Кіріспе

1820-1840 жылдары американдықтар Ұлыбританиядағы теміржолдардың дамуын жақыннан қадағалады. Бұл елде басты бәсекелестік мемлекеттік меншіктегі көптеген каналдар мен елдің кең өзен жүйесінде жүретін жекеменшік бу кемелерінен туды. 1829 жылы Массачусетс штаты құрамында күрделі теміржол жоспары болған жоба дайындады. Үкімет тарапынан көрсетілген қолдау, ең әсіресе АҚШ Армиясының инженерлік корпусы офицерлерінің егжей-тегжейлі жұмысы – елдегі азаматтық инженерия сараптарының жалғыз көзі – жеке кәсіпкерлікке елдің барлық теміржолдарын салуға көмектесуде маңызды рөл атқарды. Армия инженерлері маршруттарды зерттеп, таңдап, жолдарды, жол төсектерін және құрылыстарды жоспарлап, жобалап, салған, сондай-ақ армияның есеп беру және жауапкершілік жүйесін теміржол компанияларына енгізді. 1802-1866 жылдар аралығында Вест-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясының 1058 түлегінің оннан бірден астамы теміржол компанияларының корпоративтік президенттері, бас инженерлері, қазынашылары, басшылары және бас менеджерлері болды. Алғашқы американдық теміржолдарды салуға және басқаруға көмектескен армия офицерлерінің қатарында Стивен Харриман Лонг, Джордж Вашингтон Уистлер және Герман Хаупт есімдері болды. Штат үкіметтері бизнес-корпорация құруға қатысты жарғылар берді және теміржолға қажетті жерді сатып алуға, тіпті меншік иесінің қарсылығына қарамастан, шектеулі өкілеттік берді. Қысқа қашықтыққа тас тасымалдау үшін атпен жүретін теміржолдар қолданылды. Гридли Брайантқа жүгінуге болады. 1820 жылдары басқа мақсаттарға арналған теміржолдар да пайда болды. Кейін Делавэр және Гудзон теміржолы болып аталған Делавэр және Гудзон каналы компаниясы 1826 жылы Пенсильвания штатының Карбондейл қаласында көмірді каналға жеткізу үшін гравитациялық теміржол ретінде алғашқы рельстерін салды. Балтимор және Огайо теміржолы (B&O) 1827 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласынан батысқа қарай Огайо өзеніне дейін бу теміржолын салу үшін құрылды және 1830 жылдың 24 мамырында алғашқы учаскесінде жоспарлы жүк тасымалын бастады. 1827 жылы жолаушыларды тасымалдауға арналған алғашқы теміржол, сонымен қатар, кездейсоқ түрде алғашқы туристік теміржол да іске қосылды. Lehigh Coal & Navigation Company деп аталды, бастапқыда антрацит көмірді Лехай каналына қарай төмен қарай тасымалдауға арналған гравитациялық жол, таудан 9 шақырымға дейін кері қайту үшін қаңғырдың күші қолданылды; бірақ 1829 жылдың жазында газеттерде жазылғандай, ол жолаушыларды үнемі тасымалдады. 1843 жылы Summit Hill & Mauch Chunk Railroad деп аталды, ол екі бағытта жұмыс істеу үшін бумен жұмыс істейтін кабельді кері жолды қосты және 1890 жылдан 1937 жылға дейін жалпы тасымалдаушы және туристік жол ретінде жұмыс істеді. 111 жыл бойы өмір сүрген SH&MC кейбір адамдар әлемдегі алғашқы американдық тау-кен жолы деп санайды. SH&MCsbRR Summit Hill-ге азық-түлік, тауарлар және тіпті ресми почта жеткізілімдерін тасыды. Солтүстік-шығыстағы алғашқы жалпы тасымалдаушы теміржол 1826 жылы құрылған Мохок және Гудзон теміржолы болды. Ол 1831 жылдың тамызында жұмыс істей бастады. Көп ұзамай, 1832 жылдың маусымында екінші жолаушылар желісі – Саратога және Шенектади теміржолы қызмет көрсетуді бастады. 1835 жылы B&O Балтимордан оңтүстікке қарай Вашингтонға дейінгі тармақты аяқтады. Бостон және Провиденс теміржолы 1831 жылы Бостон мен Провиденс, Род-Айленд арасындағы теміржол құрылысы үшін құрылды; жол 1835 жылы Массачусетс штатының Кантондағы Кантон виадугы аяқталғаннан кейін аяқталды. Көптеген қысқа желілер, әсіресе оңтүстікте, сол дәуірге тән өзен жүйелерімен және өзен кемелерімен байланыс орнату үшін салынды. Луизианада Миссисипи өзенін Нью-Орлеандағы Пончартрейн көлімен байланыстыратын 8 шақырымдық Пончартрейн теміржолы 1831 жылы аяқталды және бір ғасырдан астам уақыт бойы жұмыс істеді. 1830 жылы аяқталған Тоскамбия, Кортленд және Декатур теміржолы Аппалачи тауларынан батысқа қарай салынған алғашқы теміржол болды; ол Алабаманың Декатур және Тоскамбия қалаларын байланыстырды. Көп ұзамай басқа да жолдар құрылды, олар кейін сатып алынды немесе ірі компанияларға біріктірілді. Нью-Джерсиде салынған алғашқы теміржол Камден және Амбой теміржолы (C&A) 1834 жылы өз атын атаған қалалар арасындағы бағытын аяқтады. C&A Нью-Йорк қаласын Делавэр аңғарымен байланыстырып, бірнеше онжылдықтар бойы сәтті жұмыс істеді және ақырында Пенсильвания теміржолының бөлігі болды. 1850 жылға қарай 14 484 шақырымнан астам теміржол желісі салынды. B&O батысқа қарай 1852 жылы Огайо өзеніне жетті, бұл шығыс теңіз жағалауындағы алғашқы теміржол болды. 1860 жылға қарай Солтүстік және Орта Батыс теміржол компаниялары дерлік барлық ірі қалаларды байланыстыратын желілер құрды. New York Central, Grand Trunk Railway және Southern Pacific сияқты ірі теміржол компаниялары бірнеше штаттарды қамтыды. Монополиялық тәжірибелерге, мысалы, бағаны бекіту және басқа да кейбір теміржолдар мен олардың иелерінің артыққылықтарына жауап ретінде Конгресс 1887 жылы Interstate Commerce Commission (ICC) құрды. ICC теміржолдардың бизнес-қызметін кең ауқымды ережелер шығару арқылы бақылады. Конгресс теміржол монополиясын болдырмау үшін, 1890 жылы Шерман антимонополиялық заңынан бастап антимонополиялық заңнаманы қабылдады. Корнелиус Вандербильт және Джей Гулд сияқты өнеркәсіпшілер теміржолдарға иелік ету арқылы байлыққа ие болды.

