Кіріспе

Ағылшын тілінде жиі кездеспейтін жіктелуі күрделі етістіктер

Ағылшын тілінде 200-ге жуық ретсіз етістік бар – жалпы қолданыста, ал префикстермен бірге санағанда тіпті көп. Көбінесе, бұл ретсіздік өткен шаққа (претерит деп те аталады) немесе өткен шаққа қатысты жіктелуде көрінеді. Етістіктің басқа жіктелетін бөліктері – [e]s-те үшінші жақ жекеше қазіргі көрсеткіш және ing-де қазіргі уақыттық және герунд формасы – көбінесе дұрыс жіктеледі. Бірнеше ерекшеліктер бар: «be» етістігінің қазіргі шақтағы барлық формалары ретсіз; «have», «do» және «say» етістіктерінің [e] формалары ретсіз; ал кейбір толық емес етістіктерде (мысалы, модальдық көмекші етістіктерде) көптеген жіктелулер жоқ. Қазіргі ағылшын тіліндегі ретсіз етістіктердің көпшілігі ең көп қолданылатын етістіктерді қамтиды: ағылшын тіліндегі ең жиі қолданылатын оннан астам етістік ретсіз. Жаңа етістіктер (басқа тілдерден алынған сөздерді және етістік ретінде қолданылатын есімдерді қоса алғанда) әдетте дұрыс жіктелуді ұстанады, егер олар қолданыстағы ретсіз етістіктен жасалған күрделі формалар болмаса (мысалы, «housesit», «sit» етістігінен). Ағылшын тілі тарихының бұрынғы кезеңдерінде ретсіз етістіктер көбінесе дұрыс үлгілерді ұстанған. Атап айтқанда, мұндай етістіктердің көпшілігі германдық күшті етістіктерден шыққан, олар өздерінің көптеген жіктелу формаларын дауыстылардың өзгеруі арқылы жасайды, бұл қазіргі ағылшын тіліндегі «sing–sang–sung» сияқты үлгілерде байқалады. Ал, тұрақты етістіктер, олардың претериттері мен өткен шаққа қатысты жіктелулері ed-мен аяқталатын, әлсіз жіктелуді ұстанады, бұл бастапқыда тіс дыбыстарын (t немесе d) қосуды білдіреді. Дегенмен, әлсіз жіктелуді ұстанатын немесе ішінара ұстанатын көптеген ретсіз етістіктер де бар. Ағылшын тіліндегі тұрақты етістіктердің жіктелуі туралы ақпарат, сондай-ақ етістіктерді қолдану туралы басқа да мәліметтерді «Ағылшын етістіктері» бөлімінен қараңыз.

Даму

Ағылшын тіліндегі көптеген ретсіз етістіктер ежелгі ағылшын тілінен келген. Кейінірек тілге енген етістіктердің көбі реттелген түбірге ие. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, catch етістігі (ескі солтүстік француз тілінен – cachier), оның ретсіз формалары teach сияқты жергілікті етістіктермен аналогия арқылы пайда болған. Көптеген ретсіз етістіктер – тарихи жұпталу жүйелерінің қалдықтары. Грамматикалық ереже өзгергенде немесе қолданыстан шыққанда, кейбір етістіктер бұрынғы үлгісін сақтап қалды. Мысалы, Ұлы дауыстылар өзгерісінен бұрын keep етістігі (шамамен /keːp/ деп айтылатын, "cap" немесе "cape" сөзі сияқты, /j/ дыбысы жоқ) өткен шақта дауыстысы қысқартылатын топқа жатқан; бұл үлгі қазіргі заманғы kept (сондай-ақ crept, wept, leapt, left) етістіктерінде сақталған. Peep сияқты, соңғы дауыстылар өзгергеннен кейін пайда болған етістіктер, -ed жұрнағымен реттелген. Аналогияның күші уақыт өте келе ретсіз етістіктердің санын азайтады, олар реттелген түбірге көшеді (мысалы, chide етістігінің бұрынғы ретсіз түрі chid болған, бірақ қазір chided түрі қолданылады). Бұл сирек қолданылатын етістіктерде жиі болады (ретсіз формалары жақсы таныс болмағандықтан); сондықтан, көбірек қолданылатын етістіктер (мысалы, be, have, take) ретсіз күйінде қалады. Көптеген ретсіз етістіктердің бүгінде ретсіз және реттелген формалары бар (мысалы, spelt және spelled, dreamt және dreamed). Бірақ кейде аналогия керісінше әрекет етеді (етістіктің ретсіз формалары басқа ретсіз етістіктермен салыстыру арқылы пайда болады). Жоғарыдағы catch мысалы осыған жатады; басқалары – wear және string, бұлар бастапқыда реттелген етістіктер болған, бірақ bear және swing сияқты дыбыстас күшті етістіктерге ұқсас конъюгацияланған. Американдық ағылшын тілінде етістіктердің реттелген формаларының үлесі 90% астам, ал британдық ағылшын тілінде 1991 жылғы зерттеу бойынша 69% құрайды. Бұл мақалада сипатталған етістік формалары стандартты ағылшын тілінде қабылданған; көптеген аймақтық диалектілерде әртүрлі ретсіз формалар бар, мысалы, sneak–snuck және dive dove (АҚШ-та кең таралған), стандартты sneaked және dived формаларына қарамастан. Әсіресе, кейбір дұрыс емес тілде (стандартты) өткен шақ пен толыққанды өткен шақ формаларын шатастыру жиі кездеседі, мысалы, Оңтүстік Америка ағылшын тілінде "have went" ("have gone" орнына).

