Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралияға тән ірі қара какаду.
Large black cockatoo native to Australia
Қызыл құйрықты қара какаду (Calyptorhynchus banksii), сондай-ақ Банкс немесе Банкстің қара какадуы деп аталады, Австралияға тән ірі қара какаду. Ересек еркектерінің құйрығында ерекше көзге түсетін қызыл жолақтары болады, осы белгісінен түрдің аты шыққан. Континенттің құрғақ аймақтарында көбірек кездеседі. Бес түршесі бар, олар негізінен өрімшегінің мөлшерімен ерекшеленеді. Солтүстік түршелері кеңінен таралған болса да, оңтүстік екі түршесі – ормандық қызыл құйрықты қара какаду және оңтүстік-шығыс қызыл құйрықты қара какаду қорғауға алынған. Бұл түр көбінесе эвкалипт тоғайларында немесе су арналары бойында кездеседі. Еліміздің солтүстік бөлігінде осы какадуларды үлкен топтарда көруге болады. Олар тұқым жейді және қуыстай ұя салады, сондықтан диаметрі үлкен ағаштарға, әдетте эвкалиптке тәуелді. Австралияның оңтүстік-шығысындағы популяциялары орманды жою және тіршілік ортасын өзгерткені салдарынан қауіп төндіреді. Қара какадулардың ішінде қызыл құйрықтысы ағылшын ботанигі сер Джозеф Бэнкстің құрметіне құс шаруашылығында ең оңай өсіріледі. Қызыл құйрықты қара какаду сонымен қатар, Еуропалықтардың суреттеген Шығыс Австралиядағы алғашқы құс ерекшелігіне ие, себебі 1770 жылы Солтүстік Квинслендтегі Эндевор өзенінен жиналған дигенді, Банкстің суретшісі Сидни Паркинсон бейнелеген. Ағылшын натуралисті Джордж Шоу, Латамнан бұрын, Порт-Джексон (қазіргі Сидней) аймағында жиналған бір үлгіні сипаттап, Psittacus magnificus деп атаған. Көп жылдар бойы бұл түрді Грегори Мэтьюс 1927 жылы ұсынған Calyptorhynchus magnificus деп атады, өйткені Шоудың аты Латемнің 1790 жылғы сипаттамасынан бұрын жазылған. Бірнеше онжылдық бойы Мэтьюстің ұсынысын көптеген мамандар қабылдады, бірақ бастапқы Порт-Джексон сілтемесі шынымен қызыл құйрықты қара какадуға, немесе көбірек, жылтыр қара какадуға қатысты ма, әлі де белгісіз. 1994 жылы ICZN ғылыми атау ретінде Calyptorhynchus banksii сақтау туралы өтінішті қабылдады. Қызыл құйрықты қара какаду Calyptorhynchus тұқымдасының типтік түрі болып табылады, оның атауы грек тіліндегі calypto /καλυπτο "жасырын" және rhynchus /ρυγχος "мүңкіш" сөздерінен алынған. Бұл өзгертуді алғаш рет Ансельме Гаэтан Десмарест 1826 жылы жасаған. 1827 жылы Дженнингс бұл құсқа Psittacus niger деген атауды берген. Алайда, биноминалды атауды Карл Линней 1758 жылы кіші ваза тотығы үшін, ал Иоганн Фридрих Гмелин 1788 жылы пальма какадуы үшін қолданған, сондықтан бұл атау жарамсыз деп танылды, тіпті сол кезде басқа түрлердің де әртүрлі атаулары болғанына қарамастан. Басқа да кең таралған атаулары: Банкстің қара какадуы, Банксианның қара какадуы немесе қара какаду. Арнем жерінің Куньинькуы тайпасы бұл құсқа нгарнарр немесе карнамарр деп атайды. Орталық Австралияда, Алис Спрингстің оңтүстік-батысында Питжантжаджара тайпасы C. b. samueli түршесін iranti деп атайды. Каррак – нунгар тайпасының оңтүстік-батыс расасы C. b. naso-ның дауысынан шыққан атауы. Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысы мен Викторияның батысындағы бунгандждер тайпасы бұл құсты "триен" деп атаған.
