Кіріспе

Эльтон Джон мен Тим Райс музыкасымен "Аида" (Elton John and Tim Rice's Aida) – Антонио Гисланцони жазған, Джузеппе Вердидің музыкасына жаратылған осы аттас опера негізіндегі музыкалық туынды. Музыкасын Эльтон Джон, ән сөздерін Тим Райс, ал либреттосын Линда Вулвертон, Роберт Фоллс және Дэвид Генри Хванг жазған. "Аида" алғаш рет 2000 жылдың 23 наурызында Бродвейде көрсетілді және 2004 жылдың 5 қыркүйегіне дейін 1852 қойылым өткізді. Ол бес "Тони" сыйлығына ие болды, соның ішінде "Ең үздік түпнұсқа музыка" сыйлығын жеңіп алды. "Time" журналы оны жылдың үздік он театрлық қойылымының бірі деп таныды. Бродвейдегі түпнұсқа актерлік құрамының жазбасы "Ең үздік музыкалық шоу альбомы" номинациясында "Грэмми" сыйлығын жеңіп алды. Шоудан шыққан "Жұлдыздарда жазылған" әнін Эльтон Джон мен Леанн Раймс орындады, ол Billboard АҚШ ересектерге арналған заманауи музыка чартында 2-орынға ие болды.

Өмірбаян

Шоу Джузеппе Вердидің итальян тіліндегі сол аттас операсына негізделген, оның либреттосын Антонио Гисланцони жазған. Музыкалық Верди операсының сопрано Леонтине Прайс жазған балаларға арналған әңгіме кітабынан туындады. Кітапта Лео мен Дайан Диллонның суреттері бар. 1994 жылы Уолт Дисней компаниясы осы кітаптың құқығын анимациялық фильм жасау ниетімен сатып алды. Алайда, Элтон Джон "Арыстан патшадан" кейін тағы бір анимациялық жобаны іске асырмауға шешім қабылдады, сондықтан Дисней басшылары оның орнына Бродвейде қоюды ұсынды. Джон, "опера өнерінің шеберлері өте элиталық болуы мүмкін" деген пікірге қарамастан, Тим Райспен бірге дереу келісімге келді.

Негізгі рөлдері

Аида – Амонасроның қызы және Нубия ханшайымы. Тек нубиялық құлдар ғана оның патшалық әулетінен хабардар, олар оны өз ханшайымы деп таниды. Ол Нубияның қалған бөлігімен бірге құлдыққа түседі, бірақ Радаместің назарын аударады. (Меццо-сопрано белбеу) Радамес – Мысыр әскерінің капитаны, Зосердің ұлы және Амнериске күйеу болар адам. Перғауынның өлімінен кейін Мысыр тағына отыруы күтілуде, бірақ оның қызығушылығын Нубия құлы Аида тартады. (Рок-тенор) Амнерис – Мысыр ханшайымы, перғауынның қызы және Радамеске никелесетін әйел. Ол барлығына сәнімен танымал. Аида оған қызметші болып беру үшін сыйлық ретінде тапсырылады, осы арқылы оның нағыз мінезі көрінеді: Амнерис өзінің әлсіздігін жасыру үшін осы сәнге құмар жекелігін пайдаланады. (Меццо-сопрано) Зосер – Мысырдың бас министрі және Радаместің әкесі. Ол ұлының Мысыр тағына отыруын асыға күтеді және оның билікке тез келуі үшін барлық мүмкіндігін жасайды, тіпті перғауынды улайды. (Рок-баритон) Мереб – Радаместің нубиялық құлы, жас кезінде мысырлықтарға тұтқынға түсіп, содан бері олардың қызметінде. Аиданы Нубия ханшайымы деп бірінші болып таныған және оны азат ету үмітімен басқа нубиялық құлдарға хабарлаған адам. (Бари-тенор) Нехебка – нубиялық құл, ол нубия халқының өкілі ретінде Аидамен сөйлейді. (Меццо-сопрано) Перғауын – Амнеристің әкесі және Мысыр патшасы. Амнерис пен Радаместің ұзаққа созылған тойын ұйымдастырушылардың бірі, ол Зосердің Радаместің таққа отыруын жеделдету үшін жасырын түрде уландырады. Амонасро – Аиданың әкесі және Нубия патшасы. Аида мен Радамес ғашық болғаннан кейін, ол мысырлықтарға құл болады және Аидаға мысырлықтармен барлық байланысын үзуді бұйырады.

