Кіріспе
Ағылшын тіліндегі ұятты сөз
"Fart" – ағылшын тіліндегі сөз, көбінесе ішек газдарына сілтеме жасау үшін қолданылады және зат есім немесе етістік ретінде қолданылуы мүмкін. Сөздің тікелей түбірлері орта ағылшын тіліндегі "ferten", "feortan" және "farten" сөздерінде, ал олар ескі жоғары неміс тіліндегі "ferzan" сөзімен туыс. Бұл сөздің ұқсас сөздері ескі норвег, славян, грек және санскрит тілдерінде де кездеседі. "Fart" сөзі көптеген мамандықтардың, соның ішінде компьютер саласының күнделікті және техникалық тіліне енген. Ол көбінесе ресми жағдайларда қолайсыз деп есептеледі, себебі оны әдепсіз немесе қарапайымдықтан туындаған сөз деп санау мүмкін.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "fart" сөзі – ағылшын лексикасындағы ең көне сөздердің бірі. Оның үнді-еуропалық тегі басқа да үнді-еуропалық тілдердегі көптеген туыс сөздермен расталады: Мысалы, грек тіліндегі πέρδομαι (perdomai) етістігі, сондай-ақ латын тіліндегі pēdĕre, санскрит pardate, Ashkun pidíṅ, Avestan pərəδaiti, итальяндық fare un peto, француз "péter", орыс тіліндегі пердеть (perdet') және поляк тіліндегі "pierd" сөздері – бәрі PIE *perd [қатты жел шығару] немесе *pezd [сол сияқты, бірақ жұмсақ] түбірінен шыққан, олардың барлығы да бір мағынаны білдіреді. Гәрман тілдеріндегі көптеген үнді-еуропалық түбірлер сияқты, бұл сөз де Гримм заңына сәйкес өзгерген, сондықтан үнді-еуропалық /p/ дыбысы /f/ дыбысына, ал /d/ дыбысы /t/ дыбысына ауысқан, неміс тіліндегі фурзен сөзінде де осы өзгеріс көрінеді.
Жәнтілдік және қорлаушылық
Кейбір орталарда бұл сөз жалғасқан қарапайым дөрекі сөз болып саналады, көбінесе әзілдік мағынамен қолданылады. Мысалы, бір адамды "исіңкі" немесе "ескі исіңкі" деп атауға болады, бұл міндетті түрде оның жасына байланысты емес. Мұндай айту адамның жалықтыратын немесе артық талапкер екенін білдіруі мүмкін және көбінесе екінші немесе үшінші жақта сөйлегенде, оны қорлау мақсатында қолданылады. Мысалы, "Ол жалықтыратын ескі исіңкі!" Дегенмен, бұл сөзді жай сөйлеу тілінде немесе өзін-өзі әзілдеу үшін қолдануға болады (мысалы, "Мен өзімнің ескі исіңкі екенімді білемін" немесе "Сен исіңкілік жасауды жақсы көресің!"). "Исіңкі" сөзі көбінесе оны қолданушы жақсы білген адамға қатысты сүйіспеншілікпен айтылады. Екі жағдайда да, бұл сөз пайдаланушының нысандағы жағымсыз ерекшелік деп санайтын жеке әдеттеріне немесе мінез-қалпына қатысты, тіпті ол өзін-өзі айтқан кезде де. Мысалы, егер біреудің тым әдепкілік танытып жатыр деп алаңдаса, ол "Мен өзімнің ескі исіңкі екенімді білемін" деп айтуы мүмкін, бұл басқалардың жағымсыз ойлары мен пікірлерін болдырмау үшін жасалады. Бұл сөзді қорлау мақсатымен қолданғанда, ол әлі де дөрекі болып саналады, бірақ мұндай қорлаудың жеңіл түрі болып табылады. Мұндай қолданыс орта ғасырлық кезеңге дейін барады, онда "бір исіңкіге де тұрмайды" деген тіркес құнды емес деп саналған затқа қолданылатын еді.
Тарихи мысалдар
Орта ағылшын тіліндегі "перде" сөзі "Summer Is Icumen In" шығармасында кездеседі, онда жаздың бір белгісі – "bucke uerteþ" (бураның пердесі). Ол Джеффри Чосердің "Кентерберилік әңгімелер" кітабында да кездеседі. "Миллер әңгімесінде" Абсолон Алисонның бетінен сүйемін деп күткен кезде, оның арт жағын сүйіп алады. Оның жігіті Николас өзінің арт жағын терезеден іліп, Абсолонды оның арт жағын сүйіп, содан кейін қарсыласының бетіне перде тастауға үміттенеді. "Сұмменер әңгімесінде" 12 спицалы дөңгелек арқылы перденің иісін сезінуге тиіс монахтар туралы айтылады. Ерте заманада "перде" сөзі аса ұятты емес деп есептелген, тіпті әдеби шығармаларда да қолданылған. Мысалы, Сэмюэл Джонсонның 1755 жылы жарық көрген "Ағылшын тілінің сөздігінде" бұл сөз кірген. Джонсон оны екі өлеңмен түсіндірген, біреуі Джонатан Свифтқа, екіншісі сэр Джон Саклингке тиесілі. Бенджамин Франклин 1781 жылы Брюссельдегі Корольдік академия үшін ғылыми зерттеулерді ұсына отырып, осы тақырыпта эссе дайындады. 1607 жылы парламент мүшелерінің бір тобы Лордтар палатасының және король Джеймс І-нің консервативті саясатына қарсы символдық наразылық ретінде "Парламент пердесі" атты жыр жазды.
Қазіргі қолданысы
Джордж Карлиннің алғашқы жеті лас сөзінің бірі болмаса да, ол кейіннен "ысқырық" сөзін кез келген жағдайда (күркітпейтін мағыналары бар) қабылдауға болмайтын (эфирге шығару үшін) сөздер тізіміне қосу керектігін айтты және теледидарды (содан кейін) "ысқырықсыз аймақ" деп сипаттады. Томас Вулф 1929 жылы жарық көрген "Look Homeward, Angel" атты туындысынан "құбылып, күкірт иісі зәулім ысқырық" деген тіркесін алып тастады. Осы баспагерге ие болған Эрнест Хемингуэй "ысқырықты" алып тастауға болатын қағиданы қабылдады, себебі сөздерді тек қорқыту үшін қолдануға болмайды. 1970-ші жылдардағы хиппи қозғалысы "ысқырық" сөзінің жеке есім ретінде "жағымсыз адамды немесе бойы аласа немесе ақыл-ойы шектеулі адамды" сипаттау үшін жаңа мағынаға ие болғанын көрді, соның нәтижесінде бұл сөз кеңірек және ашық қолданыла бастады. Ұйқас сөздерден жасалған жаргон "малина торты" деген балама сөзді ойлап тапты, кейіннен ол "малина" деп қысқартылды, ал кейде "разз" деп тағы қысқартылды. Бұл "ерін шығару" әрекетімен байланысты болды. Сөздің қолданылуы кеңейді және қазір балалар әдебиетінде де кездеседі, мысалы, "Ысқырықшы Уолтер" кітаптар сериясы, Роберт Манштің "Жақсы отбасылар" және Синта Чоның "Біз шығаратын газ" кітаптарында.