Аякучо шайқасы: Перу тәуелсіздігі үшін шешуші күрес

Кіріспе

1824 жылғы Перу Тәуелсіздік соғысының шайқасы Аякучо шайқасы (lang es, baˈtaʎa ðe aʝaˈkuʃo) Перу Тәуелсіздік соғысы кезіндегі шешуші әскери қақтығыс болды. Бұл шайқас Перудің тәуелсіздігін қамтамасыз етті және Оңтүстік Американың қалған бөлігі үшін де тәуелсіздіктің кепілі болды. Перуде бұл елдегі испан-американдық тәуелсіздік соғыстарының аяқталуы деп есептеледі, бірақ Антонио Хосе де Сукренің жорығы 1825 жылға дейін Жоғарғы Перуде жалғасты, ал Чилоэ және Кальяо бекіністерін қоршау 1826 жылы аяқталды. 1824 жылдың соңында роялистер Перудің оңтүстігінің көп бөлігін, сондай-ақ Кальяо портындағы Реал Фелипе бекінісін бақылауда ұстады. 1824 жылдың 9 желтоқсанында Аякучо шайқасы (Ла Куинуа шайқасы) Аякучодан (немесе Куинуада) бірнеше шақырым қашықтықтағы Пампа-де-Аякучода роялистер мен тәуелсіздік күштері арасында өтті, Куинуа қаласының жанында. Тәуелсіздік күштерін Симон Боливардың лейтенанты Антонио Хосе де Сукре басқарды. Вице-король Хосе де ла Серна жараланды, ал шайқастан кейін бас қолбасшының орынбасары Хосе де Кантерак роялистер армиясының соңғы капитуляциясына қол қойды. Қазіргі Перу армиясы осы шайқастың жылдығын тойлайды.

Өмірбаян

1820 жылдың қаңтар айында Испанияда саяси дүрбелең болды, ол король Фердинанд VII-ге қарсы көтеріліспен басталды. Америкадағы роялистерге көмектесу үшін 20 000 сарбаздан тұратын экспедиция Рио-де-ла-Платаға (қазіргі Аргентина, Чили, Боливия, Парагвай және Уругвай аумақтары) жіберілуі тиіс еді, бірақ оның орнына генерал Рафаэль Риегоның ықпалымен олар көтеріліс жасады. Келесі апталарда көтеріліс тарады, ал король Фердинанд алты жыл бұрын жойған 1812 жылғы либералды испан конституциясын қайта орнатуға мәжбүр болды. Көтеріліс Испанияның Америкаға күш жіберу мүмкіндігін жойды, бұл Перу және Жаңа Испания (қазіргі Мексика) вице-корольдіктерінің роялистік әскерлерін, сол кезге дейін испан-американдық төңкерісті тежеп тұрған, патриоттармен өз бетінше күресуге мәжбүр етті. Дегенмен, әр вице-корольдіктегі роялистер әртүрлі жолдарды таңдады. Жаңа Испанияда роялистер көтерілісшілерді жеңгеннен кейін, жаңа монархиялық мемлекет құру үшін Либералды Испаниядан бөлінуді келісім арқылы жариялады. Бұл Игуала жоспары арқылы іске асырылды, оны қалған патриоттармен келісіп, Хуан О’Донохумен, жаңа үкімет басшысымен Кордова шарты арқылы бекітті. Оңтүстікке қарай, Ригоның көтерілісіне байланысты күшейткіштердің келмеуі патриоттардың алға жылжуына мүмкіндік берді. Мариано Озорионың Чилиге жасаған роялистік экспедициясының жеңіліске ұшырауы және Хосе де Сан Мартиннің Перуға жасаған жорығы вице-король Хоакин де ла Песуэланы саяси жағынан әлсіз қылды. 