Негізгі құймалар

Қасиет Атланта (1998) Бродвей (2000) Тур (2001) Тур (2006) Гаага (2023) АидаХедр ХедлиЛиза СимонМаржа ХармонГая АйкманРадамсХанк СтраттонАдам ПаскальКэсси ЭллиотНайджим СеверинаАмнерисШери Рене СкоттКелли ФурниерЛеа АллерсСәуір ДарбиЗосерРич ХебертДжон ХикокНейл БенариДж РуддРобин ван ден АккерМербСкотт ИрбиРанниер (Некхен)Дамиан ПеркинсЭрик Л. КристианДейн ХаррингтонЖозефКьюшанс ТходеНегебкаМэри Бентли ЛаМарШеле УильямсМерле ДандриджЭбони БлейкТерра Луна УрбахФараонНейл БенариДаниел ОрескесМарк ЛаМураМайкл ДжонсонЖермейн ФаберАмонасроРоджер РобинсонТирис АлленДжеральд ВинсентЭдвард С. СмитДжоанн Телесфорд (Кандаке ретінде)

Бродвейге дейінгі: шығу тегі, Атланта және Чикаго

Аида бастапқыда Disney басшыларының анимациялық музыкалық фильм ретінде қою туралы ойы болған. Олар «Арыстан патша» анимациялық фильмінің сәттілігінен кейін сэр Элтон Джон мен сэр Тим Райспен бірлесіп тағы бір жоба жасағысы келді. Бұл әңгімені тікелей мюзикл ретінде дамыту Джонның идеясы болды, ал алғашқы оқылымы 1996 жылдың 1 сәуірінде Disney басшыларына ұсынылды. Джон сондай-ақ түпнұсқа әндердің бірнеше демоларын жазды, олар ешқашан жарық көрмеген, бірақ кеңінен пираттық жолмен таратылған. Алғашқы оқылымдарда Лиза Симон (Аида), Хэнк Страттон (Радамс) және Шери Рене Скотт (Амнерис) қатысты. Алғашқы оқылымнан бастап, 1998 жылдың қыркүйек айында Атлантада толық қойылыммен таныстыруға дейін 2 жарым жыл өтті. Көптеген мәселелердің бірі – мюзиклдің атауын анықтау болды. «Elaborate Lives: The Legend of Aida» әлемдік премьерасы 1998 жылдың 16 қыркүйегінен 8 қарашасына дейін Атлантадағы Альянс театрында өтті. Атланта қойылымында Хизер Хедли (Аида), Хэнк Страттон (Радемс) және Шери Рене Скотт (Амнерис) өнер көрсетті. Бұл қойылымда соңғы нұсқасынан алынып тасталған бірнеше ән болды. Атлантаның бастапқы сахналық безендірісі пьесаны минималды декорациямен көрсетуді көздеді, ортасында алты тонналық алтын пирамида пішінді конструкция орналасқан. Гидравликалық жүйемен басқарылатын пирамиданың қабырғалары мен түбін бұрып, әртүрлі орындарды бейнелеуге болады. Алайда, шамамен 10 миллион долларға салынған бұл конструкция жиі бұзылып, Чикагода қайта қою үшін жаңа декоратор шақырылды. Атлантаның бастапқы сахналық дизайнынан жаңа қойылымда ештеңе қалмады. Жаңа, қайта қарастырылған қойылым 1999 жылдың 12 қарашасында Чикагодағы Кадиллак сарайында ашылды және 2000 жылдың 9 қаңтарына дейін жалғасты. «Аида» продюсерлері Чикаго қойылымы үшін командаға маңызды өзгерістер енгізді. Атланта сахнасынан тек Хедли Аида рөлінде және Рене Скотт Амнерис рөлінде қалды. Ансамбль мүшелері Реймонд Родригес, Кения Масси және Кира Литтл де Атланта сахнасынан қалды. Адам Паскаль Чикаго қойылымынан бастап Радамс рөліне қосылды. Роберт Фолс Чикагода режиссер болып, Роберт Джесс Росс орнын басты, ал декоратор Боб Кроули Стэнли А. Мейердің орнын иеленді. Сонымен қатар, жаңа Чикаго командасында хореограф Уэйн Силенто да болды. Чикаго қойылымында «Our Nation Holds Sway» атты бір номер болды, ол бастапқыда 1-ші және 2-ші актінің басында орындалған, бірақ Бродвейдің соңғы нұсқасынан алынып тасталды. 1999 жылдың 13 қарашасында Чикагодағы Cadillac театрындағы қойылымның соңғы сәттерінде орын алған апат салдарынан Хедли мен Паскаль жарақат алды. Көре тұрған куәгердің мәлімдемесіне сәйкес, екі актерді қойылымның кульминациялық сәтінде жоғарыдан ілініп тұрған «құрметті қабірге» көтеріп алып бара жатқанда, сахналық конструкция сегіз фут биіктіктен құлап түсті. Шоудың баспасөз хатшысынан шыққан мәлімдемеде Хедли мен Паскаль жеңіл жарақат алғаны және тексеру үшін Солтүстік-Батыс мемориалдық ауруханасына жеткізілгені айтылды. Екеуі де бірнеше сағаттан кейін ауруханадан босатылды. Содан бері «құрметті қабір» сахнада қалды.