Топтар

Қазіргі ағылшын тіліндегі ретсіз етістіктер ұқсас жұпталу үлгісі мен тарихи тегі бар бірнеше топты құрайды. Бұларды шамамен екі классқа бөлуге болады – германдық әлсіз және күшті топтар, бірақ тарихи тұрғыдан кейбір етістіктер осы топтар арасында ауысқан. Сонымен қатар, ерекше жағдайлар да бар: «to be» және «to go» етістіктері, олар толықтыруды көрсетеді; «to do» етістігі; және толық емес модальді етістіктер.

Қатты етістіктер

Көптеген ретсіз етістіктер германдық күшті етістіктерден туындаған, олар аблаут деп аталатын дауысты өзгерісін көрсетеді және өткен шақтар үшін ed немесе t сияқты жұрнақтар қоспайды. Олар кейде give–gave–given және ride–rode–ridden сияқты мысалдарда [e]n жұрнағымен өткен шақ қатыстықтарын сақтайды, бірақ басқа жағдайларда бұл жұрнақ түсіріледі, мысалы come–came–come және sing–sang–sung. Бұл етістіктер тобы түпкі герман тілінен, ал одан бұрын түпкі индоевропа тілінен мұраға алынған. Бұл бастапқыда жүйелі етістіктердің жүйесі болды, және көне ағылшын және қазіргі неміс тілдерінде жүйе көбінесе жүйелі болып қалады; алайда, қазіргі ағылшын тілінде салыстырмалы түрде аз етістіктер осы үлгіні сақтайды және олар ретсіз деп жіктеледі. Қазіргі ағылшын тілінде күшті типтік өзгешеліктерін сақтайтын және өткен шақ қатыстығында [e]n жұрнағын қосатын етістіктерге bear, beat, beget, bite, blow, break, choose, cleave, draw, drive, eat, fall, fly, forbid, forget, forsake, freeze, get (бірақ британдық ағылшын тілінде өткен шақ қатыстығы got), give, grow, know, lie, ride, rise, see, shake, shear, slay, smite, speak, steal, stride, strive, swear, take, tear, throw, tread, wake, weave және write жатады. Өткен шақ қатыстығында әдеттегідей [e]n жұрнағын қоспайтын етістіктерге become, begin, bind, burst, cling, come, drink, fight, find, fling, grind, hang, hold, let, ring, run, seek, shed, shine, shit, shoot, shrink, sing, sink, sit, slide, sling, slink, slit, spin, spring, stand, sting, stink, strike, swim, swing, win, wind және wring жатады. Sow және swell етістіктері қазіргі уақытта өткен шақта көбінесе жүйелі, бірақ sown және swollen күшті типтік өткен шақ қатыстықтарын сақтайды. Басқа етістіктер белгілі бір сипаттағы қолданыста n жұрнағымен қатыстықтарын сақтайды және оларды толық уақыттардағы басқа қолданыстардан ажыратады ("Ол мас" және "мамақ" теңізші, "Көйлек қысқарды" және "қысқарған қолдар" немесе "Кеме батты" және "батып кеткен жақтар"). n жұрнағымен қатыстық кейде белгілі бір нақты қолданыспен шектелуі мүмкін, мысалы, molten тек металдарға қатысты қолданылады ("балқытылған болат" және "балқытылған майды" салыстырыңыз). Кейде инфинитив пен сипаттағыш арасындағы байланыс (яғни, бастапқыда өткен шақ қатыстығының түрі) енді айқын болып көрінбейді, мысалы, seethe – sodden. crow етістігі қазіргі уақытта өткен шақта жүйелі, бірақ күшті өткен шақтағы crew кейде қолданылады. Кейбір бастапқыда әлсіз етістіктер күшті етістіктерге ұқсастығы арқасында күшті типтік нысандарды қабылдады. Оларға dig, dive (dove өткен шақ ретінде қолданылғанда), hide, prove (proven өткен шақ қатыстығы ретінде қолданылғанда), saw (өткен шақ қатыстығы sawn), sew (өткен шақ қатыстығы sewn), show (өткен шақ қатыстығы shown), spit, stick, strew, string және wear (bear-мен ұқсастық) жатады. Тізімделген сөздердің қай топқа жататындығын көрсету үшін "Ағылшын тіліндегі ретсіз етістіктер тізімі" кестесіне қараңыз.