1821 жылдың 29 қаңтарында вице-король Азнапукьюде (Азнапукио) генерал Хосе де ла Серна жасаған төңкеріс салдарынан құлатылды; роялистік генерал "Азнапукью манифесінде" (Лангес) қайта орнатылған испан конституциясына адал екенін жариялады. Патриоттар жаңа жылды үміт беретін жеңіспен бастады. Олар Серро-де-Паскода Ла Серна басқаратын перуандық роялистер әскерін жеңді. Алайда, роялистер жақсы әскери оқыту алған. Олардың алғашқы жеңісі Доминго Тристан мен Агустин Гамарра басқаратын әскерлерге қарсы Ика аймағындағы науқандарда болды. Бір жылдан кейін Сан-Мартин Гуаякиль конференциясынан кейін сахнадан шықты, ал роялистік күштер Тората және Мокегуа шайқастарында Рудесиндо Альварадоның азат ету экспедициясын талқандады. 1823 жыл Ла Сернаның Андрес де Санта Круз бен Агустин Гамарра басқаратын патриот әскерін Пунодағы тағы бір ашық шайқаста жеңіп, 8 тамызда Ла-Пазды басып алуымен аяқталды. Санта-Круз әскерлерін таратып, Ла-Серна 10 қазанда Антонио Хосе де Сукре басқаратын Гран-Колумбия күштерін жеңгеннен кейін Арекипаны қайта басып алды. Сукре Гран-Колумбия әскерлерін эвакуациялауға шешім қабылдады, 1823 жылдың 10 қазанында теңізге шығып, өзінің ең жақсы кавалериясын жоғалтса да, өзін және әскерін құтқарды. Вице-король Ла Серна Жоғарғы Перудегі Оруроға жеткеннен кейін жорықты аяқтады. Саяси жағынан патриоттар арасындағы оптимизм Перу президенттері Хосе де ла Рива Агуэро мен Хосе Бернардо де Тагельге қарсы жасалған сатқындық айыптамаларымен жойылды. Рива Агуэро Перу конгресінің депутаттарын депортациялап, Трухильода тағы бір конгресс ұйымдастырды. Перу конгресі оны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп тапқаннан кейін Чилиге айдалды. Симон Боливар бұл әрекетті сатқындық деп есептеді. Бұрын өзінің қол астындағы барлық әскерлерге Боливарға қарсы роялистік жаулармен күресуге бұйрық берген Тагледі қазір Боливар тұтқындап, өлім жазасын беруді көздеді. Тагле Каллаоның қоршаудағы бекінісінде роялистерге пана тапты. Дегенмен, 1823 жылдың соңына қарай корольдік жақтастардың да жағдайы қиын болды. Әскери жеңістерге қарамастан, Боливардың Колумбиядан күш сұрауы роялистік әскерге қауіп төндірді. Екі тарап та алдағы қақтығысқа дайындалды: "Вице-король Ла Серна, тікелей байланыссыз, Испанияның [ ] жағдайы туралы ең қайғылы жаңалықтармен және өзінің жеке және ерекше ресурстарына дейін қысқартылған, бірақ өзінің бағыныстыларының шешіміне, одағына, адалдығына және байлығына адал сеніп, өз жауынгерлерін қайта ұйымдастыруды жеделдетті және жақында келе жатқан Костафирманың [Венесуэла] алыптарымен шайқасқа дайындалды. Осындай жағдайда испан әскерлерінің тағы бір жеңісі Кастилияның туын тіпті Эквадорға дейін теңдесі жоқ даңқпен қайтадан желбіретеді; бірақ басқа тағдыр тағдыр кітаптарында қайталанбай жазылған болатын".

