Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1871 жылғы Джузеппе Вердидің трагедиялық операсы
1871 tragic opera by Giuseppe Verdi
the opera
Аида (немесе Аида, aˈiːda) – Джузеппе Вердидің Антонио Гисланцони жазған итальяндық либреттосына негізделген төрт актілі трагедиялық операсы. Бұл опера Ежелгі Египеттегі патшалық дәуірінде өтеді және Каирдің Хедивиал опера театрының тапсырысы бойынша жазылған. Оның тұңғыш қойылымы 1871 жылдың 24 желтоқсанында Джованни Боттесини дирижерлік етуімен өтті. Бүгінде бұл шығарма опера өнерінің қанатындағы маңызды туындылардың бірі саналады және әр жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінде қойылады. Нью-Йорктің Метрополитен операсында ғана 1886 жылдан бері "Аида" 1100-ден астам рет орындалды. Гисланцонидің сюжеті көбінесе француз египтологы Огюст Мариеттің сценарийімен байланыстырылады, бірақ Вердидің өмірбаянын жазған Мэри Джейн Филлипс Матц бұл дереккөздің шын мәнінде Темистокл Солера екенін айтады.
Aida (or Aïda, aˈiːda) is a tragic opera in four acts by Giuseppe Verdi to an Italian libretto by Antonio Ghislanzoni. Set in the Old Kingdom of Egypt, it was commissioned by Cairo's Khedivial Opera House and had its première there on 24 December 1871, in a performance conducted by Giovanni Bottesini. Today the work holds a central place in the operatic canon, receiving performances every year around the world; at New York's Metropolitan Opera alone, Aida has been sung more than 1,100 times since 1886. Ghislanzoni's scheme follows a scenario often attributed to the French Egyptologist Auguste Mariette, but Verdi biographer Mary Jane Phillips Matz argues that the source is actually Temistocle Solera.
Операның шығу тегі мен көздерінің элементтері
Мысырдың хедиві Исмаил-паша Вердиге Суэц каналының ашылуын тойлау үшін опера жазуды тапсырды, бірақ Верди бас тартты. Дегенмен, француз египтологы Огюст Мариетт Хедив Пашаға ежелгі Мысырда өтетін мерекелік операның сюжетін ұсынды. Хедив Паша Мариеттті театр директоры Камилль дю Локльге жолдады, ол Мариетттің әңгіме идеясын Вердиге жіберді. Соңында Верди осы оқиға негізінде опера жазуға, 150 000 франкқа келісті. Франко-пруссия соғысы кезінде (1870-71) Париж қамалында декорациялар мен костюмдер Франция астанасында тоқтап қалғандықтан, премьера кешіктірілді және оның орнына Вердидің «Риголетто» операсы қойылды. Хедивиалдық опера театрында алғаш рет қойылған «Аида» операсының премьерасы 1871 жылғы Рождество алдында Каирде өтті.
Isma'il Pasha, Khedive of Egypt, commissioned Verdi to write an opera to celebrate the opening of the Suez Canal, but Verdi declined. However, Auguste Mariette, a French Egyptologist, proposed to Khedive Pasha a plot for a celebratory opera set in ancient Egypt. Khedive Pasha referred Mariette to theatre manager Camille du Locle, who sent Mariette's story idea to Verdi. Eventually, Verdi agreed to compose an opera based on that story, for 150,000 francs. Because the scenery and costumes were stuck in the French capital during the Siege of Paris (1870–71) of the ongoing Franco Prussian War, the premiere was delayed and Verdi's Rigoletto was performed instead. The first opera performed at the Khedivial Opera House, Aida eventually premiered in Cairo on Christmas Eve of 1871.
