Кіріспе

Кеңес Одағының АҚШ-қа қарсы тыңшылық қызметі 1991 жылдан кейінгі оқиғалар
1920 жылдары Кеңес Одағы ГРУ, ОГПУ, НКВД және КГБ тыңшылық органдары арқылы ресейлік және шетелде туған азаматтарды (тұрғылықты тыңшылар), сондай-ақ американдық коммунистерді АҚШ-та тыңшылық қызмет атқару үшін пайдаланды, түрлі тыңшылық желілерін құрды. Әсіресе 1940 жылдары осы тыңшылық желілерінің кейбірі АҚШ-тың түрлі мемлекеттік мекемелерімен байланысқа түсті. Бұл кеңестік тыңшылық желілері құпия ақпаратты Мәскеуге заңсыз түрде жіберді, мысалы атом бомбасын жасау туралы ақпарат (атом тыңшыларына қараңыз). АҚШ 1933 жылы Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынасты жаңартты, қарым-қатынасты қалыпқа келтірді, бірақ сонымен қатар бастапқыда технологиялық тыңшылыққа бағытталған бірқатар тыңшылардың кіруіне мүмкіндік берді. Алғашқы кеңес тыңшыларының бірі Джонс Орин Йорк болды, ол КГБ-ның алдыңғы ұйымдары тарапынан 1935 жылы тартылды. Тарихшы Эдвард Джей Эпштейннің айтуынша, "Хаммер Мәскеу тарапынан көп жағынан ерекше көңіл көрді. Ол 1932 жылы АҚШ-қа оралғанда, кеңес үкіметі оған елден миллиондаған долларлық патшалық өнер туындыларын алып шығуға рұқсат берді". Журналист Алан Фарнемнің сөзіне сәйкес, "Онжылдықтар бойы Хаммер Ресейге саяхаттап, оның басшыларымен жақын қарым-қатынас жасады, соның салдарынан ЦРУ мен ФБР оны толыққанды агент деп күдіктенді".

