Кіріспе
I masnadieri (Бандиттер немесе Тонаушылар) – 1961 жылғы оқиғалық фильм. Бұл Джузеппе Вердидің төрт актіден тұратын операсы, либреттосы Андреа Маффеидің итальян тілінде, ал негізінде Фридрих фон Шиллердің «Die Räuber» пьесасы жатыр. Верди Италияда үлкен жетістікке жеткен соң, елден тыс опера театрларынан ұсыныстар ала бастады. Лондондық импресарио Бенджамин Ламли 1845 жылы «Эрнани» операсын қойған болатын, және оның сәттілігінен кейін композиторға опера жазуды тапсырды, соның нәтижесінде «I masnadieri» дүниеге келді. Опера алғаш рет 1847 жылдың 22 шілдесінде Корольдік театрда қойылды, ал алғашқы екі қойылымды Верди өзі дирижерлік етті. Опера 1860 жылдардың ортасына дейін осы жерде де, Италияда да сәтті болды, бірақ 1951 жылы қайта қойылғанға дейін шамамен тоқсан жылға жуық уақытқа жоғалып кетті. ХХІ ғасырда бұл опера бірнеше рет сахнаға қойылып, сондай-ақ фильмге түсірілді.
I masnadieri (The Bandits or The Robbers) is an opera in four acts by Giuseppe Verdi to an Italian libretto by Andrea Maffei, based on the play Die Räuber by Friedrich von Schiller. As Verdi became more successful in Italy, he began to receive offers from other opera houses outside the country. The London impresario Benjamin Lumley had presented Ernani in 1845 and, as a result of its success, commissioned an opera from the composer which became I masnadieri. It was given its first performance at Her Majesty's Theatre on 22 July 1847 with Verdi conducting the first two performances. While reasonably successful there and in Italy up to the mid 1860s, the opera disappeared for about ninety years until revived in 1951. It has been staged and filmed several times in the 21st century.
Құрастыру тарихы
1842 жылы Ламли Лондондағы итальяндық операның дәстүрлі мекемесі – Ең Көкмайса Театрының басқаруын өз қолына алды. Үш жыл өткен соң Вердидің «Эрнани» операсы оның театрында алғаш рет Ұлыбританияда қойылды және бұл қойылым көпшіліктің зор ризашылығына бөленді. Бұл Ламлиді Вердиден опера тапсыруға көндірді, өйткені Верди сол кезде Италияның жетекші композиторы болып қалыптасып келе жатқан еді. Алғашқыда опера 1814 жылғы Байронның «Корсар» поэмасы негізінде «Корсаро» деп аталатын болған. Верди Ламлидің ұсынысын қабылдады және 1846 жылдың жазында жаңа операның әлемдік премьерасы жоспарланды. Айынықса, Вердидің денсаулығы нашарлап, жаңа туындының премьерасы 1847 жылға дейін кейінге шегерілді. Сауығу кезеңінде Вердидің жақын досы, Шекспир мен Шиллерді итальян тіліне аударған көрнекті ақын Андреа Маффеи, «Макбет» және Шиллердің «Заңгерлер» шығармалары опералық тақырыптар ретінде сәйкес келуі мүмкін екенін ұсынды. Флоренцияда жаңа операны қою мүмкіндігі туғанда Вердиге екі орынның бірін таңдау қажет болды: Флоренция немесе Лондон. Ақырында, Флоренцияда «Макбет» операсын қою туралы шешім қабылданды, себебі Флоренцияда қолайлы бас бар еді – Феличе Варези. Осылайша, «Заңгерлер» Лондонда қойылды, бірақ Дженни Линд пен тенор Фраскинидің қатысуы шарт болды. Маффеи композитормен бірлесіп Шиллер операсының либреттосын аяқтау үшін жұмыс істеді. Алайда, Верди Фраскиниді атап көрсеткенімен, Будден менеджмент оның қатысуына кепілдік бере алмайтынын, сонымен қатар Муционың «лондондық опера маусымының жаңалықтарын тыңдау қабілеті» Итало Гардони премьераны орындауға лайықты тенор екенін анықтады. Тағы бір мәселе туындады. Саяхатшылар Парижге жеткен кезде Верди Линдтің жаңа рөлдерді үйренуге құштар еместігі туралы қауесеттерді естіді, сондықтан Муцио композитордың алдында Ла-Манш арқылы жіберілді, ол сопраноның Лондонда екеніне және жұмысты бастауға дайын екеніне кепілдік күтті. Лондоннан Муцио Вердиге осы кепілдікті берді, Линд жұмысқа дайын және құштар екенін хабарлады. Верди саяхатын жалғастырып, 5 маусымда Ла-Манш арқылы өтті. Ламли ең жоғары деңгейдегі халықаралық актерлер тобын жинады, әсіресе операның қаһармандық кейіпкері Амалияның рөлін сомдау үшін келген швед колоратуралық сопраносы Дженни Линдті. Осылайша, бұл опера Англиядағы алғашқы маусымының басты оқиғасына айналды. Ұзақ көндіруден кейін Верди 1847 жылдың 22 шілдесінде премьераны өткізуге келісті, сондай-ақ екінші қойылымды да жүргізді. Верди кеткеннен кейін, маусым аяқталар алдында тағы екі рет қойылды. Королева Виктория мен принц Альберт, Веллингтон герцогы және британдық аристократия мен әсем қоғамның барлық мүшелері алғашқы қойылымға қатысты. Жалпы алғанда, премьера композитор үшін сәтті аяқталды, ал баспасөз көбінесе мақтауға толы болды, дегенмен сыншы Генри Чорли оны «Біздің заманымыздағы Ұлылық театрында қойылған ең нашар опера» деп сипаттады. «Вердиден ақыры бас тартты».
