Бірка: Ваiking шағындағы сауда орталығының археологиялық қазбалары

Кіріспе

Швециядағы Бьёркьо аралындағы археологиялық орын – Швециядағы викинг дәуірі сауда орталығы. Бьёрка (ортағасырлық дереккөздерде Бирка), қазіргі Швециядағы Бьёркьо аралында ("Бүгір аралы" деген мағынада), Скандинавиядан, сондай-ақ Еуропа құрлығының көптеген аймақтарынан және Шығыстан тауарлар өткізген маңызды викинг дәуірі сауда орталығы болды. Бьёркьо Мяларен көлінде, қазіргі Стокгольмнен батысқа қарай 30 шақырым жерде, Экере муниципалитетінде орналасқан. Бьёрка шамамен 750 жылы құрылған және 200 жылдан астам уақыт бойы гүлденген. Шамамен 975 жылы, Сигтуна солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде христиан қаласы ретінде құрылған кезде, Бьёрка тасталып қалды. Викинг дәуіріндегі Бьёрка халқының саны 500-1000 адамға жуық болды деп есептеледі. Бьёрка (Ховгарденмен бірге) 1993 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Бьёркада көптеген жерлеу орындары қазылған, нәтижесінде әшекейлер мен мата фрагменттері сияқты көптеген заттар табылды. Соңғы жылдары Бьёркадан табылған заттар, Бьёрканың Таяу Шығыспен сауда байланысына қатысты жүргізіліп жатқан академиялық зерттеулерге байланысты көпшіліктің назарына ілікті.

Тарих

Бірка 750 жыл шамасында сауда порты ретінде, сауданы бақылауға тырысқан патша немесе саудагерлермен құрылған. Бірка – 831 жылы Әулие Ансгар құрған Швециядағы ең алғашқы христиан қауымының орны. Сауда орталығы болғандықтан, Бірка Еуропа мен Батыс Азияның көп бөлігінен әкелінген түрлі материалдарға қатысты, тері, темір бұйымдары мен қолөнер өнімдерін ұсынған. Саамдар, финдер, Солтүстік-Батыс Ресей халқы, сондай-ақ жергілікті аңшылар терілерді сатып алған. Олардың ішінде аю, түлкі, мартен, сусар, бобр және басқа да түрлер болған. Бұғы мүйізінен жасалған және бұғы мүйізінен ойылған, мысалы, таралар сияқты бұйымдар маңызды сауда тауарлары болды. Морж тістері, янтарь және бал саудасы да құжатталған. Бірка қабірлерінен табылған шетелдік тауарларға шыны және металл бұйымдар, Рейн аймағынан әкелінген керамика, киім-кешек және қытай жібегінен тоқылған маталар, өте жұқа алтын жіппен тігілген византиялық кестелер, алтынмен безендірілген брокат және жоғары сапалы өрілген арқандар кірген. Тоғызыншы ғасырдан бастап Солтүстік Германиядағы Хайтабу және Скандинавияның басқа жерлерінде соғылған монеталар пайда бола бастады. Дегенмен, Біркада табылған монеталардың көп бөлігі Таяу Шығыстан келген күміс дирхамдар, ал ағылшын және каролинг монеталары сирек кездеседі. Бірақ, Бьёркё – Бірканың маңызды қаласының қалдықтарын көрсеткен жалғыз орын, сондықтан көптеген ғалымдар Бьёркёні Бірканың орналасқан жері деп есептейді. Бірка 10 ғасырдың екінші жартысында тасталып қалды. Монеталардың мерзіміне сүйенсек, қала шамамен 960 жылы құлдыраған. Соған қатар, жақын орналасқан Сигтуна елді мекені Меларен аймағындағы негізгі сауда орталығы ретінде Бірканы ығыстырды. Бірканың құлдырауына себеп болған жағдайлар әлі де даулы. Мұздықтан кейінгі көтерілу осы құлдырауға ықпал еткен болуы мүмкін, ол Мелареннің су деңгейін төмендетіп, оны теңіздің бір бөлігінен көлге айналдырып, Бірканы Балтық теңізіне ең жақын (оңтүстік) жолдан бөліп тастады. Балтық теңізіндегі Готланд аралы да Ресей-Византия саудасы үшін стратегиялық жағдайға ие болды және сауда бекінісі ретінде маңызға ие болды. Тарихшы Нил Кент бұл аймақ жау шабуылының құрбаны болған болуы мүмкін деп болжайды. Гамбург-Бремен архиепископы болған монах Римберт Бірка туралы алғашқы сипаттаманы берді. Бұл қала 9 ғасырда католик миссионерлік қызметінің орталығы болды. Римберттің қызығушылығы швед геосаясатында емес, христиан дінінде болды, сондықтан оның Бірка туралы сипаттамалары ең жақсы жағдайда шамамен ғана болып қалады.