Каирде тұсаукесер және Италиядағы алғашқы табысы
Верди бастапқыда операға толық увертюраның орнына қысқа оркестрлік прелюдия жазуды жоспарлаған. Кейін ол түпкілік прелюдияны алмастыру үшін «поппури» стиліндегі увертюра жазды. Бірақ, соңында ол овертюраны орындамауға шешім қабылдады, себебі ол – өзінің сөзімен айтқанда – «мақтан тудыратын әуесқойлық». Бұл овертюра, бүгінгі күні пайдаланылмаған, 1940 жылдың 30 наурызында Артуро Тосканини мен NBC Симфониялық оркестрі орындауында сирек естілді, бірақ коммерциялық мақсатта жарық көрген жоқ. «Аида» 1871 жылдың 24 желтоқсанында Каирдегі премьерасында зор құлшынысқа ие болды. Премьераға арналған костюмдер мен керек-жарақтарды Огюст Мариетт жасады, ол сондай-ақ декорациялардың дизайны мен құрылысын қадағалады, олар Париждегі Опера суретшілері Огюст Альфред Рубе мен Филипп Шаперон (1-ші және 4-ші актілер), Эдуард Десплешин мен Жан Батист Лавастр (2-ші және 3-ші актілер) жасап, Каирге жіберді. Верди Каирдегі премьераға қатыспағанымен, көрермендердің құрамында шақырылған қонақтар, саясаткерлер мен сыншылар ғана болғанына, ал қарапайым халықтың өкілдері болмағанына қатты наразы болды. Сондықтан ол 1872 жылдың 8 ақпанында Миланның Ла Скала театрында өткен итальяндық (және еуропалық) премьераны, оның барлық кезеңдеріне белсенді қатысқан қойылымды, оның нағыз премьерасы деп есептеді. Верди «Аида» рөлін Тереза Стольцтың дауысы үшін жазған, ол Милан премьерасында алғаш рет орындады. Верди оның күйеуі Анджело Марианиден Каирдегі премьераны дирижерлік етуін сұраған, бірақ ол бас тартқандықтан, Джованни Боттезини осы қызметті атқарды. Миландық Амнерис Мария Вальдманн оның сүйікті орындаушысы болды және ол оның өтініші бойынша бірнеше рет қайта орындады. «Аида» Милан премьерасында үлкен ықыласпен қарсы алынды. Опера көп ұзамай Италияның ірі опера театрларында қойылды, соның ішінде Парманың Региялық театрында (1872 жылдың 20 сәуірінде), Сан-Карло театрында (1873 жылдың 30 наурызында), Ла-Фениче театрында (1873 жылдың 11 маусымында), Ториноның Региялық театрында (1874 жылдың 26 желтоқсанында), Болоньяның Коммуналдық театрында (1877 жылдың 30 қыркүйегінде Джузеппина Паска Амнерис рөлінде және Франко Новара Король рөлінде), Костанци театрында (1881 жылдың 8 қазанында Терезия Сингер Аида рөлінде және Джулия Новелли Амнерис рөлінде) және тағы басқалары.
Verdi originally chose to write a brief orchestral prelude instead of a full overture for the opera. He then composed an overture of the "potpourri" variety to replace the original prelude. However, in the end he decided not to have the overture performed because of its—his own words—"pretentious silliness". This overture, never used today, was given a rare broadcast performance by Arturo Toscanini and the NBC Symphony Orchestra on 30 March 1940, but was never commercially issued. Aida met with great acclaim when it finally opened in Cairo on 24 December 1871. The costumes and accessories for the première were designed by Auguste Mariette, who also oversaw the design and construction of the sets, which were made in Paris by the Opéra's scene painters Auguste Alfred Rubé and Philippe Chaperon (acts 1 and 4) and Édouard Desplechin and Jean Baptiste Lavastre (acts 2 and 3), and shipped to Cairo. Although Verdi did not attend the premiere in Cairo, he was most dissatisfied with the fact that the audience consisted of invited dignitaries, politicians and critics, but no members of the general public. He therefore considered the Italian (and European) première, held at La Scala, Milan on 8 February 1872, and a performance in which he was heavily involved at every stage, to be its real première. Verdi had also written the role of Aida for the voice of Teresa Stolz, who sang it for the first time at the Milan première. Verdi had asked her fiancé, Angelo Mariani, to conduct the Cairo première, but he declined, so Giovanni Bottesini filled the gap. The Milan Amneris, Maria Waldmann, was his favourite in the role and she repeated it a number of times at his request. Aida was received with great enthusiasm at its Milan première. The opera was soon mounted at major opera houses throughout Italy, including the Teatro Regio di Parma (20 April 1872), the Teatro di San Carlo (30 March 1873), La Fenice (11 June 1873), the Teatro Regio di Torino (26 December 1874), the Teatro Comunale di Bologna (30 September 1877, with Giuseppina Pasqua as Amneris and Franco Novara as the King), and the Teatro Costanzi (8 October 1881, with Theresia Singer as Aida and Giulia Novelli as Amneris) among others.