In January 1820, Spain underwent a political upheaval, beginning with a revolt against the king, Ferdinand VII. An expedition of 20,000 soldiers was to be sent to Río de la Plata (roughly the present day territories of Argentina, Chile, Bolivia, Paraguay and Uruguay) to help the royalists of America, but instead, they revolted with the encouragement of General Rafael Riego. In the subsequent weeks the revolt spread, and King Ferdinand was forced to restore the liberal Spanish Constitution of 1812, which he had suppressed six years earlier. The revolt meant Spain no longer had reinforcements to send to America, which in turn eventually forced the royalist armies of the viceroyalties of Peru and New Spain (today's Mexico), which had held back the Spanish American revolution until then, to deal with the patriot forces on their own. The royalists in each viceroyalty, however, took different paths. In New Spain, after the royalists defeated the insurgents, they proclaimed a negotiated separation from Liberal Spain to create a new monarchical state. This was done through the Plan of Iguala, which they negotiated with the remaining patriots, and the Treaty of Córdoba, which they negotiated with the new head of government, Juan O'Donojú. Further south, however, the absence of reinforcements due to Riego's revolt allowed Patriot forces to make progress. The defeat of the royalist expedition into Chile under Mariano Osorio and advances into Peru made by José de San Martín left Viceroy Joaquín de la Pezuela politically discredited. The viceroy was overthrown on 29 January 1821, in Asnapukyu (Aznapuquio), in a coup by General José de la Serna; the royalist general proclaimed his adherence to the restored Spanish Constitution in the "Proclamation of Aznapuquio" (Lang es). The Patriots started the new year with a promising victory. At Cerro de Pasco they defeated a Peruvian royalist army commanded by La Serna. However, the royalists had received solid military training. Their first victory came against the patriot army commanded by Domingo Tristán and Agustín Gamarra in campaigns in the Ica Region. A year later, San Martín had withdrawn from the scene after the Guayaquil conference, and Royalist forces had smashed Rudecindo Alvarado's Liberating Expedition in the Battles of Torata and Moquegua. The year 1823 ended with the La Serna destroying another patriot army commanded by Andrés de Santa Cruz and Agustín Gamarra in yet another open campaign in Puno, which started with the Battle of Zepita and resulted in the occupation of La Paz on 8 August. After scattering Santa Cruz's isolated troops, La Serna recaptured Arequipa after beating Antonio José de Sucre's Gran Colombian force on 10 October. Sucre decided to evacuate the Gran Colombian troops, setting sail on 10 October 1823, saving himself and his troops, although losing the best of his cavalry. Viceroy La Serna ended the campaign after reaching Oruro in Upper Peru. On the political front, the last remnants of optimism among patriots faded away with accusations of treason against Peruvian presidents José de la Riva Agüero and José Bernardo de Tagle. Riva Agüero deported deputies of the Peruvian Congress and organized another congress in Trujillo. After being found guilty of high treason by the Peruvian Congress he was banished to Chile. Simón Bolívar in turn considered this treasonous. Tagle, who had earlier ordered all armies under his command to support Bolívar against the royalist enemy, was now pursued by Bolívar, who was looking to capture and execute him. Tagle took shelter with the royalists in the besieged fortress of Callao. Nevertheless, by the end of 1823, the situation had also become critical for those who defended the king's cause. In spite of the impressive military triumphs, Bolívar's request for reinforcements from Colombia made him a threat to the royalist army. Both sides prepared for the confrontation they knew was coming:
"Viceroy la Serna for his part, without direct communications with the Peninsula, with the most sad news of the state of the Metropolis [Spain] [ ] and reduced to its own and exclusive resources, but nobly trusting in his subordinates' decision, union, loyalty and fortune, hurried the reorganization of his troops and prepared for the fight with the giant of Costafirme [Venezuela] that he saw coming soon. Another triumph for Spanish armies in that situation would make the Castilian flag wave again with unmatchable glory even to Ecuador; but another fate was already irrevocably written in the books of destiny."