Трансматериктік темір жол

АҚШ-тағы алғашқы трансконтиненттік темір жол 1860 жылдары салынды, ол АҚШ-тың шығыс темір жол желісін Тынық мұхитының жағалауындағы Калифорниямен байланыстырды. 1869 жылдың 10 мамырында Юта штатының Промонтори Саммитіндегі «Алтын қазық» шарасында аяқталып, Американың батысындағы халық пен экономиканы революциялаған, бұрынғы онжылдықтардағы ат әрі көліктерден заманауи көлік жүйесіне өтуді жеделдеткен жалпыұлттық механикаландырылған көлік желісін құрды. Бұл, АҚШ-тың шығысындағы көптеген темір жолдарды Тынық мұхитына қосып, алғашқы трансконтиненттік темір жол болды. Дегенмен, бұл әлемдегі ең ұзын темір жол емес еді, өйткені Канаданың Grand Trunk Railway (GTR) 1867 жылға дейін Портленд, Мэн және үш солтүстік Жаңа Англия штатын Канаданың Атлантика провинцияларымен, ал батысқа қарай Мичиган штатының Порт-Хурон қаласына дейін, Онтарионың Сарниясы арқылы байланыстыра отырып, одан да көп ұзындықтағы темір жолға ие болды. 1862 жылғы Тынық мұхиты темір жолы заңымен бекітіліп, федералды үкімет тарапынан күшті қолдау көрсетілген алғашқы трансконтиненттік темір жол, мұндай желі құруға бағытталған он жылдық күш-жігердің нәтижесі болды және Авраам Линкольннің президенттік қызметіндегі маңызды жетістіктерінің бірі еді, ол оның қайтысынан бес жыл кейін аяқталды. Темір жол құрылысы үшін Ұлы далаларды және Рокки тауларын батысқа қарай Юнион Пасифик Темір жолы (UP) және шығысқа қарай Орталық Пасифик Темір жолымен кесіп өтуде үлкен инженерлік және еңбек талаптары қажет болды, осы екі федералдық мекеме желіні салды. Темір жол құрылысының бір бөлігі Америка Азамат соғысының салдарынан елді біріктіру мақсатында болды. Бұл батыстың жайлануын едәуір жылдамдатып, жаңа егістік жерлерді тез өңдеуге мүмкіндік берді. Орталық Пасифик және Оңтүстік Пасифик темір жолдары 1870 жылы біріктіріліп, 1885 жылы ресми түрде қосылды; Union Pacific бастапқыда 1901 жылы Оңтүстік Пасификті сатып алды, бірақ 1913 жылы одан айырылды, алайда 1996 жылы қайтадан иеленді. Бастапқы жолдың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді және екі бастапқы темір жолдан тараған UP компаниясына тиесілі.

Темір жолдың экономикаға әсері

+ Темір жолдың ұзындығының штаттар тобы бойынша өсуі. Көзі: Chauncey Depew (ред.), Америка коммерциясының жүз жылы 1795–1895 ж., 111 бет. Аймақ 1850 1860 1870 1880 1890 Жаңа Англия 2,507 3,660 4,494 5,982 6,831 Орта штаттар 3,202 6,705 10,964 15,872 21,536 Оңтүстік штаттар 2,036 8,838 11,192 14,778 29,209 Батыс штаттары мен аумақтары 1,276 11,400 24,587 52,589 62,394 Тынық мұхиты штаттары мен аумақтары 23 1,677 4,080 9,804 Барлығы 9,021 30,626 52,914 93,301 129,774
Көптеген канадалық және АҚШ темір жолдары бастапқыда әртүрлі кеңдіктегі рельстерді пайдаланған, бірақ 1886 жылға қарай көпшілігі стандартты кеңдікке (ussg) ауыстырылды, осы кезде оңтүстік темір жол желісінің көп бөлігі 5 футтық кеңдіктен ауыстырылды. Бұл, сондай-ақ байланыстар мен пневматикалық тежегіштердің стандартына келтірілуі локомотивтер мен вагондарды біріктіруге және алмасуға мүмкіндік берді. Темір жолдың американдық көлік жүйесіне ең үлкен әсері 19 ғасырдың екінші жартысында болды. Қалыпты тарихи түсіндірме бойынша, темір жол АҚШ-та ұлттық нарықтың дамуына орталық рөл атқарды, сонымен қатар ірі корпорацияны ұйымдастыру, қаржыландыру және басқарудың үлгісі болды, және шығыс аймақтарынан тыс американ халқының өсуіне жағдай жасады.