Birka was founded around 750 AD as a trading port by a king or merchants trying to control trade. Birka is the site of the first known Christian congregation in Sweden, founded in 831 by Saint Ansgar. As a trading center, Birka most likely offered furs, iron goods, and craft products, in exchange for various materials from much of Europe and Western Asia. Furs were obtained from the Sami people, the Finns, and people in Northwestern Russia, as well as from local trappers. Furs included bear, fox, marten, otter, beaver, and other species. Reindeer antlers and objects carved from reindeer antlers like combs were important items of trade. The trade of walrus teeth, amber, and honey is also documented. Foreign goods found from the graves of Birka include glass and metalware, pottery from the Rhineland, clothing and textiles including Chinese silk, Byzantine embroidery with extremely fine gold thread, brocades with gold passementerie, and plaited cords of high quality. From the ninth century onwards coins minted at Haithabu in Northern Germany and elsewhere in Scandinavia start to appear. However, the vast majority of the coins found at Birka are silver dirhams from the Middle East while English and Carolingian coins are rare. However, Björkö is the only location that shows remains of a town of Birka's significance, which is why the vast majority of scholars regard Björkö as the location of Birka. Birka was abandoned during the latter half of the 10th century. Based on the dating of the coins, the city seems to have died out around 960. Roughly around the same time, the nearby settlement of Sigtuna supplanted Birka as the main trading center in the Mälaren area. The reasons for Birka's decline are disputed. A contributing factor may have been the post glacial rebound, which lowered the water level of Mälaren changing it from an arm of the sea into a lake and cutting Birka off from the nearest (southern) access to the Baltic Sea. The Baltic island of Gotland was also in a better strategic position for Rus' Byzantine trade and was gaining eminence as a mercantile stronghold. Historian Neil Kent has speculated that the area may have been the victim of an enemy assault. monk and later archbishop of Hamburg Bremen Rimbert gives the first known description of Birka. The town was the center of Catholic missionary activities in the 9th century Sweden. Rimbert's interests were in the Christian faith, not so much in the Swedish geopolicy, so his descriptions of Birka remain approximate at best.

Патшалар

9 ғасырдағы бірнеше швед патшалары – Бьёрн, Анунд және Олофтың барлығы да «Вита» еңбегінде Біркада уақыт өткізгендіктері айтылады. Бірақ олардың ешқайсысының онда тұрақты мекені болғаны көрсетілмейді, себебі швед патшасы мен оның жарандары «Уппсала өрі» деп аталатын патшалық иеліктер желісінің бір бөлігі болған Хусбилер арасында үнемі көшіп-қонып тұрған. 829 жылы Ансгар Біркаға келген кезде король Бьёрн онымен кездесті (XI тарау). Кейін, 852 жылы король Олоф та соңғы сапарында онымен сол жерде кездесті (XXVI тарау).

