Кіріспе

Уоррен Кицца Бесиге Кифефе (Warren Kizza Besigye Kifefe; 22 сәуір 1956 жылы туған), полковник доктор Кицца Бесиге деп белгілі, – Уганда дәрігері, саясаткер және Уганда халық қорғаныс күштерінің бұрынғы әскери шенеунігі. Ол Демократиялық өзгерістер форумы (ДӨФ) партиясының президенті болды және Уганданың 2001, 2006, 2011 және 2016 жылғы президенттік сайлауларында жеңіліске ұшырады. Оның барлық сайлауларында 1986 жылдың 26 қаңтарынан бері Уганда президенті болып келе жатқан Йовери Мусевени жеңіп шықты. 2006 жылғы сайлау қорытындысы сотта дауланып, сот кең ауқымды алаяқтықтар мен сайлау құқығынан айыру фактілерін анықтады. Бесиге 2012 жылдың 24 қарашасында өткен ДӨФ-тің ішкі сайлауында президенттің ізбасарына рұқсат берді.

Жас шағы мен отбасы

Уоррен Кицца Бесигие Кифефе 1956 жылғы 22 сәуірде Уганданың оңтүстік-батысындағы Рункунгири ауданындағы Рункунгири қаласында дүниеге келген. 6 баланың екіншісі болған ол бастауыш мектепті бітірместен ата-анасынан айырылып қалды. Әкесі полиция қызметкері болған. Ол бастауыш білім алу үшін Киньясано бастауыш мектебінде және Мбарара кіші мектебінде оқыды. Кейін Кампаладағы Китанте орта мектебінде негізгі білім алып, содан кейін Кабале ауданындағы Кигези орта мектебінде жоғары білім алды. 1975 жылы Макерере университетіне түсіп, 1980 жылы медицина мамандығы бойынша бітірді. Ол партизандық соғыс кезінде Ювери Мусевенидің жеке дәрігері болды. 1986 жылғы қаңтарда Ұлттық қарсылық қозғалысы мен армиясы (NRM/A) билікке келген кезде ол Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Кейін Президент әкімшілігіндегі мемлекеттік министр және Ұлттық саяси комиссар лауазымдарын атқарды. 1991 жылы ол Масакадағы механикаландырылған полктің командирі болды, ал 1993 жылы армияның логистика және инженерлік басқармасының бастығы болып тағайындалды. 1999 жылғы 7 шілдеде Бесигие Кампаладағы Нсамбада Уганда парламентінің депутаты Винни Бьянимаға үйленді.

Мансап

Мектепті бітіргеннен кейін Бесиге қысқа мерзімге Мулаго ұлттық ауруханасында жұмыс істеді. Кейін ол Кенияға жер аударылды. Кенияда бола тұрып, ол дәрігер ретінде жұмыс істеу үшін Медициналық кеңеске тіркелуге өтініш берді. Тіркелгеннен кейін, ол Ага Хан ауруханасына жұмысқа қабылданып, онда дәрігер болып жұмыс істеді, сосын 1982 жылы Мүсевенидің бүлікші Ұлттық қарсылық қозғалысы/армиясына (NRM/A) қосылғанға дейін Кенияттағы ұлттық ауруханада жұмыс істеді.

