Кіріспе

Готланд аралындағы Швеция қаласы – Висби, Швециядағы қалалық аймақ және Готланд округіндегі Готланд муниципалитетінің орталығы. 2017 жылғы мәлімет бойынша, 24 330 тұрғыны бар. Ең танымал тарихи ескерткіштердің қатарында қала орталығын айнала қоршайтын ұзын қала қабырғасы және көптеген шіркеулердің қираған қалдықтары бар. Кейінгі орта ғасырларда Ханзалық қала ретінде құлдырауы, көптеген тас үйлердің түпнұсқа орта ғасырлық стилінде сақталуына себеп болды. Висби жазда скандинавиялықтар үшін танымал демалыс орны және жыл сайын мыңдаған туристерді қабылдайды. Бұл Швеция материгінен тыс жердегі ең көп халқы бар шведтік елді мекені. Готланд университеті Висбиде орналасқан, ал 2013 жылдың 1 шілдесінен бастап ол Уппсала университетінің бөлімшесі болып табылады, «Уппсала университеті – Готланд кампусы» деген атаумен. Висби – Швецияда материктен тек кемемен және әуемен қол жетімді жалғыз округ орталығы. Висбиде жыл сайын өткізілетін маңызды шаралардың бірі – жылдық саяси форум «Альмедален апталығы».

Этимология

"Висби" атауы көне норвеж тілінен келген, "Vi" сөзінің (жекеше жайылымдық түрі) "(язықтардың) құрбандық шалатын жері" мағынасын, ал "by" сөзі "ауыл" мағынасын білдіреді. "Гутасага" (14 ғасырдың ортасы) еңбегінде бұл жер жай ғана "Wi" деп аталады, яғни "қасиетті орын, құдайға табыну орны". Висбиді кейде "Гүлдер қаласы" немесе "Харрабалар қаласы" деп те атайды.