Қалған жері

Даниялықтар биліктен қуылған король Анундпен бірге Бёркаға шабуыл жасады, бұл қалада зор қиындық тудырды. Үлкен дағдарысқа ұшыраған тұрғындар көршілес бекініске қашып, құдайларына уәде беруге және сыйлықтар сыйлауға кірісті. Бірақ бекініс мықты болмағандықтан және қарсы тұрарлық күш аз болғандықтан, олар даниялықтарға елші жіберіп, достық және одақ сұрады. Иеміздің адал қызметшісі Хергейр оларға ашуланып: "Олар әйелдерің мен ұлдарыңды тұтқынға алып кетеді, қаламызды (urbs) және елді мекенімізді (vicus) өртеп тастайды" және сендерді қылышпен қырып салады, – деді (XIX тарау). Даниялық шабуыл кезінде ғана айтылған көршілес "қала", басқа ешқандай контекстте еске алынбағандықтан, жақын орналасқан бекініс болған сықтандырады. Соңында даниялықтар Бёрканы қираудан сақтап қалды.

Адам Бремендіктің суреті

Гамбург шіркеуінің епископтарының іс-әрекеттері (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum) кітабында Бремендік Адам Бирканы көп рет еске алады, және бұл кітап қала туралы негізгі ақпарат көзі болып табылады. 1075–76 жылдары жарық көргеннен кейін, «Геста» Адам 1080-жылдары қайтыс болғанға дейін қосымша «Сколиялармен» толықтырылды. Бирка алғашқы нұсқада бар болған қала ретінде сипатталған, бірақ кейін «Сколия 138»-де қираған деп көрсетілген. Адамның маңызды дереккөздерінің бірі – Сигтуна және кейіннен Скара епископы, неміс Адалвард Кенже болды, бұл туралы «Сколия 119»-да қыстырма сөздерде айтылған. Ол сонымен қатар Римберттің еңбектерін де жақсы білген. Адамның өзі Биркаға ешқашан бармаған.

Жою

Бірканы бұрыннан бар қала ретінде суреттегеннен кейін, Scholia 138 IV 29 Бірканың күрт құлдырауы туралы баяндайды. Сигтунаның, содан кейін Скараның епископы Адалвард Кіші туралы Адам немесе кейінірек көшірме жасаған адам былай деп жазды:

Саяхаты барысында ол Біркаға жолдан асып өтуге мүмкіндік алды, ол енді жалғыздыққа толы, сондықтан қаланың іздерін табу қиын; демек, киелі архиепископ Уннидің қабірін табу да мүмкін емес. (Scholia 138)

Бұл ескертуде Адалвард қаланың қирағанын көргені немесе бұл оның сапарынан кейін болғаны және кейінгі ескерту болашақ паломниктерді ол жерге бекер бармауға ескерту үшін жасалғаны нақты айтылмаған. Адалвард 1069 жылы Бременге қайтқандықтан және Адамның ақпарат көзі ретінде көрсетілгендіктен, Бірканың қирауы туралы хабар Адамға оның жұмысын жариялаудан жарты онжылдық бұрын жеткен болуы керек еді.