Қазіргі кездегі тұрақты емес етістіктер

Модальды етістіктерден басқа, үшінші тұлғада 's жұрнағын қабылдамайтындықтарымен ерекшеленеді (жоғарыда қараңыз), қазіргі заман формалары тұрақсыз болатын жалғыз етістіктер – болу, істеу, иелену, айту және архаикалық ‘wit’ етістігі (сондай-ақ, олардың префикстері, мысалы, қайта істеу және қарсы айту, негізгі формалармен бірдей біріктіріледі). ‘Болу’ етістігінің бірнеше тұрақсыз формасы бар. Қазіргі кездегі жақсылық райда бірінші тұлғада ‘am’, үшінші тұлғада ‘is’ (Z дыбысымен айтылады), ал көпше және екінші тұлғада ‘are’ (дыбыспен айтылады) қолданылады. (Оның қазіргі кездегі шарттылық райы – ‘be’, мысалы, «Сіз өте сақтықпен болуын қалаймын», бірақ бұл тұрақсыз емес, себебі барлық етістіктер қазіргі кездегі шарттылық рай үшін инфинитивті/бұйрық сөздерін қолданады.) Оның екі өткен шақ формасы бар: бірінші және үшінші тұлғада жекеше түрінде ‘was’ (американдық ағылшын тілінде дыбыспен айтылады), ал көпше және екінші тұлғада жекеше түрінде ‘were’ (дыбыспен айтылады) (бірақ кейбір шарттылық қолданыстарда ‘were’ ‘was’ орнына қолданылуы мүмкін, мысалы, «Егер мен сен болсам» немесе «Мен сол жерде болғым келеді»). Өткен шаққа қатысушысы – ‘been’ (американдық ағылшын тілінде дыбыспен айтылады), ал қазіргі шаққа қатысушысы және gerund формалары тұрақты: ‘being’. Толығырақ мәліметтер үшін Индоевропалық байланысқа қараңыз. Жоғарыда айтылғандай, басқа ерекшеліктерінен басқа, дыбыспен айтылатын ‘істеу’ етістігі үшінші тұлғада қазіргі жақсылық райда ‘does’ жəне өткен шақта ‘done’ (қысқа дауыстылармен айтылады) формаларын қолданады. ‘Иелену’ етістігі дыбыспен айтылады, үшінші тұлғада қазіргі жақсылық райда қысқартылған формасы – ‘has’ (әлсіз айтылуы). Бұл форма етістіктің өткен шағы ‘had’ сияқты қалыптасады. ‘Айту’ етістігі үшінші тұлғада қазіргі жақсылық райда дауыстының қысқаруын көрсетеді (жазуы тұрақты болса да): ‘says’. Осы қысқару өткен шақтағы ‘said’ түрінде де байқалады (жай түрі ‘say’ дауыстысына қараңыз). ‘Wit’ етістігі – модальды емес, сонымен қатар претерит-қазіргі етістік, ол үшінші тұлғада ‘s’ жұрнағын қабылдамайды. Сондай-ақ, қазіргі шақта дауыстылардың өзгеруі байқалады, мысалы, «I wot». Кейбір етістіктердің және олардың жорамалдарының қысқартылған формалары үшін (s, re, won't, т.б.), ағылшын тіліндегі көмекші етістіктер мен қысқартуларға қараңыз.