The red tailed black cockatoo (Calyptorhynchus banksii) also known as Banksian or Banks' black cockatoo, is a large black cockatoo native to Australia. Adult males have a characteristic pair of bright red panels on the tail that gives the species its name. It is more common in the drier parts of the continent. Five subspecies are recognised, differing chiefly in beak size. Although the more northerly subspecies are widespread, the two southern subspecies, the forest red tailed black cockatoo and the south eastern red tailed black cockatoo are under threat. The species is usually found in eucalyptus woodlands, or along water courses. In the more northerly parts of the country, these cockatoos are commonly seen in large flocks. They are seed eaters and cavity nesters, and as such depend on trees with fairly large diameters, generally Eucalyptus. Populations in southeastern Australia are threatened by deforestation and other habitat alterations. Of the black cockatoos, the red tailed is the most adaptable to aviculture, commemorating English botanist Sir Joseph Banks. The red tailed black cockatoo also has the distinction of being the first bird from Eastern Australia illustrated by a European, as a female, presumably collected at Endeavour River in north Queensland, was sketched by Banks' draughtsman Sydney Parkinson in 1770. Narrowly predating Latham, English naturalist George Shaw described Psittacus magnificus from a specimen collected somewhere in the Port Jackson (now Sydney) region. For many years, the species was referred to as Calyptorhynchus magnificus, proposed by Gregory Mathews in 1927 as Shaw's name had predated Latham's 1790 description. For several decades, Mathews' proposal was accepted by many authorities, although it was unclear whether the original Port Jackson reference had actually referred to the red tailed black or, more likely, the glossy black cockatoo. In 1994, an application to conserve Calyptorhynchus banksii as the scientific name was accepted by the ICZN. The red tailed black cockatoo is the type species of the genus Calyptorhynchus, the name of which is derived from the Greek calypto /καλυπτο "hidden" and rhynchus/ρυγχος "beak". The change was first made by Anselme Gaëtan Desmarest in 1826. In 1827, Jennings proposed the name Psittacus niger for the bird. The binomial combination had already been used by Carl Linnaeus for the lesser vasa parrot in 1758, and by Johann Friedrich Gmelin for the palm cockatoo in 1788; it was thus invalid even though both other species were already known by different names at the time. Alternate common names include Banks' black cockatoo, Banksian black cockatoo, or simply black cockatoo. Ngarnarrh or karnamarr are terms used by the Kunwinjku of Arnhem Land. In Central Australia, southwest of Alice Springs, the Pitjantjatjara term for the subspecies C. b. samueli is iranti. Karrak is a Noongar term derived from the call for the southwestern race C. b. naso. In the language of the Bungandidj of south eastern South Australia and western Victoria this bird was called treen.
Сипаттама
Қызыл құйрықты қара какадулардың ұзындығы шамамен 60 сантиметрге (24 дюйм) жетеді және олар жыныстық диморфизмге ие. Еркек құстың қауырсыны толығымен қара, маңдай мен басынан өсетін созылған қауырсындан тұратын айқын қара қыртысы бар. Мұнығы қара сұр түсті. Құйрығы да қара, екі жағында жарқыраған қызыл жолақтары бар. Мекеңдер қара түсті, құйрығы мен кеудесінде сары-қызыл жолақтар, ал беттері мен қанаттарында сарыдан қызылға дейін өтетін дақтар болады. Мұнығы ақшыл, мүйіз түсті. Төменгі жағы қара негізде жіңішке сары жолақтармен өрнектелген. Еркек құстардың салмағы 670-ден 920 грамға (1.5–2 фунт) дейін, ал мекеңдердің салмағы сәл жеңіл – 615-тен 870 грамға (1.25–1.75 фунт) дейін жетеді. Басқа какадулар мен попугайлар сияқты, қызыл құйрықты қара какадулардың зигодактильді аяқтары бар, яғни екі саусағы алға, екі саусағы артқа қаратылған, бұл оларға бір аяғымен тұрып, екіншісімен заттарды ұстауға, сондай-ақ тамақтануға және манипуляция жасауға мүмкіндік береді. Қара какадулардың көпшілігі, басқа какадулар мен попугайлар сияқты, көбінесе сол аяқты қолданады. Жас қызыл құйрықты қара какадулар төрт жасқа дейін мекеңдерге ұқсайды, бірақ олардың төменгі жағы ашық сары жолақты болады. Басқа какадулар сияқты, қызыл құйрықты қара какаду да тұтқында өте ұзақ өмір сүре алады; 1938 жылы орнитолог Невилл Кейли Таронга хайуанат бағында елу жылдан астам болған құс туралы хабарлады. 1979 жылы Лондон мен Роттердам хайуанат бағындағы тағы бір құс 45 жас 5 айда қайтыс болды. Қызыл құйрықты қара какадулардың әртүрлі дауыстары жазылған. Құстың байланыс дауысы – ұшып бара жатқанда алысқа еститін металл дыбысты еске түсіретін «күррр» немесе «крий» дыбысы.
