Кіріспе
Ulmus thomasii, тас қарағашы немесе пробқалы қарағаш (немесе Квебекте orme liège), негізінен АҚШ-тың орталық-батыс аймағында өсетін жапырақты ағаш. Бұл ағаштың таралу аймағы Оңтүстік Онтарио және Квебек провинцияларынан басталып, оңтүстікке Теннесси, батысқа Солтүстік-Шығыс Канзас және солтүстікке Миннесота штатына дейін жетеді.
Ulmus thomasii, the rock elm or cork elm (or orme liège in Québec), is a deciduous tree native primarily to the Midwestern United States. The tree ranges from southern Ontario and Quebec, south to Tennessee, west to northeastern Kansas, and north to Minnesota.
Этимология
Ағаш 1831 жылы алғаш рет Ulmus racemosa деп атап, сипаттаған американдық азаматтық инженер Дэвид Томасқа құрмет көрсету үшін 1902 жылы осылай аталды.
Сипаттама
Ulmus thomasii ағашы ретінде биік өседі және 300 жылға дейін өмір сүре алады. Орманды жерлерде өскенде, қалың қабығы цилиндр тәрізді және тік болып келеді, қысқа бұтақтары бар, көптеген басқа шұңғылдарға қарағанда тар. Солтүстік Америка шұңғылдарының арасында ерекшелігі – көбінесе бір өркенді болады. Қабығы сұр қоңыр түсті, терең қапталған, қабыршақты, жалпақ тізбектерге бөлінген. Көптеген ескі бұтақтарында 3-4 қалың, бұтақшалы, кедір-бұдыр қанаттары болады. Сондықтан оны кейде "кедір ағашы" деп те атайды. Жапырақтары ұзын және кең, жұмыр, симметриялық түбіне және сүйір ұшына ие. Жапырақтың үстіңгі беті жылтыр қою жасыл, ал күзде ашық сары түске өтеді; астыңғы беті жұмсақ түкпен жабылған. Толық, жапырақтары жоқ, желмен тозаңданатын гүлдері қызыл-жасыл түсті және наурыздан мамырға дейін, жапырақтардан екі апта бұрын гүлдейді, ағаштың орналасқан жеріне байланысты. Жемісі – ұзын, жұмсақ түкпен жабылған, ұшында ойығы бар, кең жұмыртқа тәрізді самара. U. thomasii өзін-өзі тозаңдатуға қабілетті болғанымен, өзін-өзі тозаңдату деңгейі жоғары болып қалады.
Экология
Ulmus thomasii көлеңкеге орташа төзімді. Оның қолайлы өсетін жері – ылғалды, бірақ жақсы су өткізетін құмды топырақ, қара топырақ немесе сазды топырақ, басқа жапырақты ағаштармен бірге. Дегенмен, ол құрғақ жоталарда, әсіресе тасты тізбектерде және әктас жартастарда да өседі.
Зиянкестер мен аурулар
Солтүстік Америка шағандарының көпшілігі сияқты, U. thomasii да голланд шаған ауруына өте осал.
Өсіру
Ulmus thomasii-нің белгілі сорттары жоқ, және ол қазір саудада табылмайды. Ол 20 ғасырдың басында АҚШ-тың кейбір балабақша каталогтарында кездесетін. Бұл түр кейде ботаникалық бақтар мен арборетумдарда, мысалы, Солтүстік-Батыс Еуропада, әсемдік ағаш ретінде өсіріледі, бірақ Солтүстік Еуропада кеңінен өсірілмейді, себебі ол аймақтың қоңыржай, теңіздік климатына сай келмейді. Дегенмен, бұл ағаш 1965 жылдан 1977 жылға дейін Ұлыбританиядағы Hillier & Sons питомнигінде (Винчестер, Гэмпшир) көбейтіліп, сатылды, осы кезеңде 49 дана сатылды. Ulmus thomasii Массачусетс штатындағы Арнольд Арборетумында жапон елімшегімен (U. davidiana var. japonica) эксперименттік түрде будандастырылды, бірақ коммерциялық мақсатта ешқандай клондар шығарылмады – бұл гибридтік өлімнің классикалық мысалы.
Белгілі ағаштар
1989 жылы 100 фут (30 метр) биіктіктегі АҚШ Ұлттық чемпионы Мичиган штатының Касс округінде өседі.
Қолданылуы
Тас теректің ағашы барлық теректердің ішінде ең қатты және ең ауыр болып табылады, ал орманды жерде өскенде түйіндер мен басқа да кемшіліктерден салыстырмалы түрде бос болады. Ол сонымен қатар өте мықты және жоғары сапалы жылтыратылады, сондықтан Америка мен Еуропада кең қолданысқа ие болды, әсіресе қайық жасау, жиһаз, ауыл шаруашылығы құралдары және музыкалық аспаптар үшін. Ағаштың көп бөлігінің беріктігі ағаштың өте баяу өсуінен туындайтын тығыз талшықтан алынады, мұнда дің диаметрі әдетте бір жылдан кем өседі. Бір кезде Англиядағы кеме жасаушылықта қолданылған бір бөлік ағашта 250-ден астам жылдық өсу сақинасы саналған, ал Лондонның Кью Гарденсінде өскен бір ағаш 50 жылдың ішінде ғана белгілі бір биіктікке жеткен.