал ауғандықтардың шабуылы басылды. Ауғандықтардың шабуылының әлсірегенін көрген Әли Құли хан өз атты әскерін бастап, айналып өтіп, ауған орталығына арт жағынан шабуыл жасады. Хауаи үстіндегі howdah-дан шайқас алаңын бақылап отырған Хему бұл шабуылға қарсы тұру үшін дереу шапты. Шадихан Қаққар және оның тағы бір қабілетті серкесі Бхагван Дас құлағанын көргенімен де, ол моғолдарға қарсы шабуылдарын жалғастырды, пілдеріне қарсы шыққандарды жойды. Бұл шайқас қатты болды, бірақ басымдық Хемудың жағына көшкендей болды. Моғол армиясының екі қанаты да кері шегінді, ал Хему өзінің соғыс пілдері мен атты әскерін олардың орталығын қирату үшін алға жылжытты. Осы сәтте, мүмкін, жеңіске жақын тұрған Хему, моғолдың садағынан көзіне тиіп жарақат алды және есінен танып құлады. Оның құлап жатқанын көрген әскері дүрбелеңге түсіп, қашқа жол тартты. Шайқас жеңіліске ұшырады, шайқас алаңында 5 мың адам қаза тауып, тағы да көп адам қашқанда өлтірілді.
Hemu began the attack himself and loosed his elephants among the right and left wings of the Mughals. Those soldiers who were able to escape the rampage, rather than retreating, chose to veer to the sides and attack the flanks of Hemu's cavalry, pelting them with their superior archery. The Mughal centre also advanced and took up a defensive position before a deep ravine. Neither Hemu's elephant nor his horse units were able to cross the chasm to reach their opponents and were vulnerable to the projectile weapons being fired from the other side. Meanwhile, the Mughal cavalry on their swift mounts had made inroads into the Afghan ranks from the flanks as well as the rear and began targeting the elephants, either slashing at the legs of the great beasts or taking out their riders. Hemu was forced to pull back his elephants and the Afghan attack relented. Seeing the Afghan attack slackening, Ali Quli Khan led his cavalry out, circling around and falling upon the Afghan centre from the rear. Hemu, monitoring the battlefield from his howdah atop Hawai, immediately hurried to counter this charge. Even after seeing Shadi Khan Kakkar and another of his able lieutenants, Bhagwan Das, go down, he continued to lead counterattacks against the Mughals, running down any who challenged his elephants. It was a desperately contested battle but the advantage seemed to have tilted in favour of Hemu. Both the wings of the Mughal army had been driven back and Hemu moved his contingent of war elephants and cavalry forward to crush their centre. It was at this point that Hemu, possibly on the cusp of victory, was wounded when he was struck in the eye by a chance Mughal arrow and collapsed unconscious. Seeing him going down triggered a panic in his army which broke formation and fled. The battle was lost; 5,000 dead lay on the field of battle and many more were killed while fleeing.
Салдары
Соғыс біткеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, есінен танып, жартылай өлген Хемуды көтеріп алып бара жатқан піл тұтқындалып, Моғол лагеріне жеткізілді. Байрам хан 13 жасар Ақбардан Хемудың басын шауып өлтіруді сұрады. Ақбардың кейінгі сарайшысы Әбу'л Фазл ибн Мұбарактың айтуынша, ол өлген адамға қылыш көтеруден бас тартқан. Алайда, бұл туралы замандас жазушы Мұхаммед Ариф Қандари (Тарих-и Акбари еңбегінің авторы) куәлік бермеген. Ол Ақбар Байрам ханның кеңесіне бас иіп, Хемудың басын шауып, Гази атағын алғанын жазған. Ақбардың Хемуды өлтіруден бас тарту туралы әңгіме, бәлкім, оның сарайындағы адамдардың кейінірек ойлап тапқан туындысы болуы мүмкін. Хемудың басы Дели Дарвазасының сыртында асылып көрсету үшін Кабулға жіберілді, ал денесі 6 қазан күні тәж киген Пурана Кила қақпасына ілінді. Кейіннен сол жерге минарет салынды. Бұл минареттің суреті – Ақбарның өмірінен жасалған «Акбарнама» кітабындағы 56 суреттің бірі. Хемудың басы кесілген Панипаттағы орынға оның ескерткіші орнатылды. Қазір ол Хемудың Самадхи Стал деп белгілі. Хемудың қазасынан кейін Әділ шаһтың да бақыты кері қайта бастады. 1557 жылдың сәуір айында Бенгалияның Мұхаммед хан Сурдың ұлы Хизер хан оны жеңіп, өлтірді. Панипат шайқасынан алынған олжаның ішінде Хемудың 120 соғыс пілі болды. Олардың құрылыс шашуы Моғолдарға соншалықты әсер етті, осыдан кейін бұл жануарлар олардың әскери стратегиясының маңызды бөлігіне айналды.
The elephant carrying the unconscious and almost dead Hemu was captured after several hours of finishing the battle and led to the Mughal camp. Bairam Khan asked the 13 year old Akbar to behead Hemu. According to Akbar's later courtier Abu'l Fazl ibn Mubarak, he refused to take the sword to a dead man. However, this is not attested by contemporary writer Muhammad Arif Qandhari (composed Tarikh e Akbari) who mentioned that Akbar followed Bairam Khan's advice and himself beheaded Hemu and took the title of Ghazi. The account of Akbar's refusal to kill Hemu is probably a later invention of his courtiers. Hemu's head was sent to Kabul to be hanged outside Delhi Darwaja, while his body was gibbeted on a gate in Purana Quila, Delhi, where he had his coronation on 6 October. Several supporters and relatives of Hemu were beheaded and a minaret
was later erected. The painting of this minarette is one of the popular 56 paintings of Akbar's life in his copy of the Akbarnama. A memorial for Hemu was erected at the spot in Panipat where he was beheaded. It is now known as Hemu's Samadhi Sthal. With the passing of Hemu, Adil Shah's fortunes also took a turn for the worse. He was defeated and killed by Khizr Khan, son of Muhammad Khan Sur of Bengal, in April 1557. The spoils from the battle at Panipat included 120 of Hemu's war elephants whose destructive rampages so impressed the Mughals that the animals soon became an integral part of their military strategies.