Бродвей

Музыкалық, қазір Элтон Джон және Тим Райс жазған «Аида» деп аталады, 23 наурыз 2000 жылы Бродвейдегі Palace театрында тұңғыш рет көрсетілді және 30 алдын ала көрсетілім мен 1852 қойылымнан кейін 5 қыркүйек 2004 жылы жабылды. Бұл қойылым Бродвей тарихындағы ең ұзақ сахнада болған 39-шы қойылым болып табылады. Бродвейдегі қойылымды Роберт Фоллс қойды, ал хореографиясын Уэйн Силенто жасады. Декорациялар мен костюмдерді Боб Кроули, жарық дизайнын Наташа Кац, ал дыбыс дизайнын Стив К. Кеннеди жасаған. Продюсерлердің пікірінше, қаржылық жағынан сәтті болған «Аида» Бродвейде 99 апта ішінде инвестицияларын өтеді және 12 миллион доллар пайда тапты. Хизер Хедли Аиданың басты рөлін сомдады және 2000 жылы осы рөлі үшін «Тони» сыйлығы мен «Музыкалық сахнадағы ең үздік әйел рөлі» сыйлығын жеңіп алды. Хедли сонымен қатар сыншылардың жоғары бағасын алды. Адам Паскаль Бродвейдегі «Аида» қойылымының бастапқы және соңғы қойылымдарында Радамес рөлін ойнады. Шерри Рене Скотт, жобаның алғашқы семинарынан бастап қатысқан, Амнерис рөлін сомдады және 2000 жылы осы рөлі үшін «Ең үміткер актриса» атанды (Кларенс Дервент сыйлығы). Актерлік құрамда сонымен қатар Тайрис Аллен (Амонасро), Джон Хикок (Зозер), Дэниел Орескес (Фараон), Дэмиан Перкинс (Мереб) және Шеле Уильямс (Нехабка) болды. Поп-жұлдыздардың ішінде Дебора Кокс, Тони Бракстон және Мишель Уильямс Бродвейде Аиданың рөлін орындады, сондай-ақ Майя Дэйз, Сайкон Сенгбло, Лиза Симон және Мерл Дэндридж де осы рөлге ие болды. Радаместің рөлін алмастырған танымал актерлердің қатарында Уилл Чейз, Патрик Кэссиди, Ричард Х. Блейк, Уильям Роберт Гейнор және Мэтт Богарт болды. Амнеристің рөлін алмастырған танымал актерлердің қатарында Идина Мензел, Джессика Хенди, Манди Гонсалес, Фелисия Финли, Тейлор Дейн және Лиза Брешиа болды. Зозердің рөлін алмастырған актерлердің ішінде Мики Доленц пен Донни Кехр болды. Меребтің рөлін алмастырған актерлердің қатарында Дж. Маршалл Эванс пен Джулиан Басс болды.