Саяси өмір

1999 жылы Бесиге үкіметті сынаған «НРМ-нің кең негізін қалай жоғалтуына қатысты инсайдерлік көзқарас» атты құжат жазды. Құжатта НРМ-нің сектанттық клептократияға айналып, бір адамның диктатурасы болып кеткені айтылды. Бесиге «өз пікірін дұрыс емес платформада білдіргені үшін» әскери сотқа тартылды. 2000 жылы ол құжатты жариялағаны үшін кешірім сұраса, қудалау тоқтатылатыны туралы келісім жасады. 2000 жылдың қазан айында Бесиге 2001 жылғы сайлауда Мусевениге қарсы күресетінін мәлімдеді. Ол 2001 жылы полковник шеніне жеткен соң, Уганда халық қорғаныс күштерінен зейнетке шықты. Сайлау кампаниясы барысында Мусевенидің ең күшті қарсыласы болған Бесиге үкіметті кең ауқымды жемқорлыққа қатысты айыптады және Мусевенидің «Қозғалыс» жүйесін тоқтатуға шақырды, ол Уганданың көппартиялық демократияға саяси өтуіне қатысты құрал ретінде өзінің мақсатына жеткенін айтты. Ол сайлауда жеңіліп, сайлаушылардың дауысын бұрмалау, зорлық-зомбылық және мәжбүрлеу туралы шағымдар көтерілді. 2001 жылдың наурыз айында Бесиге сайлау нәтижелерін жоққа шығару үшін Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. Бес судьядан тұратын комиссия 5:0 дауыспен алдау болғанын, бірақ сайлауды күшін жою туралы 3:2 дауыспен шешім қабылдамады. 2001 жылдың маусым айында Бесиге мемлекеттік сатқындыққа қатысты айыптаулар бойынша қысқа мерзімге қамауға алынып, тексерілді. Үкімет оны Демократиялық Конго Республикасында (ДКР) орналасқан деп күдіктенетін «Халықты құтқару армиясы» (ХҚА) көлеңкелі бүлікші тобының артында тұрғаны үшін айыптады. Бесиге тарапынан үкіметтің оның беделін жою үшін бүлікшілердің бар екенін жалған көрсеткені айтылды, бұл Уганда азаматтары мен халықаралық қауымдастық арасында оның сенімін жоғалтуына әкелді. 2001 жылдың тамызында Бесиге мемлекет тарапынан қудалауға ұшырағанын айтып, елден қашып кетті. Ол өміріне қауіп төнді деп мәлімдеді. Ол Оңтүстік Африкада төрт жыл өмір сүрді, осы уақыт ішінде Мусевени үкіметін сынауын жалғастырды. Бесиге 2005 жылдың 26 қазанында Угандаға оралды, 2006 жылғы сайлауда сайлаушы ретінде тіркелуге үлкерді. Ол мыңдаған адамдармен қарсы алынып, дереу сайлау кампаниясын бастады, елдің түкпір-түкпіріндегі жақтастарына үндеу жасады. 2005 жылдың қарашасында Ұлы көлдер аймағындағы БҰҰ арнайы елшісі Уильям Лейси Свинг ХҚА-ның бар екенін растады, оны ДКР-дің шығысында әрекет ететін шетелдік қарулы топтардың бірі деп атады. Бесиге 14 қарашада мемлекеттік сатқындық және зорлау айыптарымен қамауға алынғанда, оның сайлау кампаниясы күрт тоқтатылды. Зорлау айыбы 1997 жылы қайтыс болған досының қызының шағымымен байланысты болды. Оның қамауға алынуы Кампала және елдің басқа да аймақтарында тәртіпсіздіктерге әкелді. Мусевени Бесигеге қарсы айыптарды жасап, оның беделін түсіру немесе сайлауға қатысуына кедергі келтіруге тырысқаны айтылды. Жергілікті және халықаралық қауымдастық Мусевени әкімшілігіне қарсы шығып, Бесигеге кепілдікпен босатуды талап етті. Үкімет Бесигеге қатысты сот процесіне байланысты барлық қоғамдық митингтерге, демонстрацияларға, жиналыстарға және семинарларға тыйым салды. Бұқаралық ақпарат құралдарына сот процесін талқылауға тыйым салынды, бұйрыққа бағынбаған жағдайда лицензияларын жоюмен қорқытты. 25 қарашада Уганданың жоғарғы соты Бесигеге кепілдік берді, бірақ ол дереу терроризм және қаруды заңсыз иелену айыптарымен әскери түрмеге қайта жіберілді. Бесиге айыптауларды жоққа шығарды және зейнеткерлікке шыққан әскери қызметкер ретінде әскери соттың қарауына түспеуі керек деп мәлімдеді. 6 қаңтарда ол жоғарғы соттан кепілдік алды. Оған қарсы айыптаулар күшінде болса да, Бесиге Уганданың келесі президенті болу мақсатын жалғастыруда.

2006 жылғы ақпандағы сайлау

2006 жылғы жалпы сайлауда FDC негізгі оппозициялық партия ретінде, ал Бесиге президенттікке Мусевениге қарсы негізгі қарсылас ретінде көзге түсті. Ол Уганда Халық Конгресінің (UPC) тұңғыш әйел президенттік үміткері Мирия Калуле Оботемен, тәуелсіз кандидат Абед Бванкамен және Демократиялық партияның (ДП) Джон Себана Кизитомен бірге сайлауға қатысты. Мусевени 59% дауыс алып, Бесигие 37% дауыс салғаннан кейін тағы бес жылға сайланды. Бесиге нәтижеге қатысты әлдеқайда бұрмалаушылықтар болды деп мәлімдеп, оны мойындамады. Кейіннен Уганданың Жоғарғы соты сайлауда қорқыту, зорлық-зомбылық, сайлаушылардың құқықтарын шектеу және басқа да бұзушылықтар орын алғанын анықтады, бірақ сайлау нәтижелерін 4-3 дауыспен күшінде қалдырды.