Буэнос-Айрес бітімгерлігі мен Кальяо көтерілісі

Тарихшы Руфино Бланко Фомбона "1824 жылы Бернардино Ривадавия испандармен келісім жасап, Аякучо жорығын тоқтатты" дейді: 1823 жылдың 4 шілдесінде Буэнос-Айрес испан комиссарларымен келісім жасады (Алдын ала бейбітшілік шарты (1823)), ол күшіне ену үшін Оңтүстік Американың басқа үкіметтеріне келіссөзшілерді жіберуді талап етті. Шартта жаулық әрекеттер 60 күннен кейін тоқтатылуы және бітімге тұру мерзімі бір жарым жылға созылуы тиіс еді; осы аралықта толық бейбітшілік және достық туралы келіссөздер жүргізілуі керек болды. Хуан Грегорио де Лас-Херас Салта қаласында бригадир Балдомеро Эспартеромен кездесті, бірақ келісімге келмеді. Вице-корольдің болашақ көтерілістің алдын алу үшін қолданған шараларының бірі ретінде 1824 жылдың 10 қаңтарында Казимиро Оланьетаға төмендегідей бұйрық берілді: "Менің тікелей бұйрығымсыз төменгі провинцияларға ешқандай әскери жорық ұйымдастырмауыңызды ескертемін, себебі олар Салтада келіссөздер жүргізу үшін жиналған, Буэнос-Айрес үкіметі тарапынан генерал Лас-Херас және жоғары үкімет тарапынан бригадир Эспартеро қатысуда". Ривадавия бұл жобаның бейбітшілік орнатуға көмектеседі деп сенгендіктен, Жоғарғы Перу (қазіргі Боливия) билігін әлсіретті, көмек көрсетуден бас тартты және Перу патриоттарының ісіне зиян келтіретін шекаралық бекеттердегі гарнизондарын кері қайтарды. Ирландиялық әскери тарихшы Дэниел Флоренсио О'Лири бұл келісімнің нәтижесінде "Буэнос-Айрес күрестен сыртқа шықты" және "Буэнос-Айрес үкіметінің испандықтармен жасаған келісімдері американдықтардың мүддесіне зиян келтірді" деген пікірде болды. 1824 жылдың 1 қаңтарында Боливар Пативилькада ауыр сырқатқа шалдықты. Рио-де-ла-Платаның өкілетті министрі Лимаға келді, Перудан келісімге қосылуын сұрады, бірақ Перу конгресі оны қабылдамады. Дегенмен, 1824 жылдың 4 ақпанынан бастап Кальяоның әртүрлі бөліктерінде бүлік шықты, нәтижесінде Expedición Libertadora-ның аргентиналық жаяу әскерінің барлығы (шамамен екі мың адам), сондай-ақ чилиліктер, перуастықтар және колумбиялықтар роялистерге өтті, испан туын көтеріп, Кальяо бекіністерін тапсырды. 14 ақпанда Андтардың атты гренадер полкі Луринде де көтеріліс жасады: екі эскадрон Кальяоға бүлікке қосылу үшін барды, бірақ роялистерге қосылғандарын байқаған соң, жүздеген сарбаздары мен полк командирлерімен бірге Лимаға тәуелсіздікшілерге қосылды. Бөлімді кейін генерал Мариано Некочеа қайта ұйымдастырды. Осы оқиғалардың ортасында Колумбияның министрі Хоакин Москера "армиямыздың құлдырауынан қорқып" Боливардан: "Енді не істеуіңізді жоспарлапсыз?" деп сұрады. Боливар шешімді түрде: "Жеңіс!" деп жауап берді. Эль-Каллаодағы оқиғалар соғысты 1826 жылға дейін ұзартты және Лиманың Жозе де Кантерактың басып алуына тікелей себеп болды. Егер 26 мамырда Боливарға қарсы әскери шабуыл жасалған болса, "Американың осы бөлігіндегі тәуелсіздікке соңғы соққы берілген болар еді" делінеді. Ла Серна жоспарларын өзгертті және Боливармен күресу үшін жағалауға аттанды. Ол Джеронимо Вальдесті 5000 әскермен 1824 жылдың 22 қаңтарында Десагуадеро өзенінен өткізіп, оларды Потосиге, өзінің бұрынғы бағыныстысына қарсы айдап әкелуді бұйырды, "себебі Буэнос-Айрестің диссиденттеріне қосылып, сатқындық жоспарланған болуы мүмкін". Жарым аралдық шенеунік Андрес Гарсия Камбаның 1846 жылы жарық көрген "Перудегі испан әскерлерінің тарихы туралы естеліктер" атты еңбегі вице-корольдің қорғаныс жоспарларында Жоғарғы Перуде болған оқиғалардың қаншалықты радикалды өзгерістерге әкелгенін егжей-тегжейлі сипаттайды. Тарабукильо, Сала, Котагита және соңында 1824 жылдың 17 тамызында Ла Лава шайқастарынан кейін Перу вице-корольдігінің (либералдық) және Жоғарғы Перу провинцияларының (абсолютистік) роялистік күштері жойылды. Боливар Оланьетаның әрекеттері туралы естіп, роялистік қорғаныстың әлсіреуін пайдаланып, 1824 жылдың 6 тамызында Жунинде оқшауланған Хосе де Кантеракпен кездесу үшін "май айының барлық айында Жаухаға жылжыды". Соғысты қажырлы түрде жалғастыру басталды, 2700 роялист дезертир болып, тәуелсіздікшілерге қосылды. 1824 жылдың 7 қазанында Куско қақпасының алдында әскерімен Боливар генерал Сукреге Апуримак өзенінің бағытымен созылған жаңа майданға басшылық етуді тапсырды және Перуде соғысты жалғастыру үшін көбірек қарыз алу үшін Лимаға кетіп, Хосе Антонио Паэстен 4000 сарбаздан тұратын колумбиялық дивизияны күтті, ол Аякучодан кейін келер еді.

Historian Rufino Blanco Fombona says that "By 1824, Bernardino Rivadavia had made a pact with the Spanish, obstructing the Ayacucho Campaign": on 4 July 1823 Buenos Aires made a truce with Spanish commissionaires (Preliminary Peace Convention (1823)) that required it to send negotiators to other South American governments before it would take effect. It stipulated that hostilities would cease 60 days after its ratification and that the truce would last a year and a half; meanwhile, a definitive peace and friendship would be negotiated. Juan Gregorio de Las Heras met in Salta with Brigadier Baldomero Espartero, but did not reach an agreement. Among other measures taken by the viceroy to contain the imminent rebellion, on 10 January 1824 Casimiro Olañeta was ordered:

"I warn Your Excellency that you should not arrange any expedition in any direction over down provinces without my express order because, besides, they are having a meeting in Salta trying to negotiate, General Las Heras on Government of Buenos Aires’ side and Brigadier Espartero on this superior Government's side ( )"