20 ғасыр

Негізгі магистральдық темір жолдар күш-жігерін жүк пен жолаушыларды ұзақ қашықтыққа тасымалдауға жұмылдырды. Бірақ көптеген ірі қалалардың маңында қала маңындағы қызметтер де болды, оларға трамвай және қалааралық желілер де қызмет көрсете алатын. Interurban – бұл жолаушылар тасымалына толығымен негізделген ұғым. Ұлы депрессияны бастан өткермеуі, көптеген қалааралық желілердің сәтсіздігі сол кезде көптеген қалаларды қала маңы жолаушылар темір жолдарысыз қалдырды, бірақ Нью-Йорк, Чикаго, Бостон және Филадельфия сияқты ірі қалаларда қала маңындағы қызмет жалғасты. Басты темір жолдардың жолаушыларға арналған маңызды қызметтеріне сәнді вагондармен жабдықталған, қонақүйлерге ұқсас бірнеше күндік сапарлар кірді, олар 1950 жылдары әуе компанияларымен бәсекелесе алмады. Ауылдық елді мекендерге күніне екі реттен артық емес пойыздар жүрді. Олар 1960 жылға дейін сақталды, себебі сол пойыз АҚШ поштасы төлеген темір жол пошта бөлімшесінің вагондарын тасыды. Поштаны сұрыптау автоматтандырылған кезде RPO вагондары алынып тасталды. 1930 жылдары автомобильдердегі саяхат теміржол жолаушылар нарығына еніп, үнемділікті азайтты, бірақ 1950 және 1960 жылдары мемлекетаралық автомобиль жолдары жүйесінің және коммерциялық авиацияның дамуы, сондай-ақ шектеулі реттеу теміржол тасымалына, жолаушылар мен жүк тасымалына ең ауыр соққы берді. General Motors және басқалары Ұлы американдық трамвай дабылы деп аталатын жағдайда трамвай индустриясын әдейі құлатқаны үшін айыпталды. Жүк тасымалы туралы шешімдерді қабылдаушылар автомобильмен және әуемен саяхаттайтын, ал теміржолдың басты бәсекелестері мемлекетаралық жүк тасымалдаушы компаниялар болғандықтан, жолаушылар пойыздарын жүкті тасымалдау қызметін жарнамалаудың қажеті болмады. Көп ұзамай жолаушылар пойыздарының жұмысын жалғастырудың мәні заңдық міндеттемелерде болды. Осы уақытта, теміржолды пайдалы жүк тасымалы үшін пайдалануға мүдделі компаниялар осы заңдық міндеттемелерден құтылудың жолдарын іздеді, және Америка Құрама Штаттарында қалааралық жолаушылар теміржолының қызметі жақын арада тоқтауы мүмкін болды. АҚШ-тағы жолаушылар пойыздарына соңғы соққы 1960 жылдары теміржол пошта бөлімшелерінің жоғалуымен келді. 1971 жылдың 1 мамырында, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, федералды қаржыландырылатын Amtrak Америка Құрама Штаттарының барлық қалааралық жолаушылар теміржол қызметін өз қолына алды. Рио-Гранде, оның Денвер-Огден Рио-Гранде Зефирімен және Оңтүстік, Вашингтон, округ Колумбия – Жаңа Орлеан Оңтүстік Жарты ай Amtrak-тан тыс қалуды таңдады, ал Rock Island, екі штаттық Иллинойс пойызымен, Amtrak-қа қосылуға тым нашар болды. Жүк тасымалы теміржол көлігі қалааралық қатынасты монополияға ие болған кезде және теміржолдар бір-бірімен ғана бәсекелескен кезде жасалған ережелерге сәйкес жұмыс істеуді жалғастырды. Осы реттеуші режимде жұмыс істеуге үйренген теміржол менеджерлерінің толық бір буыны өсті. Еңбек одақтары мен олардың жұмыс ережелері де өзгеріске кедергі келтірді. Ашықтан реттеу, менеджмент және кәсіподақтар "темір үшбұрыш" құрды, бұл Нью-Йорк орталық теміржолының басшысы Альфред Э. Перлман сияқты көшбасшылардың күш-жігерін тежеді. Әсіресе, АҚШ-тың Солтүстік-Шығысындағы тығыз теміржол желісіне түбегейлі кесу мен консолидациялау қажет болды. 