ХХ ғасыр және одан кейінгі
Операның толық концерттік нұсқасы 1949 жылы Нью-Йорк қаласында қойылды. Тосканини жетекшілігімен, Герва Нелли Айда рөлінде, ал Ричард Такер Радамес рөлінде болды, бұл қойылым NBC телеарнасында көрсетілді. Операның ұзақтығына байланысты ол екі бөлікке бөлініп, кинескоптарда сақталды, кейіннен RCA және Testament компаниялары бейнежазба ретінде шығарды. 1954 жылғы маусымда қайта жазылғандары да бар, радиохабардың аудио бөлігі RCA Victor компаниясымен LP және CD форматтарында жарық көрді. Осы кезеңдегі тағы бір ең маңызды қойылымдар: 1955 жылы Туллио Серафиннің жетекшілігімен Мария Каллас Айда рөлінде, Ричард Такер Радамес рөлінде, сондай-ақ 1959 жылы Герберт фон Караянның жетекшілігімен Рената Тебалди Айда рөлінде, Карло Бергонци Радамес рөлінде болған қойылымдар. Ла Скала театры 2006/2007 маусымының ашылу кешіне арналған Франко Зефирелли жасаған "Аида" операсының әсем жаңа қойылымын ұсынды. Бұл қойылымда басты рөлді Виолетта Урмана, ал Радамес рөлін Роберто Аланья орындады. Аланья екінші қойылымда "Celeste Aida" әнін орындағанда көрермендер тарапынан ызылдап қарсы алынып, сахнадан кетіп, қалған қойылымдардан шеттетілді, бұл оқиға жаңалықтарға енді. 2014 жылы Зефирелли Ла Скаланың Қазақстанның Астана опера театрына оның рұқсатынсыз қойылымды жалға бергеніне наразылық білдірді, бұл дауға себеп болды. Зефиреллидің сөзіне қарағанда, бұл әрекет оның қойылымын "ұятты және қатыгез" тағдыр күтіп тұрған. "Аида" опералық репертуардың маңызды бөлігі болып табылады. Ол Верона аренасында жиі қойылады және оның танымал опера фестивалінің негізгі бөлігіне кіреді.
A complete concert version of the opera was given in New York City in 1949. Conducted by Toscanini with Herva Nelli as Aida and Richard Tucker as Radamès, it was televised on the NBC television network. Due to the length of the opera, it was divided into two telecasts, preserved on kinescopes, and later released on video by RCA and Testament. The audio portion of the broadcast, including some remakes in June 1954, was released on LP and CD by RCA Victor. Other notable performances from this period include a 1955 performance conducted by Tullio Serafin with Maria Callas as Aida and Richard Tucker as Radamès and a 1959 performance conducted by Herbert von Karajan with Renata Tebaldi as Aida and Carlo Bergonzi as Radamès. La Scala mounted a lavish new production of Aida designed by Franco Zeffirelli for the opening night of its 2006/2007 season. The production starred Violeta Urmana in the title role and Roberto Alagna as Radamès. Alagna subsequently made the headlines when he was booed for his rendition of "Celeste Aida" during the second performance, walked off the stage, and was dismissed from the remainder of the run. The production continued to cause controversy in 2014 when Zeffirelli protested La Scala's rental of the production to the Astana Opera House in Kazakhstan without his permission. According to Zeffirelli, the move had doomed his production to an "infamous and brutal" fate. Aida continues to be a staple of the standard operatic repertoire. It is frequently performed in the Verona Arena, and is a staple of its renowned opera festival.