Rivadavia – who believed that the project would establish peace – paralyzed the authorities of Upper Peru (today's Bolivia), refused assistance, and withdrew the garrisons of advance posts near the border, to the detriment of the cause of the Peruvian patriots. The Irish military historian Daniel Florencio O'Leary was of the opinion that with the truce "Buenos Aires (had) implicitly withdrawn from the struggle", and that "the Buenos Aires Government's pacts with the Spanish, were to the detriment of the American cause". On 1 January 1824, Bolívar fell terribly ill in Pativilca. , plenipotentiary minister of Río de la Plata arrived in Lima, asked Peru to adhere to the truce, but the Peruvian Congress rejected it. Nevertheless, beginning on 4 February 1824, various quarters of Callao mutinied, leading to the whole Argentine infantry of the Expedición Libertadora, together with some Chileans, Peruvians and Colombians (nearly two thousand men) going over to the royalists, raising the Spanish flag and handing over the fortresses of Callao. The mounted grenadier regiment of the Andes also revolted in Lurin on 14 February: two squadrons went over to the Callao to join the mutiny, but when they noticed that they had joined the royalists, a hundred of them, with their regiment commanders, went to Lima to join the independentists. The unit was then reorganized by General Mariano Necochea. In the midst of these events, the minister of Colombia, Joaquín Mosquera "fearing the ruin of our army" asked Bolivar "and what do you plan to do now?". Bolívar, in a decided manner, answered: "Triumph!". The events at El Callao extended the war until 1826, and had the immediate result that Lima was occupied by José de Canterac. It is said that had there been military action against Bolívar on 26 May, it "would have given the final blow to independence in this part of America". La Serna changed his plans and went to the coast to fight Bolívar. He sent Jerónimo Valdés with 5,000 men across the Desaguadero River, which he did on 22 January 1824, in order to drive them to Potosí against his former subordinate "because there are indications of a meditated treason, joining the dissidents of Buenos Aires". Memorias para la historia de las armas españolas en el Perú ("Memories of the history of the Spanish armies in Peru") by peninsular official Andrés García Camba (1846) detailed the radical change that the events in Upper Peru produced in the viceroy's defensive plans. After the battles of Tarabuquillo, Sala, Cotagaita, and finally La Lava on 17 August 1824, the royalist forces of both the Viceroyalty of Peru (liberals) and of the provinces of Upper Peru (absolutists) were decimated. Bolivar, hearing of Olañeta's actions, took advantage of the dismantling of the royalist defences and "moved the whole month of May to Jauja", to face José de Canterac, who was isolated in Junín on 6 August 1824. Unrelenting prosecution of the war began, and 2700 royalists deserted and went over to the independentists. On 7 October 1824, with his troops before the gates of Cusco, Bolívar gave General Sucre command of the new battlefront, which followed the course of the Apurímac River, and withdrew to Lima to negotiate more loans to keep the war going in Peru, and to receive a Colombian division of 4000 men from José Antonio Páez, which would arrive after Ayacucho.

Аякучодағы жорық

Кантерактың жеңілісі Ла Сернаны Потосиден Джеронимо Вальдесті әскерімен бірге жедел маршпен келтіруге мәжбүр етті. Патшашыл генералдар жоспарларын талқылады. Қоршаудағы Кускодан қолдау белгілері болғанына қарамастан, вице-король әскерінің жақсы дайындықтан өтпегендігіне байланысты тікелей шабуылдан бас тартты, себебі бірнеше апта бұрын шаруалардың көптеп оралуынан әскер саны өскен еді. Оның орнына, ол Сукренің тыл әскерін марш және қарсы марш маневрлері арқылы қиып өтуді көздеді, бұл Анд тауларындағы Аякучо шайқасына әкеліп соқты. Патшашылдар 3 желтоқсанда Корпауаико немесе Матара шайқасында жылдам шабуыл жасауды жоспарлады, онда олар азат етуші армияға 500-ден астам жарақатты және көптеген оқ-дәрілерін мен артиллериясын шығын ретінде келтірді, ал өздері 30 адамды жоғалтты. Дегенмен, Сукре мен оның көмекшісі әскерін ұйымдастырып, вице-корольдің осы жетістікті пайдалануына жол бермеді. Адам мен материалдық шығынға ұшырағанына қарамастан, Сукре Біріккен армияны тәртіпті түрде шегіндіріп, оны қол жеткізу қиын, қауіпсіз жерлерге, мысалы, киноа егістіктеріне орналастырды. "Перу Республикасының қызметінде" атты естеліктерінде генерал Гильермо Миллер тәуелсіздікшілердің көзқарасын түсіндірді. Боливар мен Сукреден басқа, Біріккен армияда көптеген тәжірибелі сарбаздар болды; мысалы, Колумбия армиясының мылтық батальоны еуропалық әскерлерден, көбінесе британдық еріктілерден құралған. Бұл бөлім Корпауаико шайқасында ауыр зақымдарға ұшырады. Оның қатарында Пиреней соғысының, Америка Тәуелсіздік соғысының және испан-американ соғыстарының ардагерлері, сондай-ақ Ресейдегі 1812 жылғы Бородино шайқасының ардагері, Наполеон Бонапартқа қарсы күрескен ағыл-неміс майоры болды. Аякучо шайқасында Боливардың әскерлерімен бірге британдық және ирландтық ерікті офицерлер, оның ішінде генерал Уильям Миллер де шайқасты. Бірақ науқанның көп бөлігіне қатысқан шетелдік әскерлердің көп бөлігі осы шайқаста резервте қалды. Патшашылдар маршпен соғыста ресурстарын сарп еткенімен, азат етуші армияға қарсы шешуші жеңіске қол жеткізе алмады. Анд тауларындағы қатал жағдайлардың салдарынан екі армия да аурулар мен дезертирліктерге ұшырады. Патшашыл қолбасшылар Кунтуркунка биіктігінде орналасты, бұл жақсы қорғаныс позициясы болғанымен, азық-түлік қоры бес күннен аз болғандықтан ұзақ уақытқа сақтап тұру мүмкін емес еді. Бұл күтілетін колумбиялық күштер келген кезде сөзсіз жеңіліске алып келер еді. Патшашыл армия шешуші қадам жасауға мәжбүр болды: Аякучо шайқасы басталуға айналды.