1968 жылы Penn Central-дің құрылуы және кейіннен банкротқа ұшырауы екі жылдан кейін ғана басталды. Бір теміржолдың даусыз монополиясы болған бағыттарда жолаушылар қызметі нарық пен ICC реттеуінің шегінде өте арзан болды, өйткені мұндай теміржолдарға жүк тасымалы қызметтерін жарнамалаудың қажеті жоқ еді. Алайда, екі немесе үш теміржол жүк тасымалы бойынша бір-бірімен тікелей бәсекелескен бағыттарда мұндай теміржолдар жолаушылар пойыздарын мүмкіндігінше жылдам, сәнді және қолжетімді ету үшін ешқандай шығындарды аямайды, өйткені бұл олардың пайдалы жүк тасымалы қызметтерін жарнамалаудың ең тиімді тәсілі деп саналды. Ұлттық теміржол жолаушылары қауымдастығы (NARP) 1967 жылы жолаушылар пойыздарын жалғастыру үшін құрылды. Оның лоббистік әрекеттеріне Демократиялық партияның жекеменшік теміржолдарға кез келген теміржол субсидиясына қарсылығы және Республикалық партияның теміржол индустриясын ұлттандыруға қарсылығы кедергі келтірді. Бұл ұсынысты қолдауға федералды үкіметте жолаушылар пойызының жойылуы үшін жауапты болғысы келмегендер аз болды, бұл көпшілік саяси өзін-өзі өлтірумен тең деп санайды. 1970 жылы Penn Central-дің банкротқа өтініш беруі, Солтүстік-Шығыс АҚШ-тағы басты теміржол, жолаушылар пойызының апатты жағдайын шешу қажеттігін күшейтті. 1970 жылғы Теміржол жолаушылар қызметі туралы заңға сәйкес, Конгресс Ұлттық теміржол жолаушылар корпорациясын (NRPC) құрды, ол қалааралық жолаушылар пойыздарының жұмысын субсидиялауға және бақылауға тиіс болды. Заңда белгіленген:
Қалааралық жолаушылар қызметін жүзеге асыратын кез келген теміржол NRPC-мен келісімшарт жасауға және ұлттық жүйеге қосылуға құқылы болды. Қатысушы теміржолдар жақындағы қалааралық жолаушылар шығындарына негізделген формула бойынша жаңа корпорацияға үлестік жарна төледі. Төлем ақша немесе вагондармен жүзеге асырылуы мүмкін, ал теміржолдар Amtrak-тың қарапайым акцияларын алды. 1971 жылдың мамырынан бастап қатысушы теміржолдар қалааралық жолаушылар қызметін жүргізу міндетінен босатылды, АҚШ Көліктік департаменті ұлттық жүйенің "негізгі жүйесі" деп таңдаған қызметтерді қоспағанда, олар NRPC федералдық қаражатымен төленді. Amtrak жүйесіне қосылмауды шешкен теміржолдар 1975 жылға дейін жолаушылар қызметін жүргізуді жалғастыруға міндетті болды, содан кейін қызметті тоқтату немесе өзгерту үшін ICC-нің келісімін алу процедурасын жүргізуі керек болды. NRPC-нің бастапқы жұмыс бренді Railpax болды, ол кейіннен Amtrak-қа айналды. Сол кезде Вашингтондағы көптеген саясаткерлер корпорацияны жолаушылар пойыздарына қоғамдық сұранысқа жауап беру үшін жасалған "соңғы мүмкіндік" ретінде қарады, бірақ қоғамдық қызығушылық азайған кезде NRPC бірнеше жыл ішінде тым жасырын түрде жоғалып кетеді деп күтті. Алайда, Amtrak-тың саяси және қаржылық қолдауы көбінесе шайқалып тұрса да, Amtrak-қа халық пен саяси қолдау 21 ғасырға дейін сақталуына мүмкіндік берді. Азайып бара жатқан жүк теміржол индустриясын сақтау үшін Конгресс 1973 жылғы Аймақтық теміржол қайта ұйымдастыру заңын қабылдады, кейде "3R заңы" деп аталады. Заң солтүстік-шығыс, орталық Атлант және Орта Батыс аймақтарындағы банкрот Penn Central және басқа желілерден пайдалы жүк операцияларын құтқаруға бағытталған. Заң үкіметтік меншікке өткен Consolidated Rail Corporation (Conrail) құрды, ол 1976 жылы жұмысын бастады. Тағы бір заң, 1976 жылғы Теміржол жандандыру және реттеу реформасы заңы ("4R заңы") Conrail сатып алуларына қатысты ерекшеліктерді берді және теміржол индустриясын толыққанды реттеуден босатуға жағдай жасады. Penn Central, Erie Lackawanna, Reading Railroad, Ann Arbor Railroad, Central Railroad of New Jersey, Lehigh Valley және Lehigh and Hudson River бөліктері Conrail-ге біріктірілді. 1996 жылдың 31 желтоқсанында Atchison, Topeka and Santa Fe Railway Burlington Northern Railroad-пен бірігіп, Burlington Northern Santa Fe Railway құрды. Жүк индустриясы 1980 жылы Конгресс теміржол индустриясын толыққанды реттеуден босатқан Staggers Rail Act қабылдағанға дейін құлдырауын жалғастырды. Содан бері АҚШ-тың жүк теміржолдары қайта ұйымдастырылды, аз пайдаланылатын бағыттарын тоқтатып, қайтадан пайдалы болды.

