Кіріспе
Арам тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты taxobox.
| image = Zantedeschia Calla Lilly2.jpg
| image caption = Zantedeschia elliottiana
| display parents = 2
| taxon = Zantedeschia
| authority = Spreng. Syst. Veg., ed. 16. 3: 765 (1826), nom. cons.
| type species = Calla aethiopica L.
| synonyms = Arodes Heist. ex Kuntze
Colocasia Link
Houttinia Neck.
Otosma Raf.
Pseudohomalomena A. D. Hawkes
Richardia Kunth
| synonyms ref= Оңтүстік Африкаға (Оңтүстік Африкадан солтүстік-шығысқа Малавиге дейін) ендік орналасқан, ароид тұқымдасына жататын, гүлді, көп жылдық шөптесін өсімдіктердің сегіз түрі. Бұл туыс әр құрлықта (Антарктиканы қоспағанда) әр түрлі формада таралған. Көпте қолданылатын атаулары: Z. aethiopica үшін – арум лилиясы, ал Z. elliottiana және Z. rehmannii үшін – калла және калла лилиясы. Дегенмен, осы туысқа жататын өсімдіктер нағыз лилия емес (олар лилия тұқымдасына жатады), және Arum мен Calla туыстары, туысқан болғанымен, сыртқы ұқсастықтарына қарамастан, Zantedeschia-дан ерекшеленеді. Түрлері мен сорттарының әдемі гүлдері мен жапырақтары жоғары бағаланады және көбінесе сәндік және бау-бақша өсімдіктері ретінде өсіріледі.
Automatic taxobox
| image = Zantedeschia Calla Lilly2. jpg
| image caption = Zantedeschia elliottiana
| display parents = 2
| taxon = Zantedeschia
| authority = Spreng. Syst. Veg., ed. 16. 3: 765 (1826), nom. cons. | type species = Calla aethiopica L.
| synonyms =
Arodes Heist. ex Kuntze
Colocasia Link
Houttinia Neck. Otosma Raf. Pseudohomalomena A. D. Hawkes
Richardia Kunth
| synonyms ref= is a genus of eight species of herbaceous, perennial, flowering plants in the aroid family, Araceae, native to southern Africa (from South Africa northeast to Malawi). The genus has been introduced, in some form, on every continent (minus Antarctica). Common names include arum lily for Z. aethiopica, calla and calla lily for Z. elliottiana and Z. rehmannii. However, members of this genus are not true lilies (which belong to the family Liliaceae), and the genera Arum and Calla, although related, are distinct from Zantedeschia, despite visual similarities. The colourful flowers and leaves, of both species and cultivars, are greatly valued and commonly grown as ornamental and garden plants.
Сипаттама
Зантедешия түрлері – ризомалы, шөптесін, көп жылдық өсімдіктер. Мысалы, *Zantedeschia aethiopica* 1,2 метрге дейін өседі, ал *Zantedeschia rehmannii* 60 см-ден аспайды, топталып немесе шоғырланып өседі. Әдебиетте терминологияға қатысты шатасушылықтар болғанымен, жалпы алғанда *Zantedeschia aethiopica* және *Zantedeschia odorata* тобы (I топ) ризомаға ие, ал қалған түрлері түйіршіктерге ие деп есептеледі. Жапырақтары: Жапырақ тісшелері ұзын, губка тәрізді, түбінде қабықшамен жабылған, ұзындығы әртүрлі – 15 см (*Zantedeschia rehmannii*) дейін 1,5 метрге дейін (*Zantedeschia aethiopica*). Жапырақ пластинасы қарапайым, сопақ, жылтыр және әртүрлі пішіндерде болады: үшбұрышты, сопақ (оватты), нүктелі немесе нүктесіз (эллипстік), жүрек пішіндес (кордатты), сүңгі пішіндес (хастатты), сүйір пішіндес (ланцеолатты), тікбұрышты немесе дөңгелек (орбикуляр). Ұзындығы 15–60 см, ені 5–25 см. Жапырақтарының түсі қою жасыл, тамырлары қауырсын тәрізді (пинатты), тік немесе жайылып өседі, жиектері толқынды болуы мүмкін. Кейбір түрлерінде мөлдір дақтар (макулация) байқалады, сондықтан оларды макулациялы деп сипаттаса, ал басқаларында мұндай дақтар жоқ. (I кестеге, сондай-ақ Жаңа Зеландия Calla Кеңесінің жапырақ пішіндері суреттеріне қараңыз). Гүлдер: Зантедешия – бір үйлі өсімдік, яғни еркек (стаминат) және әйел (пистилл) гүлдері ("жетілмеген" немесе "бір жынысты" гүлдер) гүлшоғырында (шпадиксте) орналасқан. Гүлдері кішкентай, гүлқалқансыз гүлдейді. Еркек гүлдері екі-үш аталық тостағаншадан тұрады, олар бірігіп синандрий құрайды, ал әйел гүлдері үш біріккен карпель және үш ұяшықтан тұратын күрделі аналық пистильге ие.