Либретто
Габриэль Балдини Джузеппе Вердидің тарихындағы бұл операны зерттегенде, либретто сапасы бірнеше бет бойы оны алаңдатады, Маффеидің либреттошы ретінде сәйкессіздігі де, Шиллердің әңгімесін қанағаттанарлық либреттоға жеткізудегі шеберліксіздігі де осы алаңдатудың себебі. Ол Маффейдің басты қабілеттері неміс және ағылшын әдебиетінен аударма жасау саласында екенін нақтылайды. Балдини оны "өзін шын мәнінде маңызды ештеңе қосқан жоқ мәдени ағымдардың ортасында тапқан, ақын да емес, жақсы жазушы да емес" деп сипаттайды. Осыдан, Басевидің төменде келтірілген цитатасында айтылғандай, Вердидің 1845 жылы "Альзираны" жазу үшін алғаш рет шақырған либреттошы Сальвадор Каммараномен бірге либреттошыға шамадан тыс құрмет көрсеткені және "композитордың осындай ықыластылығы – жаман белгі" екені туралы пікір келіседі.
19 ғасыр
Басқа елдерде толыққанды сәттілікке ие болмағанмен, бәлкім (кем дегенде ішінара) либреттосының үйлесімсіздіктері мен артықшылықтары себеп болғандықтан, премьералық қойылымдардан кейін Италияда 1862 жылға дейін көптеген қойылымдар өтті, оның ішінде 17 итальян қаласында, соның ішінде Миланда үш (олардың екеуі Ла Скалада) 1849 және 1862 жылдар аралығында болды. Бадден операның Еуропа континентінде жақсы қабылдалмағанын, бірақ француз, венгр және неміс тілдеріне аударылып, Ресейде "Адель ди Козенца" деген атпен "Вердидің ең аз қойылған операларының қатарына Алзирамен бірге қосылғанға дейін" қойылғанын айтады. 1970 жылдардағы басқа мысалдардың бірі – 1976 жылдың қыркүйегінде Бильбаодағы Альбия Колизеодағы қойылым, онда Матео Манугерра мен Кристина Дютеком басты рөлдерде ойнады. Миланның Ла Скала театры 1978 жылы Риккардо Чайлидің жетекшілігімен операны қойды. Австралияда 1980 жылдың маусым-шілде айларында Сидней опера үйінде Ричард Бонинге Джоан Сазерлендтің Амалия рөлінде ойнауымен қойылымдар өткізді. Нелло Санти 1982 жылы Цюрих операсының Джорджио Занканаро мен Кристина Дютекоммен бірге қойылымын жүргізді. АҚШ-та Сан-Диего операсы 1984 жылғы жазда "Верди фестивалі" аясында операны сахнаға қойып, Джоан Сазерленд пен оның күйеуін шақырды.
21 ғасыр
2001 жылы Палермода Димитра Теодоссиу, Роберто Сервиле және Карло Вентре сахналық қойылым жасады. Келесі жылы Корольдік опера Ковент-Гарденде Деллигатти, Рене Папе, Франко Фарина және Дмитрий Хворостовский қатысқан жаңа қойылым көрсетілді. "I masnadieri" операсы Вердидің барлық операларын қоятын театрлардың репертуарында болады: ол 2003/2004 жылғы ABAO компаниясының "Tutto Verdi" сериясы аясында Бильбаода, 2006 жылы Сарасота операсының "Verdi Cycle" сериясында және 2013 жылы Teatro Regio di Parma-ның "Festival Verdi" фестивалінде қойылды. Соңғы жылдары бұл опера Цюрих операсы, Франкфурт операсы, Буэнос-Айрестегі Колон театры, Неапольдегі Сан-Карло театры және Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсының репертуарына енді. Соңғы үш қойылым 2008, 2012 және 2020 жылдары түсіріліп, DVD ретінде жарық көрді немесе онлайн трансляцияланды. "I masnadieri" 2023 жылы Мюнхенде қайта қойылды.