Жүк темір жолдары

Жүк темір жолдары АҚШ экономикасында маңызды рөл атқарады, әсіресе контейнерлерді пайдалану арқылы импорт пен экспортты тасымалдау үшін, сондай-ақ көмір мен мұнай жіберулер үшін. 1981 және 2000 жылдар аралығында өнімділік 172%-ға өсті, ал инфляция ескерілгеннен кейін тарифтер 55%-ға төмендеді. Америка жүк тасымалы нарығындағы темір жолдың үлесі 43%-ға дейін өсті. АҚШ темір жолдары елдің жүк тасымалында әлі де маңызды рөл атқарады. 1975 жылы олар 750 миллиард тонна-миль тасымалдады, бұл көрсеткіш 2005 жылы екі есеге артып, 1,5 триллион тонна-мильге жетті. 1950 жылдары АҚШ және Еуропа теміржолмен жүк тасымалының шамамен бірдей үлесін тасымалдады; 2000 жылға қарай АҚШ теміржолының жүк тасымалындағы үлесі 38%-ды құрады, ал Еуропада жүктердің бар болғаны 8%-ы теміржолмен тасымалданды; бұл айырмашылықтың көп бөлігі географиялық ерекшеліктер және көмір сияқты тауарларды көп пайдалану сияқты сыртқы факторларға байланысты. Тонна-миль есебімен, темір жолдар жыл сайын АҚШ жүктерінің 25%-тан астамын тасымалдайды және бизнестің өзара байланысын қамтамасыз етеді, сондай-ақ оларды ел ішінде және шетел нарықтарымен байланыстырады. Соңғы жылдары темір жолдар интермодалдық тасымалдарды жүк көлігіне бірте-бірте жоғалтып жатыр.

Темір жол сыныптары

АҚШ-тың жүк тасымалдау темір жолдары жылдық кірістеріне сәйкес, Үстірттік көлік кеңесі (Surface Transportation Board) белгілеген үш классқа бөлінеді: 2006 жылғы шамамен 346,8 миллион доллардан жоғары жылдық операциялық кірісі бар жүк тасымалдау темір жолдары I классқа жатады. 1900 жылы 132 I класс темір жол болған. 2024 жылы бірігулер, банкроттықтар және «I класс» нормативтік анықтамасының маңызды өзгерістері нәтижесінде, АҚШ-та I класс талаптарына сай келетін бар болғаны алты темір жол жұмыс істейді. 2011 жылы АҚШ-тың жүк тасымалдау темір жолдары АҚШ-та стандартты кеңдіктегі 139 679 маршруттық мильді (224 792 км) пайдаланды. Amtrak кіріс критерийі бойынша I класс статусына ие болғанымен, ол жүк тасымалдау темір жолы болмағандықтан I класс темір жолы деп есептелмейді. II класс – 2000 жылғы шамамен 27,8 миллион доллардан 346,7 миллион долларға дейінгі кірісі бар жүк тасымалдау темір жолдары. III класс – қалған барлық жүк тасымалдау кірістері. 2013 жылы АҚШ Солтүстік Дакотадан Транс-Аляска мұнай құбырынан қарағанда теміржол арқылы көбірек мұнай тасымалдады. Бұл тенденция – екі жылда 10 есеге, ал бес жылда 40 есеге өсуі күтілуде.

Жүк тасымалы темір жолдарының кластары

Жүк тасымалдау темір жолдарының төрт классы бар: I класс, аймақтық, жергілікті желілік тасымалдау және маневрлік-терминалдық. I класс темір жолдары 2006 жылы кем дегенде 346,8 миллион доллар кіріс түскен темір жолдар деп анықталады. Олар жүк тасымалдау темір жолдарының жалпы санының 1 пайызын құрайды, бірақ саланың 67 пайызына шақырым, 90 пайызына қызметкерлер және 93 пайызына жүк кірісі тиесілі. Аймақтық темір жолы – кем дегенде 350 миль (563 км) ұзындығы бар және/немесе кірісі 40 миллион доллардан I класс шегіне дейін болатын желілік темір жолы. 2006 жылы 33 аймақтық темір жолы болды. Олардың көпшілігі 75-500 қызметкерді жұмысқа алады. Жергілікті желілік темір жолдары 350 миль (563 км)-ден кем қашықтықта жұмыс істейді және жылына 40 миллион доллардан аз табыс табады (көпшілігі жылына 5 миллион доллардан аз табыс табады). 2006 жылы 323 жергілікті желілік темір жолы болды. Олар көбінесе қысқа қашықтықтарда нүктеден нүктеге қызмет көрсетеді. Маневрлік-терминалдық (S&T) тасымалдаушылар – кірісіне қарамастан, негізінен маневрлік және/немесе терминалдық қызметтерді ұсынатын темір жолдар. Олар белгілі бір аумақта жүктерді жинау және жеткізу қызметтерін жүзеге асырады.

Жол қозғалысы және қоғамдық пайда

АҚШ-тың жүк тасымалдау темір жолдары жоғары бәсекелестік нарықта жұмыс істейді. 2010 жылғы FRA есебіне сәйкес, АҚШ-та тонна-миль есебімен жүктің 39,5%-ын темір жол тасымалдаған, одан кейін жүк көліктері (28,6%), мұнай құбырлары (19,6%), баржалар (12%) және әуе көлігі (0,3%) келеді. Көмір АҚШ-тың электр энергиясын өндірудің шамамен жартысын құрады және маңызды экспорттық тауар болды. Табиғи газ көмірден арзандаған соң, 2015 жылы көмір көлемі 11%-ға төмендеді, ал көмірді темір жолмен тасымалдау 40%-ға дейін азайды, бұл темір жолмен автомобильдерді тасымалдаудың өсуіне жағдай жасады, оның ішінде үш қабатты вагондарда тасымалдау да болды. АҚШ-тағы көмір тұтыну 2008 жылы 1,1 миллиард тоннадан 2018 жылы 687 миллион тоннаға дейін кеміді.