The defeat of Canterac forced La Serna to bring Jerónimo Valdés in from Potosí on a forced march with his troops. The royalist generals debated their plans. In spite of the signs of support from within the besieged Cusco, the viceroy rejected a direct assault because of his army's lack of training, having been enlarged by the massive return of peasants a few weeks earlier. Instead, he intended to cut Sucre's rearguard through march and countermarch maneuvers, which led to the encounter in Ayacucho along the Andean range. The royalists planned a quick strike which they made on 3 December in the Battle of Corpahuaico or Matará, where they cost the liberator army more than 500 casualties and much of its ammunition and artillery, vs their own losses of only 30 men. However, Sucre and his adjutant managed to keep his troops organized and prevented the viceroy from exploiting this success. Although he had suffered great losses of men and materiel, Sucre kept the United Army in an orderly retreat, and always situated it in secure positions that were difficult to access, such as quinoa fields. In his memoirs, In the Service of the Republic of Peru, General Guillermo Miller explained the point of view of the independentists. Besides Bolívar and Sucre, the United Army drew on a large body of experienced soldiers; for example, the rifles battalion of the army of Colombia was composed of European troops, mostly British volunteers. This unit was substantially damaged at Batalla de Corpahuaico. Among its ranks were veterans of the Peninsular War, the American War of Independence, and the Spanish–American Wars, and individuals such as the Anglo German major es, a veteran of the 1812 Battle of Borodino against Napoleón Bonaparte in Russia. A number of British and Irish volunteer officers fought with Bolívar's forces in Ayacucho, including general William Miller. But the bulk of the foreign troops, who had taken part in most of the campaign, remained at the rear in reserve during this battle. The royalists had exhausted their resources in a marching war without achieving a decisive victory against the liberator army. Because of the extremely harsh conditions in the Andes, both armies felt the effects of disease and desertion. The royalist commanders positioned themselves in the heights of Kunturkunka, a good defensive position but one they couldn't hold for long, given that they had food supplies for less than five days. This would mean certain defeat upon the arrival of the expected Colombian reinforcements. The royalist army had to make a desperate decision: the Battle of Ayacucho was about to begin.

Аякучо шайқасы туралы заговор теориялары

Испаниялық тарихшы Хуан Карлос Лосада роялистердің қарсы тұруын "Аякучо сатқындығы" деп атайды. Ол шайқастың нәтижесі қарсылас қолбасшылар арасында бұрыннан келісілгенін айтады, ал Хуан Антонио Моне осы келісімге жауапты екенін мәлімдейді: "басты тұлғалар тым құпия келісімге келді, сондықтан біз тек болжауға болады, бірақ қателікке ұшырау ықтималдығы төмен" (254-бет). Оның пікірінше, соғыссыз капитуляцияция сөзсіз сатқындық деп есептелер еді, бірақ жеңіліс жеңілген командирлерге абыройларын сақтауға мүмкіндік берді. Теорияға сәйкес, роялистік армиядағы либералды көзқарасты қолбасшылар абсолюттік авторитаризмді Испанияның жеңісіне қарағанда тәуелсіздік жеңісін қалаған. Сол кездегі қауесетті ахуалда бірнеше командирлер, тәуелсіздік көшбасшылары сияқты, масондарға жатады деп айыпталды және король Фердинанд VII-нің идеяларымен келіспеді, оны тирандық абсолюттік монарх деп есептеді. Испан командирі Андрес Гарсия Камба өзінің естеліктерінде Испанияға келгеннен кейін "Аякухолықтар" деп аталған испан офицерлерінің негізсіз сатқындыққа айыпталып, бір генералдың айыптаушылықпен: "мырзалар, бұл жағдайда біз масондық жеңіліске ұшырадық" деген сөзін естігенін айтады; ветерандар: "ол жоғалды, генералым, шайқастар жоғалатындай жоғалды" деп жауап берді.