Бьёркё археологиялық орны

Бірканың нақты орналасқан жері ғасырлар бойы жоғалып кетті, бұл швед тарихшыларының болжамдарына әкелді. 1450 жылы «Швеция шежіресі» (Prosaiska krönikan) Бьёркё аралын алғаш рет Бирка деп атады. Бірканы іздеу үшін Ұлттық антиквариат қызметкері Йохан Хадорф 17 ғасырдың аяғында Бьёркёде алғашқы қазба жұмыстарын жүргізді. 19 ғасырдың аяғында Хиалмар Столпе аралға келіп, аралдың зәрбірінен табылған қазба жәндіктерін зерттеді. Столпе өте көп мөлшерде кеудесін тапты, бұл әдеттегідей емес, өйткені кеудесін Мелларен көлінде кездестірмейді. Столпе аралдың маңызды сауда орталығы болған болуы мүмкін деп болжады, бұл оны 1871 және 1895 жылдар аралығында археологиялық қазбалар жүргізуге итермеледі. Қазба жұмыстары көп ұзамай аралда ірі қоныс бар екенін көрсетті және ақырында Столпе аралды қазуға екі он жыл жұмсады. Бьёркё көне Биркамен сәйкестендірілгеннен кейін, Бирканың бастапқы атауы жай ғана Бьеркё (кейде Бьёркё деп те жазылады) болды деп болжалды, бұл Бьёркёның ертеректегі түрі. Қазба жұмыстары кезінде, негізінен камералы қабірлерден, мата фрагменттерінің едәуір жинағы табылды. Агнес Гейер бұл коллекцияның ең егжей-тегжейлі талдауын 1938 жылы жариялады, бірақ оның зерттеуі осы жерден сақталған 4800 мата фрагменттерінің тек 5% -ына негізделген. Жинақ текстильдің әртүрлі түрлерін көрсетеді, мысалы, канвас және диагональ сияқты әртүрлі әдістермен жасалған жоғары сапалы маталарды көрсетеді. Көбінесе жүн мен зығырдан жасалған, Гейер зерттеген маталардың сапасы өте ірі жіптерден бастап жіңішке маталарға дейін жетеді, олардың жасалуына күрделі техникалар қажет болды. Таблетка тоқымасын жасау үшін қолданылатын материалдар мен техниканың әртүрлілігі Гейерді кейбір маталар импортталған деп болжауға мәжбүр етті. Гейер сонымен қатар Солтүстік Еуропаның басқа ешбір жерінде табылмаған үш ұшты тоқыманың қалдықтарын тапты. Гейер кейбір фрагменттер Шығыстан, мүмкін Қытайдан келген, себебі оларда алтын мен күміс сымдар, сондай-ақ жібек қолданылған. Бүгінде Бьёркёнің меншік құқығы негізінен жеке қолында және ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылады, ал басқару биологиялық әртүрлілікті сақтауға да көмектеседі. Археологиялық қалдықтар Бьёркёнің солтүстік бөлігінде орналасқан және шамамен 7 гектар (17 акр) аумақты алып жатыр. Қалдықтар жерлеу орындары мен ғимараттарды қамтиды, ал осы аумақтың оңтүстік бөлігінде «Борген» («Төбе») деп аталатын төбе бекінісі де бар. Ғимараттардың құрылыс техникасы әлі күнге дейін белгісіз, бірақ негізгі материал ағаш болды. Жақын аралда корольдің сарайының қалдықтары сақталған. Биркада ең үлкен кезінде шамамен 700 адам өмір сүрді, ал 3000-ға жуық қабір табылды. Оның әкімшілік орталығы жақын маңдағы Адельсо аралында, елді мекеннің сыртында орналасқан деп болжанады. Соңғы ірі қазба 1990 және 1995 жылдар аралығында қара топырақтың аймағында жүргізілді, бұл негізгі қоныс орны деп саналады.

The exact location of Birka was also lost during the centuries, leading to speculation from Swedish historians. In 1450, the island of Björkö was first claimed to be Birka by the "Chronicle of Sweden" (Prosaiska krönikan). In search of Birka, National Antiquarian Johan Hadorph was the first to attempt excavations on Björkö in the late 17th century. In the late 19th century, Hjalmar Stolpe, an entomologist by education, arrived on Björkö to study fossilized insects found in amber on the island. Stolpe found very large amounts of amber, which is unusual since amber is not normally found in lake Mälaren. Stolpe speculated that the island may have been an important trading post, prompting him to conduct a series of archeological excavations between 1871 and 1895. The excavations soon indicated that a major settlement had been located on the island and eventually Stolpe spent two decades excavating the island. After Björkö came to be identified with ancient Birka, it has been assumed that the original name of Birka was simply Bierkø (sometimes spelled Bjärkö), an earlier form of Björkö. A significant collection of textiles fragments were retrieved during excavations, mostly from chamber graves. Agnes Geijer published the most detailed analysis of this collection in 1938, although her study was based upon only around 5% of the 4800 textile fragments preserved from the site. The collection represents a usual variety of different types of textiles showing high quality textiles manufactured by different techniques like tabby and twill. Mostly made from wool and flax, the quality of the textiles studied by Geijer ranged from very coarse to fine fabrics with high thread counts that required complicated techniques to create. The variety of materials and techniques to make the tablet woven textiles led Geijer to theorize that some of the textiles were imported. Geijer also found remains of the three end twill textile that has not been found anywhere else in Northern Europe. Geijer theorized that some of the fragments came from the East, possibly China, due the use of gold and silver wire as well as silk. Ownership of Björkö is today mainly in private hands and is used for farming and management also benefits biodiversity. The archaeological remains are located in the north part of Björkö and span an area of about 7 hectares (17 acres). The remains are both burial sites and buildings, and in the south part of this area, there is also a hill fort called "Borgen" ("The Fortress"). The construction technique of the buildings is still unknown, but the main material was wood. An adjacent island holds the remains of Hovgården, an estate that housed the King's retinue during visits. Approximately 700 people lived at Birka when it was at its largest, and about 3,000 graves have been found. Its administrative center was supposedly located outside of the settlement itself, on the nearby island of Adelsö. The most recent large excavation was undertaken between 1990 and 1995 in a region of dark earth, believed to be the site of the main settlement.