Жолаушылар теміржолымен жұмыс істейтін жүк теміржолы

1970 жылы Amtrak құрылғанға дейін АҚШ-та қалааралық жолаушылар тасымалын жүк тасымалын жүзеге асыратын компаниялар қамтамасыз еткен. Amtrak құрылғанда, жолаушылар тасымалы бизнесінен шығуға үкімет рұқсаты алғандары үшін жүк тасымалын жүзеге асыратын темір жолдар Amtrak-қа жолаушылар паркін сыйға берді және оған шамамен 200 миллион доллар көлемінде капитал құйып, бастауға көмектесті. Amtrak жұмыс істейтін 22 000 шақырымнан астам жолдың басым бөлігі жүк тасымалын жүзеге асыратын темір жолдарға тиесілі. Заң бойынша, жүк тасымалын жүзеге асыратын темір жолдар сұраған жағдайда Amtrak-қа өз жолдарына қол жеткізуге міндетті. Өтеу ретінде Amtrak жүк тасымалын жүзеге асыратын темір жолдарға өз жолдарын пайдаланудың қосымша шығындарын өтеу үшін төлемдер жасайды.

Көлік түрлері

1870 жылы жолаушылар вагонының негізгі дизайны стандартталды. 1900 жылға қарай негізгі вагон түрлері: багаж, жолаушылар вагоны, біріктірілген вагон, қонақжай, күмбезді вагон, демалыс вагоны, байқау вагоны, жеке вагон, Пульман вагоны, теміржол поштасы (RPO) және ұйықтар вагон.

19 ғасыр: Бірінші жолаушылар көлігі және алғашқы дамуы

Алғашқы жолаушылар вагондары дилижанстарға ұқсас болды. Олар қысқа, көбінесе 3 метрден (10 фут) кем ұзындықта, биік және бір ось жұбында қозғалды. Америкалық почта вагондары алғаш рет 1860 жылдары пайда болды және бастапқыда ағылшын үлгісімен жасалған. Оларда пошта сөмкесін ілгішпен ұстап алатын ілмек болды. 19 ғасырдың ортасында локомотивтердің технологиясы дамыған сайын, пойздардың ұзындығы мен салмағы артты. Жолаушылар вагондары да олармен бірге ұлғайды, бірінші кезекте екінші осьтік жиынтық (әр басында бір) қосылып, ұзын болды, ал аспалары жақсарған сайын кеңейді. Еуропалық пайдалануға арналған вагондарда бүйірлік есіктермен жабдықталған бөлімшелер болды, ал американдық вагондардың дизайны вагондағы вестибюльде бір басында екі есік болуын ұнатты; американдық теміржолдардағы бөлімделген вагондарда залдан бөлімшелерге есіктермен ұзын дәліз болды. Америка мен Еуропаның вагондар жасау практикасы арасындағы дизайн принциптерінің айырмашылығының себебі екі континенттегі станциялар арасындағы орташа қашықтық болуы мүмкін. Еуропалық теміржолдар көбінесе жақын орналасқан қалалар мен ауылдарды байланыстырса, американдық теміржолдары өз мақсаттарына жету үшін әлдеқайда ұзақ қашықтықты жүріп өтуге тиіс болды. Вагонның бойымен созылған ұзын дәлізді вагондар жасау жолаушыларға ұзақ сапарларда, әсіресе дәретханаға оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Тамақ вагондары 1870-ші жылдардың соңында және 1880-ші жылдардың басында пайда болды. Осыған дейін, тамақтану үшін жол бойындағы мейрамханаларда тоқтау әдеттегі практика болды (бұл Америкада Фред Харвидің Харви Хаус мейрамханалары желісінің дамуына әкелді). Алғашқыда тамақ вагоны тек жолдан жиналған тағамдарды ұсыну үшін пайдаланылды, бірақ олар көп ұзамай тағам дайындалатын асханалармен жабдықталды.

1900-1950: Жеңіл материалдар, жаңа автомобиль түрлері

1920 жылдарға қарай ірі стандартты теміржолдардағы жолаушылар вагондары әдетте ұзақ болатын. Осы кезеңдегі вагондар әлі де өте әсемдікпен жасалған, олардың көпшілігін тәжірибелі вагон жасаушылар мен шебер ағаш ұсталары құрастырған. 1930 жылдармен бірге, вагон корпустары үшін тот баспайтын болатты кеңінен қолдану басталды. Типикалық жолаушылар вагоны енді бұрынғы "ауыр салмақты" ағаштан жасалған вагондарға қарағанда әлдеқайда жеңіл болды. Жаңа "жеңіл" және жылдам вагондар жолаушыларды осы уақытқа дейін сезілмеген жылдамдық пен жайлылықпен тасымалдады. Алюминий мен Кортен де жеңіл вагон құрылысында қолданылды, бірақ вагон корпустары үшін басым материал – тот баспайтын болат болды. Бұл материал ең жеңіл де, ең арзан да емес, бірақ тот баспайтын болаттан жасалған вагондарды заң бойынша қажетті вагонның идентификациялық белгілерін қоспағанда, бояусыз қалдыруға болады және олар көбінесе осылай болды. 1930 жылдардың соңына қарай теміржолдар мен вагон құрастырушылар бұрынғысыздар армандаған вагон корпусы мен интерьер стиліндерін ұсынды. 1937 жылы Пуллман компаниясы алғашқы бөлмелі вагондарды тапсырды, яғни вагонның ішкі кеңістігі бөлімшелерге бөлінді, бұл Еуропада әлі де кең таралған вагондарға ұқсас болды. Алайда, Пуллманның бөлмелері жалғыз саяхатшыны ескере отырып жасалған. Бөлмеде үлкен панорамалық терезе, жеке есік, бір орынды төсек, раковина және кішкентай дәретхана болды. Бөлменің еден алаңы төсектің алаңынан асып түспесе де, ол саяхатшыға бұрынғы көп деңгейлі, жартылай жеке орындармен салыстырғанда сәнді сапар жасауға мүмкіндік берді. Енді жолаушылар вагондары жеңіл болғандықтан, олар ауыр жүктерді тасымалдай алды, бірақ вагондардың жаңа сыйымдылығына сәйкес олардағы орташа жолаушылар саны арта қойған жоқ. Теміржол желілері бойындағы аралықтарға байланысты орташа жолаушылар вагоны еніне немесе ұзындығына қарай кеңейе алмады, бірақ олар көбінесе биіктігін арттыра алды, өйткені олар әлі де көптеген жүк вагондары мен локомотивтерден төмен болды. Осының нәтижесінде теміржолдар көптеген жолаушыларды тасымалдау үшін күмбезді және екі қабатты вагондарды жасап, сатып ала бастады.