Түрлер
Қазіргі уақытта сегіз түрі танылған: және қазір кеңінен Еуропа, Солтүстік Америка, Орталық Америка, Оңтүстік Америка, Океания және Австралия-Океания аймағында табиғиданған. Көптеген жерлерде бұл қауіпті инвазивті түр деп есептеледі, ол жергілікті өсімдіктерді ығыстырады. Батыс Австралияның оңтүстік-батысында Z. aethiopica гүл өсіру үшін әкелінген, бірақ ол Батыс Австралияда зиянкес деп жарияланды және жер иелері оны бақылауға міндетті, сондай-ақ өсімдіктерді сатуға жасалған әрекеттер туралы хабарлау керек. Солтүстік Америкада зантедешия негізінен үй бақшаларында сәндік сорттар ретінде өсіріледі.
Қатты формалары (arum lilies)
Бұларға Zantedeschia aethiopica және Zantedeschia pentlandii және олардың сорттары жатады. Zantedeschia aethiopica және оның кейбір туыстары қысқы ең төменгі температура 23°C-тан төмен болғанда (USDA 6-шы аймақ) тірі қалуы мүмкін, ал көптеген басқаларын барлық топырақ қатып қалмайтын, тіпті жылырақ аймақтарда (USDA 7-ші аймақ) өсіруге болады.
Жұмсақ түрлер (күлжаңғақ)
Жұмсақ үлгілер негізінен Zantedeschia elliotiana және Zantedeschia rehmannii (эллиотиана немесе рехманни сорттары немесе гибридтері, немесе мысалы Z. × rehmanii), сондай-ақ Zantedeschia albomaculata және Zantedeschia jucunda түрлерін қамтиды. Бұл аз төзімді түрлер тек -12 °C қысқы температураға дейін ғана шыдай алады (8 аймақ). Осы өсімдікті салқын аймақтарда жұмсақ түйірлі немесе үй өсімдігі ретінде өсіру қажет. Z. elliotiana, Z. jucunda, Z. pentlandii және Z. rehmannii арасындағы түрлер мен гибридтері үшін өсудің оңтайлы температурасы шамамен 25 °C, ал тәуліктік орташа температура 28 °C-тан жоғары болғанда өсуі тежеледі. Z. rehmannii гибридтеріне "Аметист", "Кристалл Блаш" және "Неон Амур" жатады, ал Z. elliotiana × Z. rehmannii гибридінің мысалы "Блэз" болып табылады. Z. elliotiana × Z. maculata гибридтеріне "Lemon Drop" кіреді. Z. elliotiana гибридтеріне "Solar Flare" жатады.
Маусымдық топтастыру
Басқа жіктелімдер олардың маусымдық мінез-құлқына байланысты екі топқа бөлінеді. Zantedeschia aethiopica және Zantedeschia odorata бір топты құрайды (I топ), олар қыста жапырақтарын сақтайды және қыстың соңынан көктемнің соңына дейін гүлдейді, ал қалған түрлер (II топ) көктемнен күздің соңына дейін жапырақтарында болады, қыста жапырақтарын түсіреді (құрғақ) және жазда гүлдейді. Zantedeschia aethiopica жыл бойы жапырақтарын сақтап тұруы мүмкін (мәңгі жасыл), әйтпесе күзден жаздың соңына дейін, ал Zantedeschia odorata қыстың соңынан көктемнің соңына дейін жапырақтарын сақтайды. Екі топ еркек және әйел мүшелерінің орналасуы бойынша да ерекшеленеді. Бірінші топта олар шұңғылдың төменгі жағында біріктірілген, ал екіншісінде бөлек орналасқан, әйел мүшесі негізде. Z. aethiopica тобының жемісі жұмсақ және қызғылт-сары түсті болады, ал екіншісінде жеміс қатты және жасыл болып қалады. Дегенмен, кейде жапырақтары пісіріліп желінеді.
Қолданылуы
Zantedeschia гүлдерін кесуге және/немесе отырғызу материалдары үшін Калифорния, Колумбия, Жаңа Зеландия және Кенияда кең көлемде коммерциялық өндіріс жүргізіледі. Калифорния мен Жаңа Зеландиядағы өсімдік шаруашылығы мамандары жаңа гибридтік сорттардың кең ассортиментін шығаруды жалғастыруда. Z. aethiopica-дан шығарылған, «ақ калла» деп аталатын түрі бар. Сары, қызғылт сары, қызыл, күлгін түсті гүлдері бар барлық сорттар негізінен Z. albomaculata, Z. pentlandii, Z. elliottiana және Z. rehmanni түрлерінен алынған.
Мәдениет
Зантедешия жиі суреттерде қолданылған және Диего Ривераның көптеген өнер туындыларында бейнеленген (мысалы, «Гүл сатушы» және басқалары). Бұл суретші Джорджия О’Кифтің аса сүйікті тақырыбы болған.