Red tailed black cockatoos are around 60 centimetres (24 in) in length and sexually dimorphic. The male's plumage is all black with a prominent black crest made up of elongated feathers from the forehead and crown. The bill is dark grey. The tail is also black with two lateral bright red panels. Females are black with yellow orange stripes in the tail and chest, and yellow grading to red spots on the cheeks and wings. The bill is pale and horn coloured. The underparts are barred with fine yellow over a black base. Male birds weigh between 670 and 920 grams (1.5–2 lb), while females weigh slightly less at 615–870 grams (1.25–1.75 lb). In common with other cockatoos and parrots, red tailed black cockatoos have zygodactyl feet, two toes facing forward and two backward, that allow them to grasp objects with one foot while standing on the other, for feeding and manipulation. Black cockatoos are almost exclusively left footed (along with nearly all other cockatoos and most parrots). Juvenile red tailed black cockatoos resemble females until puberty, which occurs around four years of age, but have paler yellow barred underparts. As with other cockatoos, the red tailed black cockatoo can be very long lived in captivity; in 1938, ornithologist Neville Cayley reported one over fifty years old at Taronga Zoo. Another bird residing at London and Rotterdam Zoos was 45 years and 5 months of age when it died in 1979. Several calls of red tailed black cockatoos have been recorded. The bird's contact call is a rolling metallic krur rr or kree, which may carry long distances and is always given while flying;
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қызыл құйрықты қара какаду негізінен Австралияның құрғақ аймақтарында таралған. Ол елдің солтүстік жартысының кең аумағында кеңінен таралған және көптеп кездеседі, онда ол егінге зиян келтіретін құс ретінде қарастырылады, ал оңтүстікте оқшауланған жерлерде ғана кездеседі. Ол әртүрлі орталарда мекендейді: бұталы және шөптесін далалардан бастап, эвкалипт, шейх және акациялы ормандарға, тіпті тығыз тропикалық жаңбыр ормандарына дейін. Елдің басқа аймақтарында какадулардың маусымдық қозғалысы тамақ көздеріне байланысты, бұл үлгі Солтүстік Квинсленд және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарында байқалған. Батыс Австралияның оңтүстік-батысында, екі қолда бар түрі де солтүстік-оңтүстік бағытта қозғалады; naso түрі көбейгеннен кейін солтүстікке қарай жылжыса, samueli түрінің астық егістігіндегі қозғалысы айнымалы және маусымға байланысты болмауы мүмкін.
The red tailed black cockatoo principally occurs across the drier parts of Australia. It is widespread and abundant in a broad band across the northern half of the country, where it has been considered an agricultural pest, with more isolated distribution in the south. It is found in a wide variety of habitats, from shrublands and grasslands through eucalypt, sheoak and Acacia woodlands, to dense tropical rainforests. In other parts of the country cockatoo seasonal movements tend to follow food sources, a pattern recorded in Northern Queensland, and New South Wales. In southwest Western Australia, both extant subspecies appear to have a north–south pattern; northwards after breeding in the case of subspecies naso, while movements by subspecies samueli in the wheatbelt can be irregular and unrelated to the seasons.
Мінез-құлық
Қызыл құйрықты қара какадулар күндіз белсенді, дауысты және шулы болады, көбінесе шағын үйірлермен жоғарыда ұшып жүреді, кейде басқа какадулармен араласады. 500-ге дейінгі құстардың үйірлері әдетте тек солтүстікте немесе құстар тамақ іздейтін жерге жиналған кезде ғана көрінеді. Әйтпесе, олар адамдардан тартынады. Солтүстік және орталық Австралияда құстар жерде тамақтанады, ал оңтүстік екі түршесі – граптогине және насо – көбінесе ағаштарда болады. Олар ара-арасында терең қанат соғып, салыстырмалы түрде баяу ұшады, бұл оларды сыртқы түрі ұқсас жылтыр қара какадудың беткей қанат соғуынан ерекшелендіреді. Олар көбінесе жоғары биіктікте ұшады. Көбею мамырдан қыркүйекке дейін жүреді, бірақ оңтүстік-шығыс түршесі жазда (желтоқсаннан ақпанға дейін) ұя салады. Батыс Австралияның Уитбелт аймағындағы samueli түршесі екі рет жұмыртқалай алады. Ұя салу биік ағаштардың ірі тік ойықтарында жүзеге асады. Құстар оларға келіп-кетуіне мүмкіндік беретін оқшауланған ағаштар таңдалады. Бір ағаш көп жылдар бойы қолданылуы мүмкін. Ойықтардың тереңдігі 1-2 метрге, ені 0,25-0,5 метрге жетеді және ағаш қырларынан жасалған негізі болады. Бір ұяда бір-екі ақ, жылтыр емес жұмыртқа болады, бірақ көбінесе екінші балапанға көңіл бөлмейді және ол сәби кезінде өледі.