1950 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Жоғары технологияның жетістіктері

Карбоди стилі 20 ғасырдың ортасынан бері негізінен өзгермеген. Жаңа пойыз түрлері көп әсер етпесе де, қолданыстағы түрлер жаңа технологиялармен жақсартылды. 1950 жылдары Солтүстік Америкада жолаушылар тасымалының нарығы төмендеді, бірақ қала маңындағы теміржол көлемі артты. Солтүстік Америкадағы биік эстакадалар екі қабатты жолаушылар вагондарына мүмкіндік берді, олар көбірек жолаушыларды сыйдыра алатын. Бұл вагондар 1960 жылдары АҚШ-та кеңінен таралды. 1950 жылдары АҚШ-та қалааралық жолаушылар теміржол тасымалы төмендесе, Еуропада сол кезеңде жолаушылар саны өсті. Осы өсімге жаңа технологиялар мен жабдықтар да қосылды. 1940 жылдары испандық Talgo компаниясы осьтердің қисыққа бұрылуына мүмкіндік беретін технологияны сынақтан өткізе бастады, бұл пойыздың қисықты жоғары жылдамдықпен өтуіне мүмкіндік берді. Басқарылатын осьтер ортадан тепкіш күшін азайту үшін қисыққа кіргенде жолаушылар вагонын да иілтіп тұратын механизмдерге айналды, бұл қолданыстағы жолдарда жылдамдықты одан әрі арттырды. Бүгінде иілгіш жолаушылар пойыздары кең таралған. Talgo пойыздары Орегон штатының Юджин қаласынан Британдық Колумбияның Ванкувер қаласына дейінгі Amtrak Cascades сияқты қысқа және орта қашықтықтағы маршруттарда қолданылады. 2016 жылдың тамызында Көлік департаменті Солтүстік-Шығыс айманындағы жолаушылар пойызы қызметін жаңартуға департамент тарихындағы ең ірі соманы – 2,45 миллиард доллар бөліп берді. Бұл 2,45 миллиард доллар Вашингтоннан Филадельфия, Нью-Йорк және Бостонға дейінгі жоғары жылдамдықты Acela пойызы үшін 28 жаңа пойыз жиынтығын сатып алуға жұмсалады. Ақша жаңа станциялар мен платформалар салуға да жұмсалады. Сондай-ақ, ақша теміржол жолдарын жөндеуге және Вашингтонның Юнион станциясы мен Балтимордың Пенн станциясы сияқты төрт станцияны жаңартуға жұмсалады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-тың теміржол желісінің ұзындығы шамамен 160000 миль (257494 км) құрап, тұрақталды.

Жоғары жылдамдықты темір жол

2022 жылға қарай АҚШ-та жоғары жылдамдықты темір жол қызметін тек Amtrak компаниясының Вашингтон (Колумбия округі) мен Бостон арасындағы Acela бағдары ғана атқарады. Қазіргі уақытта оның ең жоғары жылдамдығы – және Бостон мен Провиденс (Род-Айленд) арасындағы кейбір учаскелерде ғана, жаңа Avelia Liberty пойыздары енгізілгеннен кейін жақын арада , ал ары қарай кейбір учаскелерде жоғарылатылады. Калифорния штаты өз жоғары жылдамдықты темір жол жүйесін – California High-Speed Rail құрылысын жүргізіп жатыр, ол кейбір жерлерде белгілі бір стандарттарға сәйкес салынған. Орталық аңғардағы бірінші учаскесінің 2027 жылға қарай ашылуы күтілуде.