АҚШ Ұлттық турлары

Элтон Джон мен Тим Райстың "Аида" мюзиклі 2001 жылдың наурыз айынан 2003 жылға дейін АҚШ-та кең танымал болды. Шоу 2002 жылы сегіз номинация алып, бес жүлде жеңіп алды, оның ішінде "Ең үздік мюзикл", "Ең үздік әйел актриса" (Лиза Симон) және "Ең үздік актер" (Патрик Кэссиди) жүлделерін Ұлттық Бродвей театрлық сыйлықтарынан (қазір "Touring Broadway Awards" деп аталады) иеленді. Ұлттық турде Келли Фурнье (Амнерис) де қатысты. Кейіннен Джереми Кушнье (Радамес) және Лиза Брешиа (Амнерис) рөлдерін орындады. 2006-2007 жылдары мюзиклдің тағы бір АҚШ ұлттық туры өтті, онда Маржа Хармон (Аида), Кейси Эллиот (Радамес) және Лия Аллерс (Амнерис) басты рөлдерде болды. Бұл қойылым Диснейдің рұқсатымен Дэвид Генри Хванг жазған қайта қарастырылған сценарийге ие болды. Жаңа сценарий бұрынғыдан гөрі ауыр және қараңғырақ болды, әсіресе Амнерис кейіпкерінен көптеген әзіл-қалжың мен комедиялық элементтер алынып тасталды. "Strongest Suit" әні сахнада Аиданың Амнериске кешкі киім таңдауға көмектесуі ретінде қойылды, бұрынғыдай сәндік көрсетім емес. "Strongest Suit (Reprise)" әніне дейінгі көрініс Аиданың Амнериске жіп салуды үйретуі арқылы өзгертілді, бұл әйелдер арасындағы байланысты күшейтіп, Амнеристің жаңа нәрсе үйренуге деген құштарлығын және тек "принцесса болуды" қаламауын көрсетті. Сюжетке Радаместің анасы бұрын жезөкше болғаны және Зосер оған сол ретте қарағаны, сондай-ақ Радаместің Перғауын әскерінің капитаны лауазымына жету үшін күрес пен амал-айла жасағаны туралы мәлімет қосылды. 2021 жылы "Аида" мюзиклінің ұлттық туры жоспарланған болатын, алғашқы қойылым Paper Mill Playhouse-де өтуі керек еді. Жаңа қойылымды Шеле Уильямс режиссерлік етсе, Камилл А. Браун хореографияға жетекшілік ететін болды, ал сценарийді Хванг қайта жазатын еді. Алайда, бұл қойылым тоқтатылып, 2022 жылы Германияда өткізілуі жоспарланды.

Халықаралық қойылымдар

"Аида" операсының алғашқы халықаралық қойылымы Нидерландының Схевенинген қаласында өтті. Шоу 2001 жылдың 10 қазанынан 2003 жылдың 3 тамызына дейін голланд тілінде қойылды. Бұл қойылымда Шаира Бордерсли (Аида), Бастиан Рагас (Радамес) және Антье Монтейро (Амнерис) рөлдерін орындады. "Аида" Германия, Швейцария, Жапония, Оңтүстік Корея, Уругвай, Польша, Сингапур, Австралия, Филиппин, Мексика, Хорватия, Перу, Аргентина, Эстония, Канада, Панама, Венгрия, Бразилия, Швеция, Дания, Қытай, Израиль және Чехияда да қойылды. "Аида" Жаңа Зеландияда алғаш рет Санкт-Петер мектебінде (Кембридж) (2012 жылдың мамырында), Санкт-Петер колледжінде, Оклендте (2013 жылы) және Санкт-Кентигерн колледжінде, Оклендте (2012 жылы) көрсетілді. Жапондық түпнұсқалық қойылым қайта жаңартылып, қазір Осакада, Жапонияда көрсетілуде. "Аида" 16 тілге аударылған: неміс, итальян, жапон, корей, голланд, испан, эстон, француз, венгр, хорват, португал, швед, дания, иврит, чех және поляк тілдері (2019 жылы). "Аида" 2014 жылдың қаңтар-ақпан айларында Иерусалимдегі Еврей университетінің Бейт-Хиллель театрында Майкл Берлдің режиссерлігімен қойылмақ болған, бірақ кейінге қалдырылды. "Аида" Перудың Лима қаласында "Colegio Villa María" Trinity Hall залында екі рет қойылды. Ол алғаш рет 2005 жылы сахнаға шығып, Перу БАҚ-ынан жоғары баға алды. 2015 жылы екінші рет қойылды. Екі қойылымды да Мануэль Рамирес Гастон режиссерлік етті, "Аида" – Вилла Марияның соңғы он жылдағы сыншылардың мақтауына ие болған өнімдерінің бірі. 2022 жылы Германияда басталуы жоспарланған қойылым, Уильямс пен Хвангтың қатысуымен 2023 жылдың 23 сәуірінде басталатын AFAS Circustheater-де Схевенингенге көшірілді. "Аида" Лондонда немесе Ұлыбританияның басқа жерінде кәсіби түрде қойылған емес – оның композиторы мен либретто авторының туған жері, бірақ ол 2011 жылдан бері әуесқойларға лицензиялауға қолжетімді. Ұлыбританиядағы алғашқы ірі қойылымы 2013 жылдың наурызында Кембридж университетінің музыкалық театр қоғамының ADC театрында өтті. Шеле Уильямс 2023 жылы Нидерландыдағы қойылымнан кейін "Аиданың" "бірнеше қалаларды" аралайтынын және Вест-Эндте де көрсетілетінін мәлімдеді.