1-ші акті
1-сурет: Саксония шекарасындағы таверна. Дрезден университетінде оқудан демалып жүрген граф Массимилиано Мурдың үлкен және сүйікті ұлы Карло, қарақорғаштардың торына түсіпті. Ол, жергілікті халықты тонау, қорқыту, күні-түні шулап ән салу арқылы үркітіп жүрген, қатыгез жол тонаушылар мен кісі өлтірушілер тобының мүшесіне айналған. Бірақ Карло осындай бұзық өмірден жалықты, үйіне оралып, мейірімді туысы және өмірлік жары Амалиямен бірге болуді армандайды (O mio castel paterno / "О, әкелер шаңырағым"). Ол әкесіне жолдаған хатына жауап күтіп отыр, өйткені соңғы кезде жасаған қателіктері үшін кешірім тілеп жалбарынып жазған. Ролла мен басқа тонаушылар графтың асыққан күткен жауабымен келеді. Карлоның қуанышы тез қайғыға, содан кейін ашуға ұласады (Nell'argilla maledetta / "Менің ашуым осы қанды қылыштарды қарғыспен тоңқан топыраққа сіңірсін"), себебі хаттың әкесінен емес, кіші інісі Франческодан келгенін біледі. Франческо оны үйге қайтуға ескертеді, өйткені граф Массимилиано оны кешірмей, жазалап, түрмеге қамауға ниетті. Карло бұрынғы өмірінен бас тартып, қалған өмірін жаңа серіктерімен бірге өткізуге ант етеді. Тонаушылар бірауыздан оны жаңа басшы етіп сайлайды. 2-сурет: Франкониядағы граф Мурдың қамалындағы бөлме. Франческо ағасынан әкесіне жазылған хатты өз уақытында ұстап алғаны үшін өзін құттықтап, Массимилиано оны алған жағдайда Карлоны міндетті түрде кешіретінін біледі. Енді граф Массимилиано мен отбасылық мүлік арасында тек қарт және дені ауыр граф ғана тұр, ол әкесінің өлімін жылдамдату жоспарын ойлап тапты ("La sua lampada vitale / "Өмірінің шырағы сөніп барады"). Ол қамалдың қызметшісі Арминионы, Карлоның қазасы туралы қайғылы "жаңалық" әкелген, жақында келген солдат ретінде киіндіріп, кабалеттасын орындауға мәжбүр етеді: Tremate, o miseri / "Дүрбіңдер, бақытсыздыққа ұшырағандар, менің қорқынышты бейнемді көресіздер". 3-сурет: Граф Мурдың қамалындағы жатын бөлмесі. Амалия ауырып жатқан графты бақылап отыр. Олардың екеуі де жоғалған Карлоны сағынып, оның есіміне жылы лебіздер білдіреді (Lo sguardo avea degli angeli / "Оның жүзінде періштелердің күлімсіреуі болды"). Франческо маскировкаланған Арминионы бөлмеге кіргізеді. Арминио Прага қаласы үшін болған шайқаста Карломен бірге Фредерик патшаның армиясында қалай соғысқандығын және оның қалай қаза тапқандығын айтады. Карлоның соңғы ісі – өзінің қанымен қылышының жүзіне Амалия мен Франческоның үйленуі керектігін жазу болды. Амалия мен граф толығымен алданып, Массимилиано есінен айырылып құлайды, ал Амалия, үрейлі истерияға ұшырап, сахнадан қашып кетеді, қуанышпен толған Франческоны қалдырып.
2-ші акті
1-сурет: Қалдықтың маңындағы зират. Алдыңғы көріністен бері бірнеше ай өтті және Амалия граф Массимилианоның қабіріне дұға етуге келеді ("Tu del mio Carlo al seno / "Бақытты рух, сен менің Карлоның құшағына ұштың"). Алыстан жаңа граф Франческо өткізіп жатқан тойдың шуы естіледі. Арминьо Амалияны қамалдан іздеп келді, себебі Франческоның зұлымдыққа толы жоспарларына қатысқандығы үшін өзін кінәлі сезінеді. Ол Карло мен ескі графтың екеуі де әлі тірі екенін айтуға үлгереді (Амалияның кабалеттасы: Карло тірі ме? О, тәтті сөздер!), бірақ Франческоның келуінен кейін қашуға мәжбүр болады. Франческо да Амалияны іздеп, оған үйлену ұсынысын жасайды. Оның жересіз бас тартуы Франческоны ашуға буырып, зорлық-зомбылыққа ұшыратады. Амалия жүрегі өзгергендей болып, оны құшақтап, пышағын алып, өзін қорғап, содан кейін жақын орманға қашып кетеді. 2-сурет: Богемия орманындағы кеңістік. Ролла Прагада тұтқындалды және қарақшылар көшбасшылары Карлоның оны құтқару үшін қайтып келуін күтуде. Құтқару сәтті аяқталады, бірақ сонымен бірге Карло қаланың көп бөлігін өртеп жіберді, нәтижесінде қарулы тұрғындар оны қуалайды. Сахна Карлоның өзінің батыл серіктерін өмірін сақтап қалу үшін қасқырларша күресуге шақыруымен аяқталады.
