Кіріспе
Стокгольм архипелагы (Stockholms skärgård) – Швециядағы ең үлкен архипелаг және Балтық теңізіндегі екінші ең үлкен архипелаг (ең үлкені – Финляндиядағы архипелаг теңізі). 1989 жылдан бері архипелагтың бір бөлігі Рамсар желісіне енгізілген.
The Stockholm Archipelago (Stockholms skärgård) is the largest archipelago in Sweden, and the second largest archipelago in the Baltic Sea (the largest being the Archipelago Sea across the Baltic in Finland). Part of the archipelago has been designated as a Ramsar site since 1989.
География
Архипелаг Стокгольмнен шамамен шығысқа қарай созылады. Солтүстік-оңтүстік бағытта, ол негізінен Сёдерманланд және Уппланд провинцияларының жағалау бойын құрайды, шамамен Ныняшамннан оңтүстікке қарай Оя аралынан Норртёльжеден солтүстікке қарай Вэддоға дейін жетеді. Ол Аландтан Оңтүстік Кваркен деп аталатын су кеңістігімен бөлінеді. Тағы бір аралдар тобы солтүстікке қарай, Орегрунд қаласының жанында орналасқан. Архольма мен Ландсорт арасында шамамен 24 000 арал мен аралшық бар. Ең белгілі аралдардың кейбіреулері – Даларо, Финнхамн, sv, Гринда, Хусаро, Ингаро, Люстерё, Мёя, sv, Рёдлёга, Тиннингё, Утё, Сварцсё және Вермдё. Архипелагтың Стокгольмнен басқа ірі қалалары – Нынашамн, Ваксхольм және Норртёльже. Химиктер арасында төрт химиялық элементті (ербий, тербий, иттербий және иттрий) атауымен танымал Йтерби ауылы Стокгольм архипелагындағы Ресарёде орналасқан. Балтық теңізінен Стокгольмге жүретін кеме жолдары осы архипелаг арқылы өтеді. Терең суға лайықты үш негізгі кіреберіс бар, атап айтқанда, Ландсорт, Сандхамн және Сёдерарм жанындағы кіреберістер.
Тарих
Стокгольм архипелагы – мұздықтан кейінгі изостазиялық көтеріліс әсерінен қалыптасқан және әлі де қалыптасып жатқан ортақ аңғар ландшафты. Архипелаг қазіргі пішінін Викинг дәуірінде ғана алды. Аралдар жыл сайын шамамен үш миллиметрге көтеріледі. 1719 жылы архипелагта шамамен 2900 адам тұрған, олардың көп бөлігі балықшылар болған. Бүгінде архипелаг танымал демалыс орнына айналған, онда 50 000-ға жуық шатырлар (көбінесе Стокгольм тұрғындарына тиесілі) бар. Архипелагтың табиғаты мен мәдениетін сақтауға арналған Skärgårdsstiftelsen i Stockholms län архипелагтың жалпы аумағының шамамен 15%-ын иеленеді. Архипелаг тұрғындары 1400 жылдардың ортасынан бастап екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін фермерлік және балықшылықпен бірге айналысқан. 1450 жылдан 1800 жылдардың ортасына дейін сыртқы архипелагта көктемгі және күзгі балық аулау өте қарқынды болды, көптеген балықшылар ішкі архипелагтағы үйлеріне дейінгі қашықтықтардың ұзақтығына байланысты сыртқы аралдарда ұзақ уақыт тұрды. Фермерлік және балықшылық мәдениеті 1950-1955 жылдарға дейін сақталды, содан кейін соғыс кезінде және одан кейін туған жас буын архипелагтан шығып, материктегі қалаларда жұмыс іздеуге кірісті. Бүгінде аралдардағы көптеген шағын шаруашылықтар жабылып, балық аулау саласы дерлік жойылды.
Мәдениет
Көптеген ақындар, жазушылар мен суретшілер Стокгольм архипелагынан әсер алып, құмарланды. Олардың арасында Август Стриндберг, Тюре Нерман, Роланд Свенссон, Эрнст Дидринг және Алестер Кроули бар. ABBA тобынан Бьёрн Ульвеус пен Бенни Андерсон өздерінің көптеген әндерін архипелагтағы үйдің бірінде жазды. Архипелагта қайықпен жүзу өте танымал, ал ең ірі жарыс – Орнеу айналымы (Ornö runt) жарысы. Бұл жыл сайынғы жарыс 1973 жылдан бері өткізіліп келеді және оны Тиресе қайық клубы ұйымдастырады. Кез келген желкенді қайық иесі қатыса алады, бірақ тіркелу қажет. Түрлі топтар бар, олардың ішінде отбасылық топ ең бәсекелестіксіз болып табылады. Қыс мезгілінде мұз үстінде коньки тебушілер саяхат жасайды.
Саяхат
Архипелагтың ірі аралдарына жыл бойы бару оңай, бірақ қыс мезгілінде бағыттар мұз жағдайларына байланысты өзгереді. Бірнеше компания тұрақты бағыттар ұсынады. Ең ірі кеме иесі компаниясы – Стокгольм округі үкіметіне тиесілі Waxholmsbolaget. Такси қайықтары да қолжетімді. Жазда архипелаг жеке қайықтарға толы, адамдар көбінесе Allemansrätt (немесе "әркімнің құқығы") заңынан пайдаланады, бұл заңға сәйкес кез келген адам ғимараттардың тікелей жанында емес, кез келген жерге жағаға шығуға немесе қайығын тоқтатуға құқылы.
Бағалау картасы
Теңіз картасы: Халықаралық № 1205, SE61, Балтық теңізі, Солтүстік, Аланд теңізі.