Браудер және Голос желілері

Эрл Браудер, АҚШ Коммунистік партиясының (CPUSA) Бас хатшысы, Кеңес барлау қызметінің атынан агенттерді тартатын өзінің қызметін атқарды. Браудер кейіннен "отыз жылдардың ортасында партия мүшелерді тартуға басты назар аудармайтынын" мәлімдеді. Оның партия мүшелерін тыңшылық жұмысына пайдалану ниеті айтылмады. Браудер солшылдардың басқа мүшелерін де қатыстыра отырып, Біріккен майдан құруды қолдады, бұл кеңестік саясатты нығайтуға және тыңшылық жұмысына потенциалды кадрларды көбейтуге бағытталған шара еді. АҚШ-тағы НКВД-ның заңсыз резидентурасы 1934 жылы бұрынғы Берлин резидентурасының қызметкері Борис Базаровпен құрылды. 1935 жылы НКВД агенты Ысқақ Ахмеров жалған құжаттармен АҚШ-қа кіріп, Базаровқа пайдалы ақпарат жинауда көмектесті және 1939 жылға дейін, АҚШ-ты тастап кеткенге дейін үздіксіз жұмыс істеді. Ахмеровтың әйелі, совет барлау қызметіне жұмыс істеген американдық Хелен Лоури (Эльза Ахмерова), КПСС Бас хатшысы Эрл Браудердің қарындасы болды. Жақында совет мұрағаттарынан алынған мәліметтерге сәйкес, Браудердің кіші қарындасы Маргарет 1938 жылға дейін Еуропада НКВД оперативтігімен айналысты. Ол Браудердің өзі Бас хатшы лауазымына қауіп төндіретінін айтып, оны қызметтен босатуды сұрағанда ғана бұл жұмысты тоқтатты. "Голос" НКВД барлау желісінің "негізгі тірегі" болды. Ол совет барлау қызметімен 1930 жылдардың ортасынан бастап, тіпті одан да ертерек жұмыс істеген. Ол тек НКВД-ға көмектесетін КПСС мүшесі ғана емес (совет барлау терминологиясында "агент" немесе "сынақтан өтетін"), сонымен қатар НКВД-да ресми шенді иеленді және өзін тәжірибелі чекист деп мәлімдеді. Голос Эрл Браудердің қаржысымен "Дүниежүзілік туристер" деген компания құрды. Бұл фирма саяхат агенттігі ретінде жұмыс істеп, совет агенттері мен КПСС мүшелерінің АҚШ-қа және одан халықаралық сапарларын жеңілдетті. "Дүниежүзілік туристер" сонымен қатар жалған паспорттар жасаумен де айналысты, өйткені Браудер 1936 жылы Кеңес Одағына жасаған құпия сапарларында осындай жалған паспортты қолданған. 1940 жылдың наурыз айында Голос тіркелмеген шетелдік агент екенін мойындады, 500 доллар айып төледі (1940 жылғы 500 доллар қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең) және төрт айлық түрме жазасының орнына сынаққа жіберілді. Совет барлау қызметі Голостың өзінің дереккөздерімен совет байланысын орнатудан бас тартуын ұнатпады (Голос өзін қорғау және НКВД-дағы қызметін сақтап қалу үшін қолданған шара). НКВД Голостың троцкизмге қатысы бар деген күдікке ілікті және оны тұтқындауға болатын Мәскеуге шақыруға тырысты, бірақ АҚШ үкіметі одан бұрын жетті. Бірақ ол өзінің агенттік желісін ашпады. 1940 жылы Браудер түрмеге қамалғаннан кейін Голос Браудердің агенттерін басқаруды өз міндетіне алды. 1941 жылы Голос Элизабет Бентлиді, өзінің сүйіктісін, офицерлерінің бірі ретінде тарта отырып, "АҚШ кеме және қызмет көрсету корпорациясы" деген коммерциялық экспедиторлық кәсіпорын құрды. 1993 жылы Конгресс кітапханасының сарапшылары Мәскеуге барып, партия ұйымдастырушылары сақтау үшін Кеңес Одағына жіберген АҚШ Коммунистік партиясының (CPUSA) бұрынғы құпия мұрағаттарын көшірді. Бұл құжаттар 1920-1940 жылдар аралығында АҚШ-тағы радикалды солшылдардың советтік барлау қызметімен ынтымақтасқандығын нақты дәлелдейді. Кейбір құжаттар КПУА-ның афроамерикалық топтар мен ауыл шаруашылығы жұмысшыларынан партия мүшелерін жасырын түрде тартқанын көрсетті. Сондай-ақ құжаттар советтік жақтастардың 1930 жылдардан бастап Мемлекеттік департаментке енгенін растады. Олардың ішінде президент Франклин Д. Рузвельтке және Мемлекеттік департаменттегі жоғары лауазымды қызметкерге Еуропадағы саяси және экономикалық мәселелерге қатысты екі АҚШ елшісінің хаттары бар. Партияға көңіл бөлетін Мемлекеттік департамент қызметкерінің арқасында құпия хат-хабарлар советтік барлау қызметінің қолына тиді. 1930-1940 жылдары советтік барлау қызметі Мексика қаласында тұтқынға алынған орыс революционері Леон Троцкийді өлтіру үшін бірнеше операциялық базаларды құрды. Иосиф Григулевич, Троцкийді өлтіру туралы Сталиннен тікелей бұйрық алған НКВД агенты, Санта-Фе, Нью-Мексикодағы Зук дәріханасында қауіпсіз үйге ие болды. Советтер Троцкийді өлтірудің екі жоспарын жасады, біреуі мексикалық сталиншіл Давид Сикейросқа, екіншісі испандық Рамон Меркадерге қатысты. Троцкийдің үйіне жасалған алғашқы, сәтсіз шабуыл туралы бір мәліметте Григулевич Троцкийдің күзетшісі болған американдық коммунист Роберт Шелдон Хартты қақпаны ашуға көндіргені айтылады. Советтер бұл әрекетте Троцкийді өлтіре алмады, бірақ Хартты жазалап, куәгер болғаны үшін өлтірді. Содан кейін Сикейрос Пабло Неруданың көмегімен Чилиге қашып кетті. Борис Моррос, бұрынғы совет шпионы, ФБР контршпионына айналып, Собле шпиондық тобы туралы хабарлады.