Red tailed black cockatoos are diurnal, raucous and noisy, and are often seen flying high overhead in small flocks, sometimes mixed with other cockatoos. Flocks of up to 500 birds are generally only seen in the north or when the birds are concentrated at some food source. Otherwise, they are generally rather shy of humans. In northern and central Australia, birds may feed on the ground, while the two southern subspecies, graptogyne and naso, are almost exclusively arboreal. They tend to fly rather slowly with intermittent deep flapping wingbeats, markedly different from the shallow wingbeats of the similar glossy black cockatoo. They also often fly at considerable height. Breeding generally takes place from May to September except in the case of the South eastern subspecies, which nests during summer (December to February). Pairs of the subspecies samueli in the Wheatbelt region of Western Australia may produce two broods, Nesting takes place in large vertical tree hollows of tall trees. Isolated trees are generally chosen, so birds can fly to and from them relatively unhindered. The same tree may be used for many years. Hollows can be 1 to 2 metres (3–7 ft) deep and 0.25–0.5 metres (10–20 in) wide, with a base of woodchips. A clutch consists of one or two white, lustreless eggs, although the second chick is in most cases neglected and perishes in infancy.
Тамақтандыру
Қызыл құйрықты қара какаду жергілікті және әкелінген астықтармен қоректенсе де, олардың негізгі тағамы – эвкалипт тұқымы. Бұл түр мен ірі жемісті эвкалипт түрлері арасында ерекше байланыс бар. Бұл байланыс Австралия бойынша әртүрлі, бірақ оның ішінде Оңтүстік-Батыс Батыс Австралиядағы марри, елдің солтүстігіндегі Дарвин жүнды эвкалипті (E. miniata), Викториядағы E. baxteri және Квинслендтегі Corymbia polycarpa және C. intermedia қан ағаштары бар. Какадулар тұқымдық қапшықтармен бірге бұтақшаларды шағып алып, оларды аяқтарымен ұстап, тұқымды шайнап, жинағаннан кейін жерге қалдықтарды төгеді. Акация, Allocasuarina, Banksia, Grevillea және Hakea тұқымдары мен жаңғақтарының, сондай-ақ жидектердің, жемістердің және әртүрлі жәндіктердің де тұтынуы белгілі. Какадулар кейбір әкелінген өсімдіктерге, мысалы, қосжапыраққа (Emex australis) бейімделген. Жабайы түйін (Raphanus raphanistrum), жабайы бұрыш (Brassica tournefortii) және қарбыз (Citrullus немесе Cucumis) жеу туралы да мәліметтер бар.
Although red tailed black cockatoos feed on a wide variety of native and introduced grains, the mainstay of their diet is eucalyptus seeds. There is a specific relationship between the species and larger fruited species of gums. These vary across Australia but include the marri in Southwest Western Australia, Darwin woollybutt E. miniata across the north of the country, E. baxteri in Victoria and the bloodwood species Corymbia polycarpa and C. intermedia in Queensland. Cockatoos bite off branchlets with clusters of seed capsules, then hold them with their feet while chewing and harvesting seeds before littering the ground with debris. Among other seeds and nuts consumed are those of Acacia, Allocasuarina, Banksia, Grevillea and Hakea, as well as berries, fruits and various insects. Cockatoos have adapted to eating some introduced plants such as the doublegee (Emex australis). There is some evidence of consumption of wild radish (Raphanus raphanistrum), wild turnip (Brassica tournefortii) and melon (Citrullus or Cucumis).