Салдары

Аякучодағы жеңістен кейін, Боливардың қатаң бұйрықтарымен генерал Сукре 1825 жылғы 25 ақпанда Жоғарғы Перуге (қазіргі Боливия) кірді. Ол бірден тәуелсіз әкімшілікті құруға бұйрық алды, сонымен қатар Жоғарғы Перулықтардың өзі бастаған процеске заңдылық сыпаты беруі керек еді. Роялист генерал Педро Антонио Оланьета Потосиде қалды, қаңтар айына қарай полковник ес басқаруымен Пунодан келген "Одақ" жаяу әскер батальонын күтіп алды. Оланьета содан кейін Фердинанд VII атынан қарсылықты жалғастыруға келісетін соғыс кеңесін шақырды. Оланьета полковник Мединачелли басқаратын "Чихас" батальонымен Котагита бекінісіне, ал Валдес "Одақ" жаяу әскер батальоны мен адал милициямен Чукисакаға жіберді. Оланьета өзі Потосидегі монета фабрикасынан 60 мың алтынмен Витичиге бет бұрды. Бірақ Жоғарғы Перудағы испан әскерилері үшін бұл кеш болды, себебі континенттің бұл бөлігінде 1821 жылдан бері толыққанды партизандық соғыс жүріп жатқан еді. Алайда Кочабамбада полковник Хосе Мартинес басқаратын "Фердинанд VII" жаяу әскер полкінің бірінші батальоны көтеріліс жасап, тәуелсіздік қозғалысына қосылды, ал кейін Вальлеграндеде "Фердинанд VII" жаяу әскер полкінің екінші батальоны да осы жолға түсті, нәтижесінде 12 ақпанда бригадир Франсиско Агилера міндетті түрде отставкаға кетті. Роялист полковнигі Хосе Мануэль Меркадо 14 ақпанда Санта-Крус-де-ла-Сьерраны басып алды, ал Шайанта лейтенант-полковник ес басқаруындағы "Санта-Виктория" (Киелі Жеңіс) атты әскерлері мен "Американдық драгундар" (Американдық драгундар) қалып қойды, ал Чукисакада полковник Франсиско Лопес басқаратын "Фронтера драгундары" (Шекара драгундары) атты әскер эскадрильясы 22 ақпанда тәуелсіздік күштерінің жеңісін жариялады. Осы кезде Жоғарғы Перудегі роялист әскерлерінің көп бөлігі Сукренің қуатты армиясына қарсы күресуден бас тартты. Полковник Мединачелли 300 әскерімен Оланьетаға қарсы көтеріліс жасады, және 1825 жылғы 2 сәуірде Тумусла шайқасында кездесті, ол Оланьетаның қазасына әкеп соқты. Бірнеше күннен кейін, 7 сәуірде генерал Хосе Мария Вальдес Чекельтте генерал Хосе Мария Перес де Урдининьяға бас берді, бұл Жоғарғы Перудағы соғысқа нүкте қойып, 1811 жылдан бері белсенді болған жергілікті тәуелсіздік қозғалысының жеңісін қадағалады.

After the victory at Ayacucho, following strict orders from Bolívar, general Sucre entered Upper Peru (today's Bolivia) on 25 February 1825. Besides having orders to immediately install an independent administration, he was to give an appearance of legality to a process that Upper Peruvians themselves had already started. Royalist general Pedro Antonio Olañeta stayed in Potosí, where by January he received the "Union" Infantry Battalion coming from Puno under the command of Colonel es. Olañeta then summoned a war council, which agreed to continue the resistance in the name of Ferdinand VII. Next, Olañeta sent to the Cotagaita fortress the "Chichas" Battalion under Colonel Medinacelli, and Valdez to Chuquisaca with the "Union" Infantry Battalion and loyalist militias. Olañeta himself marched toward Vitichi with 60,000 pieces of gold from the coinage factory in Potosí. But for the Spanish military personnel in Upper Peru, it was too little too late, as all out guerrilla warfare had raged in this part of the continent since 1821. However, in Cochabamba the First Battalion of the "Ferdinand VII" Infantry Regiment, led by Colonel José Martínez, rebelled and sided with the independence movement, to be followed later by the Second Battalion of the "Ferdinand VII" Infantry Regiment in Vallegrande, resulting in the forced resignation of Brigadier Francisco Aguilera on 12 February. Royalist colonel José Manuel Mercado occupied Santa Cruz de la Sierra on 14 February, as Chayanta stayed in the hands of Lieutenant Colonel es, with the "Santa Victoria" (Holy Victory) cavalry squadrons and the "Dragones Americanos" (American Dragoons), and in Chuquisaca the "Dragones de la Frontera" (Frontier Dragoons) cavalry squadron under colonel Francisco López claimed victory for the independence forces on 22 February. At this point, the majority of the royalist troops of Upper Peru refused to continue fighting against Sucre's powerful army. Colonel Medinacelli with 300 soldiers also revolted against Olañeta, and on 2 April 1825, they faced each other in the Battle of Tumusla, which ended with the death of Olañeta. A few days later, on 7 April, general José María Valdez surrendered in Chequelte to general José María Pérez de Urdininea, putting an end to the war in Upper Peru and signalling victory to the local independence movement, which had been active since 1811.