Соғыс кезіндегі тыңшылық

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағының тыңшы агенттері Эмерсон радиосының радиомаяк артиллериялық оқшаулауларындағы электрондық жетістіктер туралы құпия есептерді алды, соның ішінде толық жақындық оқшаулауы (1960 жылы Фрэнсис Гэри Пауэрстің U-2 ұшағын түсіру үшін кейіннен советтік зениттік ракеталарына орнатылған сол оқшаулаудың дизайны екендігі хабарланды). Ұлттық кеңесші комитеттен (NACA) мыңдаған құжаттар фотокөшірілді немесе ұрланды, оның ішінде Lockheed Aircraft компаниясының жаңа P-80 Shooting Star истребителінің толық жобалау және өндіріс сызбалары бар. Кеңес агенті Павел Судоплатовтың сөзіне сәйкес, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-ты нысанаға алған Кеңес Одағы үшін бес тыңшы желісі жұмыс істеді: біреуі Нью-Йорктегі Amtorg базасында, тағы біреуі Вашингтондағы АҚШ-тағы Кеңес елшілігінде, тағы біреуі Сан-Францискодағы Кеңес консулдығында, тағы біреуі Мексика қаласында Василевский басқаруымен, ал бесіншісі Кремльдің қажеттіліктері үшін АҚШ Коммунистік партиясының мүшелерін нысанаға алған Ахмеров жетекшілігіндегі желі.

Атом бомбасының құпиясы

Иосиф Сталин кеңес құпия қызметкерлеріне төрт негізгі бағыт бойынша ақпарат жинауды тапсырды. 34 жастағы КГБ бірінші басқармасының бастығы Павел Фитинге Гитлердің Ресейдегі соғыс жоспарлары туралы американдық барлауды іздеу; Лондон мен Вашингтонның құпия соғыс мақсаттары, әсіресе Еуропадағы екінші фронтты жоспарлау операциясы – «Оверлорд»; Батыс Одақтастарының Гитлермен жеке бейбіт келісімге келуге дайын болу мүмкіндігінің кез келген белгілері; және американдық ғылыми және технологиялық прогресс, әсіресе атом қаруын жасау саласындағы жетістіктерді анықтау тапсырылды. Павел Судоплатов «S бөлімі» деп аталатын бөлім арқылы Манхэттен жобасы туралы ақпарат алуға күш салғанын мәлімдеді, бірақ бұл күмәнді, себебі Судоплатов Оппенгеймер және басқаларға негізсіз айыптар тақты. Кеңес Одағындағы танымал жағдай – Юлиус пен Этель Розенберг, бейбіт уақытта тыңшылық жасағаны үшін сотталып, өлім жазасына кесілген алғашқы АҚШ азаматтары. Нью-Йорк қаласында тұратын бұл ерлі-зайыптылар Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасады және радар, сонар, реактивті қозғалтқыштар және ядролық қару жобалары туралы ақпарат жіберді деп айыпталды. Мойнихан комиссиясынан кейін 1995 жылы «Венона» жобасының құпиясы ашылып, Джулиус пен Этель Розенбергтер ісі туралы қосымша мәліметтер пайда болды және Суық соғыс кезінде кеңестік тыңшылар желісінің бар екені расталды. Алайда, көптеген агенттер сотталған жоқ немесе ашық түрде айыпталған жоқ, мысалы, Теодор Холл, өйткені «Венона» жобасының көптеген дәлелдері 1995 жылға дейін жасырылды. Осы кезеңде ГРУ мүшесі ретінде Манхэттен жобасына енген Джордж Коваль да ұрланған атом құпияларын Кеңес Одағына жеткізді. Гарри Голд пен Клаус Фукс та кеңес тыңшылары болды.