Кеме жасау зауыты

2022 жылдың 15 маусымында Стокгольм университетінің археологиялық зерттеу зертханасының археологтары Меларен көлінде викинг дәуіріне жататын кеме жасау орнын тапқаны жарияланды. Осындай кеме жасау орны алғаш рет табылды. "Табылған орын – викинг дәуірінің жағалау аймағындағы таспен қапталған, түбінде ағаштан жасалған қайық құрылысы бар шұңқырдан тұрады. Орыннан көп мөлшерде қолданылмаған және қолданылған қайық қабырғаларын, тақтатастан жасалған доғарыштар мен ағаш өңдеу құралдарын тапты".

"Алла" тоқыма даулары

2017 жылы тоқыма зерттеушісі Анника Ларссон Уппсала университетінің баспасөз хабарламасында Бірка қазбаларынан табылған тоқымада араб тіліндегі "Алла" және "Әли" сөздерінің жазылғанын мәлімдеді. Ол кейбір викингтердің ислам дінінің ықпалында болуы мүмкін екенін болжады, бұл туралы ақпарат кеңінен таралды. Тексас университеті Остиндегі ислам өнерінің профессоры Стивенни Малдер Ларссонның зерттеулеріне Twitter желісінде жауап берді. Эпиграфияға сүйене отырып, Малдер тоқымада арабша жазу емес, қарапайым геометриялық өрнек бейнеленгенін айтты, себебі тоқыма 10 ғасырға жатады, ал Ларссон тоқымада кездесетін деп мәлімдеген төртбұрышты куфия стиліндегі жазу 15 ғасырға дейін қолданылмаған. Ларссон сонымен қатар 1938 жылы Агнес Гейер жасаған бастапқы суреттерге сүйене отырып, тақта тоқудың үлгісін кеңейтуді ұсынды. Текстиль маманы Каролин Прист Дорман бұл кеңейту мүмкін емес екенін мәлімдеді, өйткені фрагменттің жиектері аяқталған (selvages) және егер фрагмент қысқартылған болса, кесілген жіптер көрінер еді. Ларссонның суреттері нақты дәлелдерге негізделмеген, тек болжамдардан тұрды. Осы сыннан кейін Уппсала университетінің веб-сайтындағы баспасөз хабарламасына Ларссонның зерттеулерінің алдын ала екендігі және сынға қатысты түсініктемелер қосылды.

"Алла" сақинасы туралы дау

1872 және 1895 жылдар аралығында Биркада археологиялық қазбалар жүргізілген кезде сақина табылды, археолог Хьяльмар Столпе оны 9 ғасырға жататын викинг әйелінің жерленген орнынан тапты. Ол жоғары сапалы күміс қорытпасынан жасалған және қызғылт көк түсті сопақ тәрізді шынымен безендірілген. Швеция тарих мұражайында сақталатын бұл сақина, сақинаның шынысындағы «Алла» сөзіне ұқсас псевдо-куф жазуының болуына байланысты «Алла сақинасы» деп аталды. Бирка қазбаларында басқа да сақиналар табылғанмен, «Алла сақинасы» осы типтегі жазуға ие болған жалғыз сақина еді. Араб тілінің тарихын зерттеуші лингвист Марийн ван Путтен сақинадағы жазудың псевдо-куф үлгісі екенін және оның араб тілінде мағынасы жоқ екенін айтты. Бірақ, басқа сарапшылар бұл псевдо-куф жазуының араб тілінде жазылғанын және оның викингтерді ислам цивилизациясымен тікелей байланыстыратын нақты дәлел екенін болжады.

