Кіріспе
Швецияның ең үлкен көлі Vänern ( /v//eɪ//n//ər//n/ VAYnərn, /USalso/'/v//ɛ//n//ər//n/ VENərn) – Швецияның ең үлкен көлі, Еуропалық Одақтың ең үлкен көлі және Еуропадағы Ладога мен Онегадан кейінгі үшінші үлкен көлі. Ол елдің оңтүстік-батысындағы Вестергётланд, Дальсланд және Вермланд провинцияларында орналасқан. Көлдің ең максималды тереңдігі ал эми ең төменгі нүктесі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Орташа тереңдігі шамалы, яғни көлдің түбінің орташа нүктесі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Vänern Гёта-эльв арқылы Гётеборг пен Атлант мұхитының Каттегат саласына құяды. Швецияның ең үлкен он көлінің ішінде елдің шығыс жағалауына құймайтын жалғыз көл осы. 19 ғасырда Гёта каналының салынуына байланысты Vänern-нен Веттернге және шығыс жағалауға қарай су ағысы бар. Судың негізгі көзі – Норвегияның Трёнделаг аймағынан басталатын Кларалвен өзені, ол Карлстад қаласының жанынан Vänern көліне құяды.
Vänern ('/v//eɪ//n//ər//n/ VAYnərn, /USalso/'/v//ɛ//n//ər//n/ VENərn, ) is the largest lake in Sweden, the largest lake in the European Union and the third largest lake in Europe after Ladoga and Onega in Russia. It is located in the provinces of Västergötland, Dalsland, and Värmland in the southwest of the country. With its surface located at with a maximum depth of , the lowest point of the Vänern basin is at below sea level. The average depth is at a more modest , which means that the average point of the lake floor remains above sea level. Vänern drains into Göta älv towards Gothenburg and the Kattegat tributary of the Atlantic Ocean. It is the only one of the ten largest lakes in Sweden not to drain on the country's eastern coastline. Due to the construction of Göta Canal in the 19th century, there is an upstream water path to Vättern and the east coast from Vänern. The main inflow of water comes from Klarälven entering Vänern near Karlstad with its source in Trøndelag in Norway.
Тарих
Венерн көлінің оңтүстік-шығыс бөлігі – аймаққа жеткен кватерналдық мұз басу кезеңінде палеозой дәуіріне жататын шөгінді тау жыныстарының эрозиясы нәтижесінде пайда болған ойыс деп есептеледі. Оңтүстік және шығыс жағалаулары кембрийге дейінгі жазықтың солтүстік және батысқа қарай көлбеуге түскен бөліктері болғандықтан, көл осы жерлерде салыстырмалы түрде жайлы. Осының салдарынан, мұз дәуірінен қалған және әдетте тұщы су көлдерінде кездеспейтін түрлер, мысалы, Monoporeia affinis амфиподы әлі де сақталған. 2009 жылдың 6 мамырында көлдің түбінен викинг кемесі табылды. 13 ғасыр исланд мифографы Снорри Стурлусонның «Проза Эдда»сындағы Меларен көлінің пайда болуы туралы әңгіме, бәлкім, бастапқыда Венерн көлі туралы болған: швед патшасы Гилфи Гефьон әйелге бір күн мен бір түн ішінде төрт жұп өгіздің жыртуға болатын жерді уәде еткен, бірақ ол алыптардың жерінен өгіздерді пайдаланды, сондай-ақ жерді түбірлендіріп алып, теңізге сүйреп, одан Зеландия аралы пайда болды. «Проза Эдда»да «көлдегі шығанақтар Зеландиядағы мүйістерге сәйкес келеді» делінген; бұл Венерн көліне көбірек қатысты болғандықтан, аңыз, әдетте, Меларен емес, Венерн көлі туралы болған. Венерн көліндегі мұз үстіндегі шайқас – 6 ғасырға жататын шайқас, ол норвегиялық сагаларда тіркелген және көне ағылшын эпосы «Беовульф»те айтылған. «Беовульф»те Венерн көлі Ернанс орнындағы аждаһардың дөңгелегіне жақын орналасқан деп көрсетілген.
География
Vänern көлінің ауданы Люксембургтің ауданынан шамамен екі есеге жуық. Оның беті теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және орташа тереңдігі шамамен метрді құрайды. Көлдің ең терең нүктесі метрге жетеді. Көлдің су деңгейін Варгон гидроэлектр станциясы реттейді. Географиялық тұрғыдан алғанда, көл Швецияның Гёталанд және Свеаланд аймақтарының шекарасында жатыр, және бірнеше швед провинцияларының арасында бөлінген: судың батыс бөлігі Далбосйен деп аталады, оның басты бөлігі Далсландқа тиесілі; шығыс бөлігі Вярмландсйен деп аталады, оның солтүстік бөлігі Вярмландқа, ал оңтүстік бөлігі Вестергётландқа жатады. Көлге құятын ең ірі өзен – Кларэльвен, ол солтүстік жағалаудағы Карлстад қаласының жанынан көлге құяды. Басқа салалары: Гуллспангсальвен, Бюальвен және Норсальвен. Көлдің суы оңтүстік-батысқа қарай Гёта-эльв арқылы ағып шығады, ол Гёта каналының бөлігі болып табылады, содан кейін Викен көліне, одан әрі Веттерн көліне құяды, Швеция бойынша оңтүстік-шығысқа қарай. Vänern көлінің экономикалық әлеуетін айналасындағы қалалар көрсетеді, олар ғасырлар бойы балық аулау және Гёта-эльв арқылы Каттегат теңізіне немесе басқа қалаларға қолайлы тасымалдау мүмкіндігі арқасында өмір сүріп келді. Бұған тікелей Карлстад (1584 жылы қала ретінде бекітілген), Кристинехамн (1642), Мариестад (1583), Лидкопинг (1446), Венерсборг (1644), Омол (1643), Сеффле (1951) қалалары кіреді, ал жанама түрде – Тролльхеттан (1916) қаласы да кіреді. Көлдің ортасындағы Дюро аралын Дюро архипелагы қоршап тұрады, және ол Дюро ұлттық паркі ретінде ұлттық парк мәртебесіне ие. Киннекулле тау жотасы (плато тауы) Vänern көлінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы танымал туристік орын. Одан көлдің ең әдемі көрінісі ашылады (көл деңгейінен шамамен метр биіктікте). Тағы бір жақын орналасқан тау – Галлеберг.
Қоршаған орта
Қоршаған ортаны мониторингтеу зерттеулері жыл сайын жүргізіледі. 2002 жылғы есепте деректер судың жалпы сапасының айтарлықтай төмендемегенін көрсетті, бірақ балдырлардың көбеюіне байланысты көріну қабілетінің сәл төмендеуі байқалды. 1970-1990 жылдары азоттың деңгейінің артуы мәселе тудырған, бірақ қазір ол реттеліп, тұрақты деңгейде ұсталып тұр. Кейбір шығанақтарда эутрофикация мәселесі де бар, және олар балдырлар мен өсімдік планктонымен қалыңдап кеткен.
Құстар
Венерн көлі маңында ең көп кездесетін құстар – шағалалар мен қара марқұстар. Ұлы қазтұмсықтар қайта оралып, көбейіп келеді. Бұл аққұйрықты теңіз бүркіттерінің санының артуына себеп болды, олар қазтұмсықтармен қоректенеді.