Silvermaster шпиондық желісі

АҚШ Қазынашылық департаментіне онға жуық советтік агент немесе ақпарат көзі сәтті еніп кірді, олардың ішінде Гарольд Глассер және оның жоғары лауазымды бастығы Гарри Декстер Уайт, қазынашылықтың көмекші хатшысы және департаменттегі ең ықпалды екінші тұлға болды. Натан Грегори Сильвермастердің қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық туғанда, Уайт оны Экономикалық соғыс жөніндегі кеңестегі өте сезімтал лауазымында қорғады. Уайт кеңестік мақсаттарға көмектесу үшін ақпарат пен ресурстарды ұсынушы болды және Германияның оккупациялық валюта басу тақталарын Кеңес Одағына беруге қолдау көрсетуге келісті. Кейіннен кеңестіктер бұл тақталарды АҚШ және одақтас елдердің берік тауарларына айырбастау үшін шексіз сомада ақша басып шығарды. 1945 жылдың тамызында Елизавета Бентли, Кеңес МГБ-сынан өлімнен қорқып, үкіметке өзінің құрылысын тапсырды. Ол "Голос" және "Сильвермастер" тыңшылық желілеріне қатысты көптеген агенттер мен ақпарат көздерін атады, сондай-ақ Гарри Декстер Уайтты кеңестік мүдделер үшін оккупациялық тақталарды Мәскеуге жіберуде әрекет жасады деп айыптады, бұл кейіннен советтік архивтері мен бұрынғы КГБ офицерлері растады. Тарихтың қызықты бұрылысында Гарри Декстер Уайт Бреттон Вудс конференциясына қатысты, ол Америка басшылығымен соғыстан кейінгі қаржылық және экономикалық тәртіпті құрды. Уайт Кеңес Одағына көңіл білдіргенімен, оның экономикалық ойлауы капиталистік болды және либералды интернационализм идеясына қарсы болған кеңестіктерге пайда әкелу үшін конференцияда көп нәрсе жасай алмады.

Салқын соғыс шпиондығы

Кеңес Одағының тыңшылық операциялары Ұлы Суық Соғыс кезеңінде де жалғасты. 1995 жылы Мойнихан комиссиясы құпиясы ашылған "Венона" жобасы Америкадағы кеңестік тыңшылар желісінің қызметіне қатысты мол дәлелдерді қамтиды. 1945 жылдың 4 тамызында, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға бірнеше апта қалғанда, Кеңес Одағының Жас пионерлер ұйымынан келген делегация, Кеңес Одағының соғыс одақтасына деген "достық белгі" ретінде, кейін "Нарсе" деп аталған, елші Хариманға тыңдау құрылғысы орнатылған мүсінді сыйға берді. АҚШ-тың Ұлы мөрі бейнеленген ағаштан жасалған тақташаға жасырылған құрылғыны Кеңес үкіметі АҚШ-ты тыңдау үшін пайдаланды. Бұл құрылғы елшінің Мәскеудегі жеке кабинетінде жеті жыл бойы ілінген, 1952 жылы елші Джордж Ф. Кеннан қызмет еткен кезде әшкέρленгенше. Митрохин архиві кеңестік тыңшылардың барлық ақпаратты жинаумен ғана айналыспағанын, сонымен қатар тыңшылық агенттіктерін "белсенді шаралар" үшін де қолданғанын көрсетті – бұл жалған құжаттар мен дезинформацияны қамтитын саяси соғыстың бір түрі.