Аждаһа бас

Бірка айдаһар басы – қалайы қорытпасынан жасалған, 45 мм ұзындықтағы әшекейлік бұйым. Свен Калмринг пен Лена Холмквист бұл айдаһар басының мыс тастан жасалған қалыпқа құйылғанын, себебі бұйымда құю іздері бар және Біркада осыған ұқсас айдаһар қалыптары табылды деп санайды. Балтық теңізі аймағында осы стильдегі айдаһар басқандары табылған, ал Анна Софи Граслунд сияқты ғалымдар олардың киімді бекітуге арналған түйреуіш ретінде қолданылғанын жоққа шығармайды.

Киілетін аксессуарлар

Біркедегі қабірлерден 10 кішкентай күміс айқыш табылды. Римберт және басқалар әкелген миссионерлердің арқасында бірқатар адам христиан дініне көшті. Біркедегі көптеген қабірлерді қазу жұмыстарынан қаза тапқандарға және қабір орналасқан аймаққа тән бірнеше жерлеу заттары табылды. Bj 463 қабірін қазу барысында, Біркедегі жас қыздың қаңқа қалдықтарымен бірге жануарлар бейнесі салынған мыс қорытпасынан жасалған кішкентай брошь табылған, және осыған ұқсас брошьтар Бірке төңірегіндегі басқа қазбаларда да кездесті. Бұл брошь әдетте әйелдердің жерленуімен және викинг дәуіріндегі әйелдердің әшекейлерімен байланысты деп есептеледі. Осы брошьтарға бекітілген мата фрагменттері, Швециядағы түрлі қабірлердің маңында шашырап жатыр, сондай-ақ 9 және 10 ғасырлардағы викинг дәуірінде әйелдердің киімдері қалай болғанын түсінуге көмектеседі.

Дирхам монеталары

Дирхам монеталары Скандинавия елдерінің барлық жерінде табылған және ортағасырлық Таяу Шығыс пен Солтүстік Еуропа арасында тығыз сауда қатынастары болғандығын көрсетеді. Біркадағы қабірлерді қазу барысында арабша жазуы бар, бейнелері жоқ дирхам монетасы табылды, ол монетаны 7-шы ғасырдан кейін соққандығын көрсетеді. Монетадағы басқа жазулар монетаның қазылған жерін, сондай-ақ халифа мен әмірдің есімдерін көрсетеді, бұл монетаның шығу тегі әл-Шах, қазіргі Өзбекстанның Ташкент қаласы екенін анықтайды. Монетадағы арабша жазудың мағынасы: "Алладан басқа ешқандай құдай жоқ, Ол жалғыз, Оған теңдес жоқ. Мұхаммед – Алланың елшісі."

Бірка жерлеу орындары

Біркада 3000-нан астам қабір табылған, олардың ішінде өртеу және табуттарда немесе камералы қабірлерде жерленгендер бар. Скелеттік талдау және қабірлерде жынысқа тән әшекейлер мен заттардың болуы, көбінесе қайтыс болғандардың әйел екенін көрсетті. Ғалым Нэнси Л. Викер әйелдер қабірлерінің көптігіне себеп – әйелдердің қабірлік заттарын анықтау оңай, ал заттары жоқ еркектердің қабірлерін анықтау қиындығынан деп санайды. Ғалым Марианна Хем Эриксен бұл қыздың жоғары статустағы баланың ерекше жерленгені екенін айтады, себебі балалар көбінесе оларды анықтауға болатын қабірлік заттармен бірге жерленбеген.