Жоғары жылдамдықты темір жол

Солтүстік-шығыс дәлізінде жоғары жылдамдыққа жететін теміржол қызметтерінің көпшілігі орналасқан, бірақ Флоридадағы Brightline жолы да бар, ол Кокоа, Флорида мен Орландо арасындағы учаскеде жылдамдыққа жетеді. Солтүстік-шығыс дәлізінде тіпті жылдамдыққа жететін учаскелер де бар, әдетте Аcela пойыздары үшін. Басқа Amtrak дизельдік бағыттарында жоғары жылдамдықты қызметтер жылдамдықтан басталады. Батыс АҚШ-тағы Pacific Surfliner және Southwest Chief сияқты бағыттар өз маршруттарының кейбір бөліктерінде жылдамдыққа жете алады, ал Texas Eagle өз маршрутының бөліктерінде жылдамдыққа жетеді. Pacific Surfliner бағытының Orange және San Diego округтеріндегі учаскесін жылдамдыққа дейін жаңарту жоспарланған, бірақ әлі қаржыландыру қол жетімді емес. Орталық және Солтүстік-шығыс АҚШ-тағы Lincoln Service, Blue Water, Wolverine, Hartford Line, Lake Shore Limited және Empire Service сияқты бағыттар өз маршруттарының толық немесе бір бөлігінде жылдамдыққа жете алады. АҚШ-та жоғары жылдамдықты теміржол ретінде жіктелмеген, бірақ оған ұқсас жылдамдық диапазонына жететін бірнеше қалалық теміржол желілері бар. Солтүстік-шығыс дәлізінде Amtrak қызметтерімен қатар жүретін қалалық пойыздарға қарамастан, MARC Penn желісі ғана, Вашингтоннан Балтиморға дейін жүретін, жоғары жылдамдықты теміржолға ұқсас жылдамдыққа жетеді. Surf Line-да Metrolink Orange County және Inland Empire–Orange County желілері Санта-Ана, Калифорния мен Оушенсайд, Калифорния арасындағы Surf Line учаскесінде жылдамдыққа жете алады. Coaster қалалық теміржолы да Сан-Диего мен Оушенсайд арасындағы барлық маршрутында жылдамдыққа жетеді. Caltrain Сан-Франциско (болашақта Salesforce Transit Center) мен Сан-Хосе, Калифорния арасында толық электрлендірілгеннен кейін, жылдамдыққа жететін болады. Сол сияқты, Калифорнияның жоғары жылдамдықты теміржолы Лос-Анджелес пен Анахайм, Калифорния арасында жұмыс істей бастағаннан кейін, Pacific Surfliner, Southwest Chief және Metrolink 91/Perris Valley және Orange County желілері сияқты теміржол қызметтері де ұқсас жылдамдыққа жете алады, бірақ бұл жоспар әлі бекітілмеген.

Жылжымалы құрамды есепке алу белгілері

Солтүстік Америкадағы алмасу қызметінде жұмыс істейтін теміржолдың әрбір жылжымалы құрамы стандартталған есеп беру белгілерін міндетті түрде алып жүруі керек. Бұл белгілер жабдықтың иесін анықтайтын екі-төрт әріптен тұратын кодтан, сондай-ақ сәйкестендіру нөмірінен және жабдықтың сыйымдылығы мен тартқыш (жүксіз) салмағы туралы мәліметтерден құралады. Кодтары X әрпімен аяқталатын белгілер (мысалы, TTGX) жалпы тасымалдаушы теміржолдар емес, басқа да ұйымдарға тиесілі жабдықтарда қолданылады. U әрпімен аяқталатын белгілер интермодальдық тасымалмен тасымалданатын контейнерлерде, ал Z әрпімен аяқталатын белгілер интермодальдық тасымалмен тасымалданатын тіркемелерде қолданылады (ISO 6346 стандарты бойынша). Көбінесе жүк вагондары автоматты жабдық идентификациясы үшін RFID транспондерлерімен жабдықталады. Әдетте, АҚШ-тағы теміржолдар дизель локомотивтері сияқты қуатты жабдықтарға бірден төрт таңбалы идентификациялық нөмірлерді, ал қуатсыз жабдықтарға алты таңбалы идентификациялық нөмірлерді береді. Жабдықты нөмірлеудің қатаң ережесі жоқ, әр теміржол өз жабдықтары үшін жеке нөмірлеу саясатын қолданады.

Реттеу

Темір жолдарды федералдық реттеу негізінен АҚШ Көлік департаменті арқылы жүзеге асырылады, әсіресе қауіпсіздікті реттейтін Федералдық темір жол әкімшілігі және тарифтерді, қызмет көрсетуді, темір жол желілерін салуды, сатып алуды және жоюды, тасымалдаушылардың бірігуін және тасымалдаушылар арасындағы жүк алмасуын реттейтін Жер үсті көлік кеңесі арқылы. Темір жолдарды жеке штаттар да реттейді, мысалы, Массачусетс штатының қоғамдық пайдалылықтар департаменті арқылы.

Апаттар

Америка Құрама Штаттарында шағын жолдан шығу оқиғалары күнделікті болып келеді. 2022 жылы 1164 жолдан шығу жағдайы тіркелді, күніне орташа үш рет; олардың басым көпшілігі жарақат немесе өлімге әкеп соқпады. Бұл көрсеткіш 2000 жылғы көрсеткіштен 44 пайызға, ал 1970-жылдардың соңынан 75 пайызға төмендеді. Әр түрлі себептерге байланысты, американдық жүк тасымалдау теміржолдарының қауіпсіздік деңгейі "еуропалық стандарттармен салыстырғанда өте нашар" деп бағаланған.

Видео

АҚШ тарихындағы темір жолдар (1830–2010) (2010), Рон Мейер режиссерлік еткен 4 DVD жинағы; #1, "Темір жолдар Америкаға келеді (1830–1840)"; #2, "Бірінші үлкен темір жол өрбуі (1841–1860)"; #3, "Америка темір жолдарындағы жаңа дәуір (1861–1870)", #4, "Екінші үлкен темір жол өрбуі (1871–2010)" сілтемесі.