АҚШ Коммунистік партиясы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың Коммунистік партиясы АҚШ-тағы кеңестік тыңшылықтың орталығы болды. Соғыстан кейін де бұл жалғасты. Тыңшылық тарихшысы Джон Эрл Хейнс CPUSA-ның негізінен Кеңес Одағының "бесінші бағанасы" болғанын, бірақ "әкімшілік ішкі қауіпсіздік мәселесіне салғаннан кейін кеңестік тыңшылық үшін база ретінде құрғап қалғанын" айтады. АҚШ Коммунистік партиясы 1959 жылдан 1989 жылға дейін КСРО-дан айтарлықтай қаржылық көмек алды. КПСС-тің Мәскеуге адал болу саясатын ұстануына байланысты, көптеген мүшелері 1956 жылы Венгрияда және 1968 жылы Чехословакияда болған кеңестік репрессия оқиғаларына наразылық білдіріп, уақыт өте келе партиядан шығып кетті. Кеңес қаржыландыруы 1989 жылы Гас Холл Михаил Горбачевтың бастамаларын сынағанда тоқтатылды. 1952 жылы Джек және Моррис Чайлдс – екеуі де америкалық, бұрынғы кеңес тыңшылары – ФБР-дің қос агенттеріне айналып, суық соғыстың соңына дейін КПСС туралы ақпарат берді, кеңес қаржыландыруын және Мәскеумен байланысын қадағалады.

Шпиондық мотивациялар және кеңестердің жалдану әдістері

Көп жылдық тәжірибелі ЦРУ офицері Фредерик Уэтернингтің сөзіне қарағанда, көптеген советтерге сатқандар идеологиялық тұрғыдан коммунист болмаған, мысалы, Олдрич Эймс және Джон Уокер "тек ақша үшін жасады". Уэтернинг осы мотивацияларды "АҚША, идеология, кек алу және мақтаныш" деп қорытындылады. Ресейлік тергеу журналисі Андрей Солдатовтың айтуынша: Кеңес кезінде КГБ-ның барлау және контрбарлау бөлімдері тығыз байланыста болды. Шетелдегі тыңшылықпен қатар, КГБ әрдайым "аумақтан ақпарат жинаумен" айналысты, бұл – Кеңес Одағында шетел азаматтарын тартудың эвфемизмі, оларды кейіннен өз елдерінде агенттер ретінде пайдалану мақсатында. КГБ-ның аймақтық бөлімдеріне ел бойынша саяхаттайтын шетелдіктерді тарту тапсырылды. Бұрынғы КГБ офицері Джек Барски былай деді: "Көптеген оңшыл радикалдар Кеңес Одағына (жасанды тумен) өздері білмейтін ақпарат берді, олар Израиль сияқты Батыс одақтасымен жұмыс істеп жатыр деп ойлады, бірақ шындығында олардың байланыс адамы КГБ операторы болды".

Кембридж бес

Суық соғыс кезеңіндегі КСРО тыңшылығының ең әйгілі мысалдарының бірі – Ким Филби, советтік қос агент және американдық барлау қызметімен байланыс жасаған британдық барлау өкілі. 1963 жылы ол "Кембриджтік бестік" тыңшылар желісінің мүшесі екені анықталды. Кембриджтік тыңшылар желісі британдық барлау қызметіне еніп, советтік жоғары басшылығына құпия ақпарат беру арқылы, сондай-ақ АҚШ-та британдық барлау қызметіне сенімсіздік тудыру арқылы Кеңес Одағына қызмет етуге бағытталған.