Орнату
Либреттода нақты уақыт кезеңі көрсетілмеген, сондықтан операны Ескі Мемлекеттен бұрынғы дәуірден артық нақтылау қиын. Алғашқы қойылымда Мариет декорациялар мен костюмдерді мүмкіндігінше шынайы ету үшін көп еңбек етті. Ежелгі Египеттің 3000 жылдық тарихы бойындағы тұрақты көркемдік стильдерді ескере отырып, әр қойылымға ежелгі Египет тарихының кең ауқымында нақты бір кезеңді таңдаудың қажеті жоқ. Птах ғибадатханасының күмбезінің үстінде Амнерис Изида құдайына жылап, дұға етеді. Күмбездің астында Аида Радаместің құшағында көз жұмады, ал дін қызметкерлері сахна сыртынан Птах құдайына дұға етеді. (Хор, Аида, Радамес, Амнерис: "Immenso Ftha" / Әйгілі Птах).
The libretto does not specify a precise time period, so it is difficult to place the opera more specifically than the Old Kingdom. For the first production, Mariette went to great efforts to make the sets and costumes authentic. Considering the consistent artistic styles throughout the 3000 year history of ancient Egypt, a given production does not particularly need to choose a specific time period within the larger frame of ancient Egyptian history. Above the vault in the temple of Ptah, Amneris weeps and prays to the goddess Isis. In the vault below, Aida dies in Radamès' arms as the priests, offstage, pray to the god Ptah. (Chorus, Aida, Radamès, Amneris: "Immenso Ftha" / Almighty Ptah).
Бейімделулер
1952 жылы Бродвейде қойылған "My Darlin' Aida" мюзиклі Америка Азамат соғысының алғашқы жылында Теннесси штатындағы плантацияда өтеді. Мюзикль опера негізінде жазылған және Вердидің музыкасын пайдаланады. Опера бірнеше рет киноға бейімделді, ең танымалдары – 1953 жылғы түсілім, онда Лоис Максвелл Амнерис, ал София Лорен Аида рөлінде ойнады, сондай-ақ 1987 жылғы шведтік өндіріс. Екі жағдайда да басты рөлдерді сомдаған актерлер опера әншілерінің жазбаларына еріп, синхронды ән айтты. 1953 жылғы фильмде Эбе Стигнани Амнерис рөлін, ал Рената Тебалди Аида рөлін вокалды орындады. Операның сюжеті, бірақ музыкасы емес, 1998 жылы Элтон Джон мен Тим Райс жазған осы аттас мюзиклдің негізі болды. Опера 2001 жылғы итальяндық "Ағаштардың Аидасы" (Aida degli alberi) анимациялық фильмінде бейнеленген. Кейіпкерлер Альборея және Петраның құрылған патшалықтары арасындағы антропоморфты жаратылыстар ретінде көрсетіледі, мұнда бақытсыз ғашықтар зұлым бас жұртшы Рамфиске қарсы тұрып, әлемдерін біріктірудің жолын табуға тиіс.
The 1952 Broadway musical My Darlin' Aida, set on a plantation in Tennessee in the first year of the American Civil War, is based on the opera and uses Verdi's music. The opera has been adapted for motion pictures on several occasions, most notably in a 1953 production which starred Lois Maxwell as Amneris and Sophia Loren as Aida, and a 1987 Swedish production. In both cases, the lead actors lip synched to recordings by actual opera singers. In the case of the 1953 film, Ebe Stignani sang as Amneris, while Renata Tebaldi sang as Aida. The opera's story, but not its music, was used as the basis for a 1998 musical of the same name written by Elton John and Tim Rice. The opera has been portrayed in the 2001 Italian animated film Aida of the Trees (Aida degli alberi). The characters are seen as anthropomorphic creatures between the fictional kingdoms of Alborea and Petra as the star crossed lovers must find a way to unify their worlds while facing off against the evil high priest Ramfis.