Боливияның тәуелсіздік жариялауы

1825 жылы 8 шілдеде Сукре Чукисакада конституциялық жиналысты қайта шақырды; ол Жоғарғы Перудің толық тәуелсіздігін республика ретінде жариялады. Ассамблея президенті Хосе Мариано Серрано комиссиямен бірге Боливардың жеңіске жеткен Юнин шайқасының құрметіне 1825 жылғы 6 тамызда "Жоғарғы Перу департаменттерінің тәуелсіздік актісін" жазды. Тәуелсіздік Шаркастан жеті, Потосиден 14, Ла-Пастан 12, Кочабамбадан 13 және Санта-Крустан екі өкіл тарапынан жарияланды. Конгресс президенті Серрано жазған Тәуелсіздік декларациясының баяндамалық бөлімінде мыналар айтылған:

Боливия атауының шығу тегі

Жарлық арқылы Жоғарғы Перудегі жаңа мемлекет азат етушінің құрметіне, оған «Республиканың әкесі және Жоғарғы мемлекет басшысы» деген атақ беріліп, República Bolívar деген атқа ие болды. Боливар оларға алғыс айтты, бірақ президенттік қызметтен бас тартты, оның орнына Аякючо шайқасының жеңімпазы, Боливияның тұңғыш президенті болып сол күні ант берген Ұлы маршал Антонио Хосе де Сукреге тапсырды. Біраз уақыттан соң жас мемлекеттің аты тағы да көтерілді, сол кезде Потосиден келген Мануэль Мартин Круз деген депутат: «Рим Ромулдан туғандай, Боливия Боливардан тууы мүмкін» деген ұсыныс жасады. Боливар жас мемлекеттің оған көрсеткен құрметіне риза болды, бірақ Жоғарғы Перудің президенті болуден бас тартты, себебі оның болашағына қатысты алаңдады. Оның Оңтүстік Американың ортасында орналасқандығы болашақта көптеген соғыстарға себеп болады деп ойлады, және осының өзі шын болды. Боливар Боливияның Перудің (ғасырлар бойы Перу вице-корольдігінің бір бөлігі болғандықтан) немесе Аргентинаның (колониалдық үстемдіктің соңғы онжылдықтарында Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің бір бөлігі болғандықтан) құрамына кіргенін қалады, бірақ оны басқаша ойлауға халықтың көзқарасы себеп болды. 18 тамызда Ла-Пасқа келгенде халық зор қуанышпен қарсы алды. Азат етуші Оруроға, содан кейін Потосиге және ақырында Чукисакаға келгенде де осындай жағдай қайталанды. Халықтың осындай ынтасы Боливарға әсер етті, ол жаңа мемлекетті өзінің «Сүйікті қызы» деп атады, ал жаңа республиканың халқы оны «Сүйікті ұлы» деп атады.

Боливардың Сукреді мойындауы

Осыдан кейін Колумбия Конгресі Сукреге Республика армиясының Бас генералы шені мен құрметін сыйлады, ал Перу Конгресі оған Аякучо шайқасының Ұлы маршалы шені берді, ол Аякучодағы жеңіске жауапты майдан командирі болды. Бұл жеңіс перулік тәуелсіздік соғысын аяқтады және Латын Америкасының тәуелсіздік соғыстарының тоқтағанын білдірді. 1825 жылы Боливар «Генерал Сукренің өмірбаянының қысқаша шолуы» атты еңбегін жариялады, бұл Боливардың осы сияқты жалғыз туындысы болды. Онда ол адал лейтенантының ең үлкен жетістігін жоғары бағалады:

«Аякучо шайқасы – американдық даңқтың шыңы, және генерал Сукренің еңбегі. Оның жоспары өте тиімді, ал орындалуы керемет болды. Келер ұрпақтар Аякучо жеңісін құрметпен еске алып, оны азаттық тағында отырған күйде, американдықтарға өз құқықтарын және табиғаттың қасиетті заңдарын пайдалануға бұйрық беретіндей көреді». «Сендерге ең үлкен міндеттер жүктелді, және мен сендердің менің даңқыма теңдес болатындарыңды болжаймын» (Боливар, Сукреге хат, Наска, 26 сәуір 1825 жыл).