2011 жылғы ақпандағы сайлау және оның салдары

2011 жылғы сайлауда Бесиге үшінші рет қатарынан Мусевениге жеңіліп, бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда үлкен құлдырауды бастан өткізіп, бірде-бір аймақта жеңіске жете алмады. Бұл сайлау Уганда тарихындағы ең ашық және әділ сайлаулардың бірі деп бағаланғанмен, Бесиге Мусевени төртінші мерзімге билікке келу үшін қорқыту мен бұрмалауды пайдаланғанын мәлімдеді. 2011 жылғы президенттік сайлаудағы нашар көрсеткіштерінен кейін Бесиге 9-шы парламентке сайланған партия мүшелеріне оны бойкоттауға бұйрық берді. Бірақ, жаңадан сайланған депутаттар бұған келіспеді, олардың пікірінше, сайлаудағы жеңіс олардың жеке күш-жігерінің нәтижесі еді, Бесиге мен партияның еңбегі емес. Бұл жағдай FDC ішіндегі шиеленісті күшейтті. Бесиге 28 сәуірде тамақ пен жанармай бағасының өсуіне қарсы өткен "жұмысқа қадам басқан" акциясы кезінде төртінші рет тұтқындалды. Полиция оған бұрыштан газ шашып, көлігінен сүйреп шығарды. Бұл оқиға Кампаладағы тәртіпсіздіктерге және наразылықтарға себеп болды, нәтижесінде кем дегенде екі адам қаза тауып, 120 адам жарақат алды, ал 360-қа жуық адам тұтқындалды.

Гомосексуализмге қарсы заң жобасы

Бесиге Уганданың 9-шы Парламентіне депутат Дэвид Бахати енгізген Гомосексуализмге қарсы заң жобасын қайта қарауға қарсылық білдірді. Бесиге мен Абе Мосестің (Шығыс Угандадан сайланған жастар депутаты) гейлердің құқықтарын қолдауы Угандада қырқыс дау тудырды, себебі гомосексуализм Уганданың қылмыстық кодексінде қылмыс ретінде қарастырылады.

2012 жылы тұтқындалды

Бесиге 2012 жылдың 1 қазанында Кампаладағы Кисека базарында сатушыларға сөз сөйлеуге тырысқаннан кейін тұтқындалды. Ол қаланың орталық полиция бөліміне жеткізілді. Бұрын полиция Бесигеге қалаға барып митинг өткізуіне кедергі келтіру үшін оның үйіне көп күш салған, бірақ ол бір сағаттан кейін қалалық базарда полициямен тұтқындалғанға дейін қауіпсіздік күштерінен жасырынып шықты. Осы сайлаудан кейін Бесиге өзінің қолдаушыларын сайлау қорытындыларына қарсы бейбіт наразылық көрсетуге шақырды, сайлау процесінің "сайлаушыларды қорқыту, оппозицияны түрмеге қамау, митингтерді бұзу, сайлау материалдарын кешіктіру, сайлау учаскелерінің ашылуын кешіктіру, жасырын дауыс санау орталықтарында дауыстарды бұрмалау, пара беру және басқа да бұзушылықтар" арқылы жасалғанын мәлімдеді. 2016 жылдың 11 мамырында Бесиге Президент Мусевенидің ресми ант беру рәсімінен бір күн бұрын, өзін құпия түрде Уганда президенті етіп тағайындады. Ол ант беру рәсімінің басында Уганда армиясымен тұтқындалды. Кейін ол 2016 жылғы сайлаудағы заңды жеңімпаз екеніне сенгендіктен "Халық үкіметін" құрды.

2021 жылғы сайлау

Бесигье 2021 жылғы сайлауда президенттікке түсуден бас тартты, елінде өзгерістер тудыру үшін «Б жоспары» аясында оппозицияны жетекшелік ететінін мәлімдеді. Ол Мусевенидің негізгі қарсыласы Боби Уайнмен бірікті. 2021 жылғы сайлаудан кейін Бесигье Угандада өзгерістер жасауды мақсат тұтқан «Транзиттік кезең үшін халық фронты» деген бірлескен қозғалысты құрды.

2022 тұтқындалу

2022 жылдың мамыр айында Бесиге Угандада тауар бағасының күрт өсуіне қарсы наразылық кезінде тұтқындалды. Буганда жолы сотының бірінші дәрежелі судьясы Сиена Овумугиша сот кепілдігі үшін белгілі бір сомада ақы төлеу шартымен оған кепілдік берді. Бесиге жоғары ақыға наразылық білдіріп, ұсыныстан бас тартып, түрмеде қалуды жөн көрді. Оның адвокаттары, Эриас Лукуаго басшылығымен, кепілдік ақысын төмендету үшін шағымданып, оны төмендетуге қол жеткізді. Содан кейін ол кепілдікпен босатылып, түрмеден шықты. Түрмеден кепілдікпен босатылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Бесиге Кампала көшелерінде наразылық акцияларын қайта бастады және Уганда полициясы оны әріптесі Сэмюэль Лубега Макакумен бірге қайтадан ұстап, түрмеге қамады. Сот уақыты өткендіктен кепілдік алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, адвокаттары кепілдік алу үшін басқа күні өтініш беруге мәжбүр болды. Бесиге адвокаттары сот отырысының форматына наразылық білдірді, күдіктілерге ресми сот сағаттарынан кейін төраға судья қатысқандығын мәлімдеді. Кейіннен ұсынылған кепілдік өтініші де Буганда жолы сотының бірінші дәрежелі судьясы Асуман Мухумуза тарапынан қабылданбады және жойылды, ол Бесиге кепілдікпен қайта босатылған жағдайда ұқсас әрекеттер жасамайтынына кепілдік жоқ екенін айтты.