Кіріспе

АА20 – Көлемді, ерекше үлкен советтік бу локомотиві.

АА20 – Совет Одағында бір дана ғана жасалған бу локомотиві.

Бу локомотивінің көрінісі үшін қажетті шарттар

1930 жылдары Кеңес темір жолдарында сүйреуге және пойыз жылдамдығына қойылатын талаптар едәуір артты. 0-5-0 (Е сериясы) және 1-5-0 типтегі, жабысу салмағы 85 тоннадан аспайтын қолданыстағы бу локомотивтері көбейген көлемдегі тасымалды толыққанды қамтамасыз ете алмайтын болды. Оларды әлдеқайда қуатты локомотивтермен ауыстыру қажеттігі туындады. Әртүрлі мамандар топтары әртүрлі шешімдер ұсынды. Бір топ локомотивте бес жүріс доңғалағын қалдырып, рельстерді нығайта отырып, тек ось жүктемесін арттыруды ұсынды. Екіншілері жүріс доңғалақ жиынтығынан 20 тоннадан аспайтын жүктемені сақтап, олардың санын көбейтуді ұсынды. Алайда, екі топ та сол кездегі вагондардың басым бөлігі бұрандалы байланыс құрылғыларымен жабдықталғандығын (автоматты байланыстар Кеңес темір жолдарында тек 1934 жылы жаппай орнатылды) ескермеді, ал ол 20 тф-тан аспайтын күшке төтеп бере алатын. Кеңес бу локомотивінің 2-7-2 типін жасауға ынталандырған маңызды фактор – неміс және, ең бастысы, Солтүстік Америка локомотив құрылысы тәжірибесі болды, олар бір қатты рамада алты жүріс осін қамтитын бу локомотивтерін жасады (1-6-0 және 2-6-1 типтері). 1930 жылдың көктемінде берілген техникалық тапсырмада бір қатты рамада бестен астам жүріс осін қамтитын кеңестік жоғары жылдамдықты жүк бу локомотивінің алдын ала жобасы қарастырылды. Егер 1926 жылы рельстегі жүріс доңғалақ жұбынан орташа есептік осьтік жүктемесі 26,9 тонна болатын жоғары жылдамдықты американдық 2-6-1 типі үшін қажетті сүйреу және жылдамдық сипаттамаларын сәтті іске асыру мүмкін болса, онда берілген осьтік жүктемені (20 тонна) ескере отырып, кеңестік жобалық нұсқа үшін жүріс осьтерінің санын жетіге дейін арттыру қажет болды. Бұл ретте, қисықтарға сыйымдылықты қамтамасыз ету шарттарына сәйкес, жүріс механизмінің және кабина бөлігінің конструкциясы одан да күрделене түсті. Дегенмен, мұндай күрделі техникалық мәселені шешудегі тәжірибе жинақтау, жеті байланыс осін қамтитын ерекше үлкен локомотив қазаны мен кабина бөлігін іске асыру тұрғысынан – әлемдік локомотив құрылысы тарихындағы абсолютті рекорд – кеңестік локомотив құрылысының жас мектебі үшін маңызды деп есептелді.

Бу локомотивін жобалау және жасау

1931 жылы МИИТ-ті бітірген жас инженерлер тобы 172 дөңгелекті конфигурациясы бар және дөңгелек жұбынан рельске түсетін жүк 20 тоннадан аспайтын бу локомотивінің алдын ала жобасын дайындады. Теория бойынша, мұндай локомотив максималды жүк көтергіштігін қамтамасыз етуге және төмен сұрыпты көмірді пайдалану мүмкіндігі арқасында тасымалдау құнын айтарлықтай төмендетуге, сондай-ақ тіркелген локомотивтерді қолдану қажеттілігін жоюға тиіс болды. Сонымен қатар, рельске түсетін жүктеме стандарттардан аспайтындықтан, бұл локомотивтерді рельстерді арнайы нығайтусыз пайдалануға мүмкіндік беретін еді. 1550 мм диаметрі бар локомотивтің жетекші дөңгелектері бір мықты рамада орналастырылған. Жаңа локомотивтің жұмыс сызбалары Ворошиловград локомотив зауытында жасалды, ал НКПС осы типтегі екі локомотивті жасауды тапсырды. Дегенмен, егжей-тегжейлі жобалау кезінде 172 дөңгелек формуласын қолданғанда салмақ шектеулерін сақтау мүмкін емес екендігі анықталды, сондықтан 272 типіне көшу туралы шешім қабылданды. Дөңгелек формуласын өзгертуден басқа, жобаға бірнеше басқа өзгерістер енгізілді. Атап айтқанда, цилиндрлердің диаметрі 735 мм-ден 740 мм-ге дейін, ал оттық ауданы 10 м²-ден 12 м²-ге дейін ұлғайтылды. Қазан ішіндегі бу қысымы 17 кгф/см² болуы керек еді. Локомотивке радиалды қазандық, ағаш каркас және Чусов жүйесінің бу үрлегіш құрылғысы орнатылды. Зауытта локомотивтің өндірісі баяу жүрді, себебі зауыт FD типіндегі 151 бу локомотивтерін жаппай өндіруді меңгеріп жатқан еді. Осы себептерге байланысты екінші локомотивтің өндірісінен бас тарту туралы шешім қабылданды. Локомотив 1934 жылдың соңында ғана дайын болды. Жаңа локомотивке АА әріптік белгісі (1931-1935 жылдары НКПС халық комиссары лауазымын атқарған Андрей Андреевич Андреевтің құрметіне) және толық AA20-1 белгісі берілді (20 – жылжымалы дөңгелектерден рельске түсетін жүк тоннада).

Тіркелу салмағы

Локомотивтің салмағы 140 тонна, цилиндр диаметрі 735 мм, ал поршеньдің илемдемесі 812 мм болды. Ошақтың ауданы 10 м², ал қазандықтың бу шығару жылу беті 445 м² құрады. Экипаж бөліміндегі есептеу жұмыстарының көп бөлігін болашақ локомотив динамикасы саласындағы көрнекті маман, көптеген кітаптардың авторы инженер К. П. Королев атқарды.