Бір-біріне сәйкес келетін нысандар

Ағылшын тіліндегі тұрақты етістіктерде өткен шақ пен өткен уақыт қатысышының формасы бірдей болады. Бұл, төмендегі тізімде көрсетілгендей, әлсіз жалғаудың бір түрін ұстанатын көптеген ретсіз етістіктерге де тән. Өткен шақ пен өткен уақыт қатысышы арасындағы айырмашылықтар (мысалы, sing–sang–sung, rise–rose–risen) көбінесе күшті жалғауды жалғастыратын етістіктерде немесе кейбір жағдайларда күшті типті формаға ұқсас әлсіз етістіктерде кездеседі – мысалы, show (тұрақты өткен шағы showed, күшті типті өткен уақыт қатысышы shown). Дегенмен, кейбір күшті етістіктерде де өткен шақ пен қатысышы бірдей болады, мысалы, cling–clung–clung. Кейбір етістіктерде өткен шақ, өткен уақыт қатысышы немесе екеуі де етістіктің бастапқы (инфинитив) формасына ұқсас келеді. Бұл кейбір күшті етістіктерде кездеседі, онда тарихи дыбыс өзгерістері дауыстылардың өзгеруіне алып келген: мысалы, let етістігінің өткен шағы мен өткен уақыт қатысышы инфинитивке тең, ал come етістігінің өткен уақыт қатысышы бірдей (бірақ өткен шағы басқа – came). Сонымен қатар, жоғарыда аталған етістіктердің кейбіреулерінде соңғы дауыссыз дыбыстар бірігіп кеткен (және дауыстылардың қысқаруы немесе соңғы буынның жоғалуы сияқты басқа да өзгерістер болмаған): bet, bid және т.б. (осы етістіктердің инфинитиві, өткен шағы және өткен уақыт қатысышы бірдей, бірақ олардың кейбіреулерінде -ed жұрнағымен тұрақты формалары да бар). read етістігінің үш түрі де бірдей жазылады, бірақ өткен шағы мен өткен уақыт қатысышының айтылуы әртүрлі, себебі ол дауыстылардың қысқаруын көрсетеді. Кейбір жағдайларда ретсіз етістіктің өткен шағы басқа етістіктің инфинитивімен бірдей формада болады. Мысалы, bore және found сөздері bear және find етістіктерінің өткен шағы болуы мүмкін, бірақ олар жеке-жеке (тұрақты) мағынасы бар, тәуелсіз етістіктерді де білдіруі мүмкін. Тағы бір мысал – lay, ол lie етістігінің өткен шағы болуы мүмкін, бірақ ол сонымен қатар тәуелсіз етістік (айтылуы тұрақты, бірақ жазылуы ретсіз: lay–laid–laid). Шындығында, lay етістігінің өткен шағы lie етістігінен туындаған себептік формадан шыққан. Екі етістікті кейде шатастырады, lay сөзі lie етістігіне тән, өтпелі мағынада қолданылады.

Алдыңғы етістіктер

Негізгі ретсіз етістіктердің көбі бір буынды сөздер. Олардың ретсіз өзгертілген түрлері де көбінесе бір буынды болады, мысалы, chosen және risen сияқты өткен шақтағы есімшелерден басқа. Дегенмен, көптеген қосымша ретсіз етістіктер негізгі етістіктерге префикстер қосу арқылы жасалады: stand-тан understand, come-нан become, take-тан mistake және т.б. Жалпы ереже бойынша, префикстік етістіктер сәйкес негізгі етістіктермен бірдей жіктеледі; мысалы, understand–understood–understood және become–became–become, stand–stood–stood және come–came–come үлгілерін қаперіне ала отырып. Алайда, кейбір ерекшеліктер бар: мысалы, британдық ағылшын тілінде get етістігінің өткен шақтағы есімшесі got болып келеді (солтүстік американдық ағылшын тіліндегі gotten-нен өзгеше), ал forget етістігінің өткен шақтағы есімшесі forgotten. Тек бірнеше көп буынды ретсіз етістіктерді ғана бір буынды сөздердің префикстік қосылысы ретінде талдауға болады. Мысалы, begin–began–begun (бұл көне ағылшын тілінен шыққан bēgun "табу немесе жол табу" сөзінен келген, ол be + gate-қа тең, бірақ формасы мен мағынасы gate-тан алыстап кеткен). Сондай-ақ forsake–forsook–forsaken (бұл көне ағылшын тілінен шыққан forsōc "заңды түрде әрекет ету немесе іс істеу" сөзінен келген, ол for + sake-қа тең, бірақ формасы мен мағынасы sake-тан алыстап кеткен). Тағы да beseech–besought–besought (бұл көне ағылшын тілінен шыққан besēcan "іздеу немесе сұрау" сөзінен келген, ол be + seek-қа тең, бірақ формасы мен мағынасы seek-тан алыстап кеткен); алайда, besought түрі қазірде архаикалық болып саналады, етістік көбінесе дұрыс жіктеледі (beseeched).

Тіл үйренуде

Стивен Пинкердің "Сөздер мен ережелер" кітабы балалардың тура емес етістіктерді үйрену кезіндегі қателіктері тілді игерудегі ой процестерін ашып көрсетеді. Кішкентай балалардың көбінесе ретсіз етістіктерді тұрақты үлгілер бойынша жіктеуге тырысуы, олардың тілді өңдеуі жаңа түбірлер жасау үшін ережелерді қолданумен қатар, естіген формаларды жай ғана қайталауды да қамтитынын көрсетеді. Сондай-ақ қараңыз .