Тарих

Висбидің алғашқы тарихы белгісіз, бірақ 900 жылға тарта сауда орталығы болғандығы мәлім. Бұл жерде тас дәуірінде адамдар тұрған, мүмкін, тұщы суға және табиғи портына қолжетімділігі болғандықтан. Қазіргі Висби орнындағы ең көне табылған іздер «жағажай шатырлары» деп түсіндіріледі, радиокөміртектік талдау бойынша б.з. 7-9 ғасырларына жатады. 12 ғасырда Әулие Марияға арналған Висби соборы салынды. Ол 13 ғасырда қазіргі түріне келтіріліп, 1225 жылы Швецияның Линчепинг қаласының епископымен ресми түрде ашылды (аймақтық картада көрсетілген). Келесі ғасырларда бірнеше шіркеулер де салынды. Қала неміс Ганза одағының арқасында гүлденді. Қаланың төңірегіндегі қабырғаның құрылысы, болжам бойынша, 12 ғасырда басталған. 1300 жылға қарай, қазіргі биіктігіне жеткізіліп қайта салынды, ерекше мұнаралар пайда болды, бірақ кейбір мұнаралар 15 ғасырға дейін салынбады. Қабырғаның қабырғасының көп бөлігі әлі де сақталған. 14 ғасырдың бірінші жартысында (1300-1350) Висби өзінің байлығы мен ықпалының шарына жетті, осы кезеңде Балтық теңізінде және одан тыс жерлерде кең таралған «Висби заңдары» теңіз заңдары жинағы қабылданды. 1361 жылы Готландты Данияның Вальдемар IV жаулап алды. Қала алдындағы шайқаста 1800 готландтық қаза тапты. Вальдемар қабырғаның бір бөлігін бұзды, үш үлкен сыра бөшкесін орнатып, оларды күміс пен алтынмен толтырмаса, әскерін қаланы тонауға жіберетінін мәлімдеді. Висби қалалық басшылары осы талапты орындады, шіркеулерден құнды заттар алынды. Вальдемар өзінің лауазымдары тізіміне «Готланд королі» деген атауды қосты. Ганза одағының мүшесі Висбиге жасаған осы әрекеті одақты Даниямен соғысқа итермеледі. Дегенмен, Вальдемар түрлі жеңілдіктерге мәжбүр болса да, Висбиді Дания қаласы ретінде сақтап қалды. 1391, 1394 және 1398 жылдары Балтық теңізінде шабуыл жасаған пираттар – Виктуал ағайындары қаланы басып алып, тонады. 1398 жылы Тевтон орденінің әскері Готландты жаулап алды, Висбиді қиратты және Виктуал ағайындарын қуды. Готланд 1645 жылы Брёмсебро шарты бойынша 300 жылдық Дания билігінен кейін Швецияның құрамына қайтадан кірді. 18 ғасырдың ортасында, оба Висби халқын азайтқаннан кейін, швед үкіметінің өкілдері тұрмыс жағдайын жақсартуға тырысты, бірақ көп нәтижеге қол жеткізілмеді. 19 ғасырдың басында ғана Висби қайтадан сауда мен порты индустриясын тартты. 1808 жылы Готландты Ресей басып алды, бірақ шведтер оны бірнеше айдан кейін бейбіт түрде қайтарып алды. 2019 жылдан бастап Висби соборы, Висборг шіркеуі және Висбидегі Терра Нова шіркеуі Висби собор приходына (Visby Domkyrkoförsamling) қарасты. Висби Швецияның құрлықтан тек кеме және әуе көлігімен қолжетімді болатын жалғыз муниципалитет орталығы болып табылады. Висби Готландтың батыс жағалауында, бірінші табиғи портының төңірегінде орналасқан әктас жартастардың тік беткейлерінде орналасқан. Қала ортағасырлық порттың айналасында дамыды, ол қазір Альмедален саябағын құрайды. Ұзын көшелер ескі жағалауға параллель жүреді, ал олардан портынан басталып, қаланың шығыс жоғарғы бөлігіне дейін, Клиттен деп аталатын қысқа аллеялар түзу бұрышпен кетеді. Висбидің ескі, бастапқы бөлігі солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке қарай қала қабырғасымен, батысқа қарай ескі порт пен Балтық теңізімен қоршалған. Қаланың қазіргі заманғы бөліктері негізінен шығысқа және ішкі аймаққа қарай кеңейеді. Қабырғаның оңтүстігіндегі жағалауда паром терминалдары бар заманауи порт орналасқан, ал оңтүстікке қарай Сёдра Хелларна деп аталатын жасыл демалыс аймағы орналасқан. Қабырғаның солтүстік бөлігінде және солтүстік жағалауда бірнеше жағажай бар: Каллбадхусетт, Нордерстранд, Снеккгердсбаден (немесе жай ғана Снек) және Густавсвик. Висби мен Таллин – қаланың ортағасырлық жоспары қазіргі күнге дейін толық сақталған Солтүстік Еуропаның жалғыз екі қаласы. Астероидтар белдеуіндегі астероидтардың бірі 6102 Висби осы жердің құрметіне аталған.

Климат

Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес Висбидің мұхиттық климаты бар (Cfb). Бұл жазды Швецияның құрлық бөлігінің көп бөлігінен салқын, ал қысты ылғалды етеді. Дегенмен, теңіз жағасында орналасқандықтан, қаланың климатына континенттік ауа ағындары күшті әсер етеді. Жауын-шашын мөлшері өте орташа, әсіресе мұхиттық климат үшін, және жыл бойы салыстырмалы түрде тұрақты. Висби Швеция мен Скандинавия елдерінің ең күннөл қалаларының бірі, әсіресе жаз мезгілінде.