Музыкалық талдау

Эльтон Джонның "Аида" музыкасы стилі жағынан әртүрлі. "Another Pyramid" – заманауи регги әні; "My Strongest Suit" Motown стиліне көп сіңген, ал "The Gods Love Nubia" – госпел музыкасына негіделген. Мысалы, "Not Me", "Elaborate Lives", "A Step Too Far", "Written in the Stars" сияқты әндер Элтон Джонның поп стилін көрсетеді. Африка музыкасының да күшті ықпалы бар, әсіресе "Робенің биі" және "Өмірдей оңай" әндерінде. Бұл стильдер тарихи дәлдікке көп көңіл бөлмей қолданылады; керісінше, Африка (көбінесе Батыс Африка), Үнді және Таяу Шығыс мәдениеттерінің әсері араласқан. Мүмкін, бұл туындының стильдік жақын аналогы – Элтон Джонның "Арыстан патшасы", этностық стильдік әсерлерге ерекше мән берілген тағы бір музыкалық туынды. Алдын ала көрсетілімдер мен жұмыстардан кейін қойылымнан алынып тасталған әндердің арасында пьесаның соңғы бөлімін құрайтын екі ән болды: "Fortune Favors The Brave" әнінің қайталануы "The Two Must Die" деп аталды, содан кейін Аида мен Радамес үшін "The Messenger" деп аталатын соңғы өлім дуэті. Бұл әндер "Elaborate Lives", "Enchantment Passing Through" және "Every Story Is A Love Story" әндерінің қайталануымен ауыстырылды.

Мүмкіндікті фильмге бейімдеу

Леонтинь Прайстың шоудың түпнұсқа әңгімелер кітабы Диснейге анимациялық фильмге айналу ниетімен алғаш рет сатып алынған, бірақ ол ешқашан іске аспады. Бір кезде осы ұсынылған анимациялық фильм үшін эскиздер бар деген сенім болған. Алайда, сол суреттің авторы Бен Балистрери: «Бұл 1996 жылы Cal Arts-та оқып жүрген кезімде Фрэнк Терри берген сыныптық тапсырмадан басқа ештеңе емес еді. Фрэнк Дисней мен Элтон Джон «Аида» анимациялық мюзиклін жасайтыны туралы газеттен келген мақаланы әкелді, ал біздің міндетіміз – басты кейіпкерлердің тізімін жасап, оларға Дисней стилінде серіктер тағайындау болды» деп мәлімдеді. Сахналық қойылымның сәттілігінен кейін Дисней кең экранды фильмді жоспарлауды бастады. 2007 жылдың шілдесінде Бейонсе басты рөлді, ал Кристина Агилера Амнерис рөлін ойнайтыны хабарланды. Бірақ, сол кезде берілген адаптацияның түсірілімі туралы басқа да ақпараттар жарияланған жоқ.

Популярлы мәдениет сілтемелері

2020 жылы "My Strongest Suit" әні Люси Хейл, Эшли Мюррей, Джулия Чан және Джонни Бошамп "Кейти Кин" телесериалының бірінші маусымында "Бесінші тарау: Қысқы түнгі ән" атты эпизодта орындалды.