3-ші акт
1-ші көрініс: Франкония орманындағы алаң. Ұрылар қылмыстық әрекеттерінің ләззатына толы әндер айтады. Олар қазір қайғыға толы Амелияның орналасқан орманында. Амелия оған жақындағанда келінін танымайды. Карло жолдастарын атамай, кім екенін ашады, осылайша қуанышты татуласу орын алады. Карло ағасының оның ар-ұжданына қол сұғу әрекеті сәтсіз аяққандығын естігенде үлкен қорқынышқа ұшырайды. 2-ші көрініс: Франкония орманындағы тағы бір алаң. Карло жалғыз, өзінің қараңғы болашағы туралы ойланып, күйінеді ("Di ladroni attorniato / "Ұрылармен қоршалған, қылмысқа байланған"). Өзін-өзі өлтіруді ойлайды, бірақ өзінің қасіретті тағдырына мойын бұрып, барлық адал адамдар жек көретін жалғыздық пен қайғыда өмір сүруге бел буады. Арминий тымызын кіріп, жақын маңдағы қираған ғимараттарға жақындасады. Карло қираған ғимараттың ішінде дауыс естиді, зерттейді және әкесінің әлсіз денесін табады. Массимилиано ұлын танымайды, бірақ Франческо Карлоның қазасын естігеннен кейін оны тірідей жерлеуге тырысқанын айтады ("Un ignoto tre lune or saranno / "Бір белгісіз адам үш ай бұрын Карлоның өлгенін айтты"). Әлде Арминий оны құтқарып, Карло тапқан қираған ғимараттың ішінде жасырып қойған. Графты тастап, Карло өз отрядына қамалға шабуыл жасап, жаман бауырын қолға түсіруге шақырады.
4-ші акт
1-сурет: Граф Моордың қамалындағы тағы бір бөлме. Франческо қорқынышты, кінәлілік сезімімен толған ұйқыдан оянады ("Pareami che sorto da lauto convito / "Мен сәнді дастарқан басында тұрғаннан кейін ұйықтап жатырмын деп ойладым"). Ол жергілікті діни қызметкерді шақырады, бірақ ол оның жасаған қылмыстары үшін кешірім беруден бас тартады. Осы сәтте қарақшылардың қамалға шабуыл жасап жатқаны естіледі, Франческо тозақтың өртін қарсы алуға ант ете алмай, сыртқа жүгіреді. 2-сурет: Франкония орманындағы екінші алаң. Массимилиано Карлоның өліміне қайғырады, бірақ алдында тұрған адамның өзінің сүйікті ұлы екенін әлі мойындамайды. Ол өмірін сақтап қалған "белгісіз жатқа" ризашылық білдіреді. Ұрылар қайта оралып, Франческоны ұстай алмағанын хабарлайды. Бұл Карлоға қуаныш сыйлайды, ол өз жолын өзгертуді ниеттендіреді. Осы кезде қарақшылар Амалияны сүйреп әкеледі. Карло оған және әкесіне тонаушылардың басшысы екенін мойындауға мәжбүр болады. Массимилиано үрей мен үмітсіздігін білдіреді, бірақ Амалия бар болғанына қарамастан Карлоны жақсы көретінін және онымен бірге болуды қалайтынын жариялайды. Карло өзін өзгертуге ант бергенімен, тонаушылар тобына өмір бойы адал болуға да ант берген. Ол сүйген әйелін өзінің төмендеген және арсыз әлеміне тартуға көнбейді, сондай-ақ өзінің зұлым тағдырынан қашуға шамасы жетпейді; ол бұл қайшылықты Амалияны өлтіру арқылы шешеді. Карло сахнадан шығып, өзінің өлімін іздеп бара жатқанын мәлімдейді.
Оркестрлеу
I маснадиери пикколо, флейта, екі гобой, екі кларнет, екі фагот, төрт валторна, екі труба, үш тромбон, цимбассо, литавра, бас барабан, тарелкалар, арфа және скрипкалар тобы үшін жазылған.