Көлік

Висби Швецияның құрлық бөлігімен паром және ұшақ арқылы байланысты. Паромдар Смоландтағы Оскаршамннан және Стокгольмге жақын орналасқан Нинашамннан келіп тұрады, саяхат әрқайсысы шамамен үш сағатқа созылады. Паромдарды Destination Gotland компаниясы басқарады және оларға Швеция үкіметі субсидия бөледі. Destination Gotland – жалғыз паром операторы. 2016 жылдың жазында тәуелсіз кеме компаниясы Gotlandsbåten Västervik және Nynäshamn бағыттарында паромдарды іске қосты, бірақ бұл қызмет тиімсіз болып шықты және 2017 жылы қайта жаңартылмады. Висби әуежайы қаланың солтүстігінде орналасқан және Швеция құрлығымен байланыс ұсынады. Бұл Швециядағы тоғызыншы ірі әуежай. Стокгольм Арланда әуежайына күнделікті рейстер аралға келудің немесе одан кетудің ең оңай жолы болып табылады. Висбиде қалалық автобустармен қатар Готландтың басқа аймақтарына бағытталған автобустар да бар. Висби 1968 жылғы Висби өзгерістеріне атын берді, ол теңіз құқығының Гаага ережелеріне енгізілген түзетулер болды, нәтижесінде Гаага-Висби ережелері пайда болды. Бұрын Висбиге екі теміржол желісі қызмет көрсеткен: солтүстіктегі Лэрбродан оңтүстіктегі Бургсвикке дейін, Висби порты арқылы өтетін Gotlands Järnväg және оңтүстіктегі Висборгслэт және Вестерхедге дейін созылған Visby–Visborgsslätt–Bjärs Järnväg. Бірінші желі, Висбиден Хемсеге дейін 1878 жылы Готланд теміржолының қолдауымен салынды. Жолаушылар тасымалы 1960 жылдың қыркүйегінде тоқтатылды. Slakteriet – Висби порты бағытындағы жүк тасымалы 1962 жылдың мамырына дейін жалғасты. Висбидегі порттың соңғы бөліктері 1964 жылдың наурыз айында демонтаждалды. Висби теміржол станциясы, Söderväg көшесіндегі Söderport-тан оңтүстікке қарай орналасқан, 1878 жылы құрылысы аяқталды және Висбидегі теміржолдың сақталған сирек нысандарының бірі болып табылады.

Коммуналдық қызметтер

Висби қаласының жанында жел электр станциясының алғашқы HVDC желісіне арналған статикалық инверторлық станция (HVDC Visby–Näs) орналасқан.

Көрікті жерлер мен оқиғалар

Шілде айының бірінші аптасында Висбиде Швеция саясатына қатысатын барлық адам үшін маңызды форум – Альмедален апталығы өтеді. Апта бойы Швецияның ірі саяси партияларының өкілдері Альмедален саябағында кезекпен сөз сөйлейді. Тамыз айында туристік маусым өргеліне жетеді. 32-ші аптада, жексенбіден жексенбіге дейін Готландта жыл сайынғы Ортағасырлық апта ұйымдастырылады. Осы аптада әдеттегі киім киген туристердің саны ортағасырлық костюм киген адамдардан кем болады. Фестиваль 1984 жылы басталды және музыка, көңіл көтергіштер, театр, ортағасырлық базар және садақпен сайыс турнирлері сияқты әртүрлі шараларды қамтиды. Әлемдік экологиялық форумының бас кеңсесі Висбиде орналасқан.

Мәдениет және өнер

Висбиде Балтық жазушылар мен аудармашылар орталығы және Висби халықаралық композиторлар орталығы бар.

Танымал мәдениетте

Швед жазушысы Мари Юнгштедт Готланд аралында өтетін тоғыз детектив роман жазды. Басты кейіпкер, DS Андерс Кнутас, Висбидегі полиция бас штабында қызмет етеді, ал роман қала мен аралды көрнекті бейнелейтін көптеген сипаттамалық бөлімдерге толы. Хаяо Миядзаки Висби қаласының «Кикидің жеткізу қызметі» фильміндегі қаланың визуалды шабытының негізгі көзі екенін, сондай-ақ Стокгольм сияқты басқа да орындардың элементтері қосылғанын айтты. 1971 жылы Ингмар Бергман Биби Андерсон, Макс фон Сидоу және Эллиотт Гулдпен бірге «Тиісу» (Beröringen) фильмін Висбиде түсірді. Висби Йорушиканың «Капучиномен бірге жаңбыр» әнінде еске алынады.

Бұрынғы спорт түрі

Мотоциклдерге арналған спидвей жарысы Гальгбергеттегі Гамла спидвей трегінде (Hangarvägen және Lummelundsväg көшелерінің қиылысының тікелей қарсысында) өтті. Арена 1951 жылдан 2007 жылға дейін болды және төрт рет Швеция чемпионатында жеңіс одныған «Бисарна» спидвей командасының ойындарына төсеу болды.