Құс шаруашылығы
1990 жылдардың соңында қызыл құйрықты қара какаду Австралияда 1750 доллардан, ал шетелде 8900 доллардан (~6000 АҚШ доллары) бағаланған. Авиариумдарда сирек кездесетін АҚШ-та қолмен өсірілген құстарды 15 000-нан 40 000 долларға дейін сатып алуға болады. Қолмен өсірілген құстар бірнеше сөз үйреніп, әдемі мінезді бола алады, бірақ аталықтары жас кезінде адамға бейімделіп, кейін көбейе алмауы мүмкін. Қызыл құйрықты қара какаду – тұтқында ең көп кездесетін қара какаду түрі, оған жеткілікті кеңістік берілсе, төзімді және ұзақ өмір сүруі мүмкін. Бүгінгі күнге дейін тұтқында ұсталған құстардың көпшілігі C. b. banksii және C. b. samueli түрлеріне жатады. Бұрын құстарды көбінесе шығу тегіне назар бермей өсіріп келген. Дегенмен, табиғатты қорғауға қызығушылықтың артуымен, құс өсірушілер әртүрлі түрлердің тазалығын сақтауға көбірек мән береді және будандастырудан аулақ болады. Олар ақпан мен қараша айлары аралығында әр 3 апта сайын бір жұмыртқадан салады. Аналық құс ұясына бір жұмыртқа салғаннан кейін, енді жұмыртқа салмайды. Жұмыртқадан шабалдың шығуына шамамен 30 күн уақыт керек. Шабалдың көзі 3 аптада ашылады, ал 6 аптада сары түстес қауырсынының орнына қара қауырсындар пайда болады. Қолмен өсіруге ең қолайлы уақыт – 10 аптада, қара қауырсындары толыққан кезде, бірақ құйрық қауырсындары әлі қысқа болғанда. Жас құстар 4 айдан кейін ұшып кетеді және екі жыныстың да түсі анасының түсіне ұқсас болады. Ересек аталықтар жасы келгенде (4 жаста) жас аталықтарға агрессивті болады, сондықтан оларды жеке-жеке ұстау қажет.
In the late 1990s, red tailed black cockatoos fetched prices of $1750 in Australia and $8900 (~US$6000) overseas. Hand raised birds can be bought for anywhere between $15,000 to $40,000 in the United States, where they are seldom seen in aviculture. Hand reared birds are able to learn a few words and can be quite affectionate, although males may become imprinted and unlikely to breed. The red tailed black cockatoo is the most commonly seen of the black cockatoos in captivity, and can be hardy and long lived if given plenty of space. Until now, most birds in captivity have been of subspecies C. b. banksii and C. b. samueli. Birds were often previously bred without much attention to subspecies of origin. However, with an increase in interest in conservation, more aviculturists are concerned about maintaining the integrity of the separate subspecies in cultivation, and so avoid crossbreeding. and can lay eggs every 3 weeks between February and November. Once the female has one egg in her nest, she will not lay another. An egg takes about 30 days to hatch. The eyes of the young open around 3 weeks and the yellow down will show black pin feathers at about 6 weeks. The best time for hand raising is at about 10 weeks when their black feathers are in place but the tail feathers are still short. Young birds fledge after about 4 months and both sexes have the colouring of their mother. Mature male birds will become aggressive to young male birds at puberty (4 years); they must be separated if caged.
Мәдени суреттер
2006 жылы Мельбурн қаласында өткен Достастық ойындарының ресми талисманы – қара құйрықты қызыл какаду, оның аты – Карак. Ойындарды насихаттау оңтүстік-шығыс граптогине түршесінің сақталуын қамтамасыз ету жөніндегі шараларды іске асырумен және ойындарда экологиялық сананы арттырумен бірге жүргізілді. Батыс Арнем жерінен алынған дәстүрлі әңгімеде Құс халқынан тараған Қара какаду мен оның күйеуі – Қарға туралы айтылады. Олар солтүстіктен теңіз арқылы келген ауруға шалдығып, қара қауырсындары өседі. Жерге көміліп қалудан қорқып, олар құсқа айналып, аспанға көтеріледі. Тиви халқының фольклорында қызыл құйрықты қара какаду өлгендерді жұмаққа сүйеп апарады делінеді.
A red tailed black cockatoo, named Karak, was the official mascot of the 2006 Commonwealth Games held in Melbourne. Promotion coincided with an implementation of initiatives to ensure the survival of the south eastern subspecies graptogyne, as well as increased environmental awareness at the games. A traditional story from western Arnhem Land tells of Black Cockatoo and her husband Crow, who are Bird people, sprouting black feathers after becoming afflicted with a sickness from across the sea to the north. In fear of being buried underground, they transform into birds and fly high in the sky. In the folklore of the Tiwi people, the red tailed black cockatoo is said to accompany the dead to heaven.
Дәйексөздер
Гарнетт, С. (1993) Австралияның қаупі төнгіп тұрған және жойылған құстары. RAOU. Ұлттық кітапхана, Канберра.
Garnett, S. (1993) Threatened and Extinct Birds of Australia. RAOU. National Library, Canberra.