Белсенді шаралар

Активные мероприятия) – Кеңес Одағы жүргізген саяси соғыс түрі. Бұл қарапайым үгіт-насихат пен құжаттарды жалған жасаудан бастап, кісі өлтіру, террористік әрекеттер мен жоспарланған саботаж операцияларына дейін барды. АҚШ-та КГБ-ның негізгі активті шаралары – дезинформация тарату және арнайы теориялардың таралуы болды. "Ақпарат жинау емес, бұзушылық: Батысты әлсірету, Батыс қоғамдастығының барлық одақтарына, әсіресе НАТО-ға, араздастық себу, Еуропа, Азия, Африка, Латын Америкасы халықтарының көзінде АҚШ-ты әлсірету, осылайша соғыс шынымен болған жағдайда жағдай жасау. Американы басқа халықтардың ашу-ызасы мен сенімсіздігіне осалды ету." Активті шаралар доктринасы КГБ-ның Андропов институтында оқытылды, ол Мәскеудің Ясенево ауданындағы Сыртқы барлау қызметінің (СВР) бас штабында орналасқан. "Активті шаралар бөлімінің" басшысы – Юрий Модин, ол Кембриджтік бестік тыңшылар желісінің бұрынғы бақылаушысы болған. Дезинформация науқанының бір бөлігі ретінде КГБ, өзіне байланысты кеңестік баспасөз және кеңестік блоктың барлау агенттіктері арқылы тәуелсіз тергеу жұмысы деп мәлімдеген жарияланымдарды таратты, мысалы, Якоб Сегалдың "Сегал есебі". Кремль мен АҚШ-тағы арнайы теориялардың жақтастары (мысалы, Линдон Ларуш) арасында дұрыс емес ақпарат пен дезинформация айналымы болды. Кеңес Одағының бірқатар активті шаралары АҚШ-тағы нәсілдік жіктелуді күшейтуге бағытталған. Құқық қорғау тарихшысы Кристофер Эндрюдің айтуынша, "Мартин Лютер Кинг, мүмкін, ФБР мен КГБ-ның активті шараларына ұшыраған жалғыз көрнекті американдық болды". ФБР Кингті бақылап, оның адалдығына қатысты айыптауларды жариялауға тырысты, бірақ бұрынғы қолдаушы болып көрінді. Осы уақытта КГБ КПСС арқылы М.Л.К.-ға ықпал етуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Кингтің радикалды еместігін сезінген КГБ оның беделін түсіру үшін оны "Том аға" ретінде көрсетуге тырысты. Кингтің қазасынан кейін КГБ оның өліміне үкімет қатысқан деген арнайы теорияларды таратты. Осыдан кейін Юрий Андропов еврейлерді қорғау лигасынан шыққан сияқты қарапайым жарнамалық парақтарды жасауға рұқсат берді. "ПАНДОРА операциясы" деп аталған, бірақ іске аспаған, кең ауқымды саботаж жоспары жасалған.

Шпиондық желілер

1980 жылдары, суық соғыстың аяқталуына қарамастан, маңызды тыңшылық ашылулар болды. Баспасөз 1985 жылды "Тыңшылар жылы" деп атады, себебі көптеген тыңшылар мен тыңшылар желілері ашылды, олардың көпшілігі Джон Энтони Уокер және Рональд Пелтон сияқты, Кеңес Одағына ақпарат жіберді. 1987 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті Уокер тыңшылар желісін "тарихтағы ең зиянды кеңестік тыңшылар желісі" деп сипаттады. 1967-1985 жылдары кеңес тыңшысы болған Уокер, кеңестіктерге американдық әскери-теңіз күштерін бақылауға мүмкіндік берген, әскери-теңіз хабарламаларын шифрлауға көмектесетін кодтарды ұрлап сатты. Уокер тыңшылар желісі сондай-ақ қару-жарақ, сенсорлық деректер және теңіз тактикасы туралы ақпаратты құпияға берді. 1980 жылдарығы басқа тыңшылардың ішінде КГБ-ның тыңшысы Олдрич Эймс те болды. Эймстің қызметін тергеу 1995 жылы ЦРУ-дың бұрмаланған ақпараттарға қатысты дауға әкелді, осылайша жалған есептер кеңестік қос агенттер арқылы АҚШ-қа жеткізілді.