Кіріспе
Каха-де-Муэртос (; сонымен қатар ағылшын тілінде: Deadman's Chest немесе Coffin Island) – Пуэрто-Риконың оңтүстік жағалауындағы, Понсе муниципалитетіне қарасты қоныстанбаған арал. Арал және оны қоршаған сулар Каха-де-Муэртос табиғи қорығымен қорғалады, себебі оның тума құрлыққа қайта оралатын жабайы тасбақалары және құрғақ ормандары мен рифтерінің экологиялық құндылығы жоғары. Понсе-Плайяның Ла Гуанча жағажай секторынан пароммен жетуге болатын бұл аралда көбінесе жаяу саяхатшылар мен демалушыларды кездестіруге болады. Кардона, Ратонес, Моррилито, Исла-дель-Фрио, Гатас және Исла-де-Хуес аралдарымен бірге Каха-де-Муэртос – Понсе муниципалитетіне тиесілі жеті аралдың бірі.
Caja de Muertos (; also in English: Deadman's Chest or Coffin Island) is an uninhabited island off the southern coast of Puerto Rico, in the municipality of Ponce. The island and its surrounding waters are protected by the Caja de Muertos Nature Reserve, because of its native turtle traffic and ecological value of its dry forests and reefs. Hikers and beachgoers are often seen in the island, which can be reached by ferry from the La Guancha Boardwalk sector of Ponce Playa. Together with Cardona, Ratones, Morrillito, Isla del Frio, Gatas, and Isla de Jueyes, Caja de Muertos is one of seven islands ascribed to the municipality of Ponce.
Тарих
Аралдың жасы шамамен 4000 жыл деп есептеледі, ал аралда қалған тас өнер адамның мыңжылдықтар бойы осы жерге келгенін көрсетеді. Тайно тайпасы балық аулау үшін аралға жиі келіп тұратын, ал 1511 жылы Борикен үшін болған шайқаста испандықтар жеңіске жеткен соң, олар Каха-де-Муэртосқа қашуға тырысты, бірақ көп ұзамай тұтқындалды немесе қаза тапты. 17 ғасырдың көп бөлігінде арал қарақшылар мен көтерілісшілердің тығылған жері ретінде белгілі болды. Мысалы, 1599-1600 жылдары алтын, күміс, асыл тастар және басқа да құндылықтармен толы португалдық кеме туралы білген саудагерлер тобы қарақшылыққа берілді, кемені шабуылдап, барлық мал-мүлігін тартып алды. Бірақ Англияға қайта оралуға тырысқанда, оларға бүлік ұйымдастырылды, одан аман қалғандары Каха-де-Муэртосқа паналады. Азық-түлік алу үшін Пуэрто-Рико құрлығына барғанда, олардың көпшілігі қаза тапты, ал біреуі ғана жасырылған қазынаның бар екенін мойындады. Испан колониялық губернаторы қалған қазынаны құрылыс және басқа да мақсаттарға жұмсады. 1842 жылы аралдың қазіргі атауымен алғашқы карта жасалды. 1880 жылы испан үкіметі аралда маяк салуға кірісіп, 1887 жылы аяқтады. 19 ғасырда арал Испаниядан тәуелсіздік алғысы келген пуэрто-рикалық патриоттардың да паналаған жері болды. Олардың арасында Рамон Эметерио Бетансес және Сегундо Руис Белвис есімдері бар. Осы жылдары арал материкте қудаланған масондардың құпия жиналатын орнына айналды. 1898 жылы американдықтар басып кірген кезде аралда 64 тұрақты тұрғын болды, ал он жылдан кейін олардың саны 16-ға дейін азайды. Аралда тұщы су болмағандықтан, жаңбыр аз жауған кезде суды жинау мүмкін болмағандықтан, материктен су тасылып келтірілді. Маяк сақтаушыларының қажеті болмаған соң, арал қараусыз қалды. Содан кейін арал жеке кемелері барлар үшін күндізгі демалыс орнына айналды, олар аралға бір күндік сапар немесе балық аулау үшін келетін. 1980 жылдың 2 қаңтарында Пуэрто-Риконың Табиғи ресурстар департаменті маяқты қалпына келтірді, ол бір кезде мұражай болып қызмет етті. Пуэрто-Рико порттары 1993 жылға дейін аралға қоғамдық көлікпен жүргізіп келді, содан кейін "Island Venture" атты компания күнделікті сапарларды ұйымдастыра бастады. Мария даулынан және 2020 жылғы Пуэрто-Рико жер сілкінісінен кейін қызмет екі рет тоқтатылды, екеуі де материктегі Ла Гуанчаға көп зиян келтірді, онда жолаушылар катамаранға отырып аралға аттанатын. Пуэрто-Риконың Табиғи және қоршаған орта ресурстар департаменті кемежай, резервтік қызметкерлерге арналған казармалар, сондай-ақ шағын мұражай, жол көрсеткіштері және туристерге арналған компосттық дәретханалар салды. 2009 жылы Пуэрто-Рико үкіметі аралды дамыту және маяқты қалпына келтіру жоспарларын жариялады, екеуі де туризмді дамыту мақсатында DRNA-ның басымдығы болды. 2012 жылдың жазында аралға үш компания туристік сапарлар ұйымдастырды, оның біреуі тек чартерлік сапарлармен айналысты. 2010 жылы Плая Пеликано көк ту сертификатын алды. Алайда, 2019-20 жылғы Пуэрто-Рико жер сілкінісінен кейін үкіметтің белсенсіздігі салдарынан DRNA рейнджерлері бір жылдан астам уақыт бойы сақталмады, өйткені тұрғын үй құрылысы қирап, уақытында жөнделмеді немесе ауыстырылмады, ал олар ескірген жабдықтарына және мерзімі өткен оқ-дәріге қарсы жилеттеріне қарамастан, теңізде қарауылдаумен шектелді. 2021 жылы бұл міндетке тағайындалған үш көліктің соңғысы бұзылып, патрульдеу тоқтатылды. Бұл табиғи қорыққа көптеген зиян келтірді, нәтижесінде туристер периметрді заңсыз бұзып, құмға тіреліп, реактивті шаңғымен жүріп, кемпинг жасап, кештер өткізіп, құлаған құрылыстың қалдықтарын бүлдірді. Понсе, Пуэрто-Рико қаласының бариосы.
География және климат
Бұл аралдың ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 миль (3 шақырым), ал ені 2822 футқа (860 метр) дейін жетеді [орта есеппен 1837 фут (560 метр)]. Оның ауданы 0,59 шаршы миль (2 км2). Жақын жерде Morrillito Key (оңтүстік-батыс нүктесінен 180 метр қашықтықта, 0,02 шаршы миль (0 км2)) және Berbería Key (солтүстік-шығысқа қарай 3,9 миль (6 шақырым), 0,12 шаршы миль (0 км2)) орналасқан, екеуі де Каха-де-Муэртос табиғи қорығының құрамына кіреді. Берберия-Кей Хуана Диас муниципалитетіне қарасты Рио-Канас-Абахо бариосына жатады. Климаты құрғақ, аралда құрғақ орман өседі. 1887 жылы салынған және 1945 жылы автоматтандырылған, әлі де жұмыс істеп тұрған Caja de Muertos Light маяғы аралдың ең биік төбесінде орналасқан. Бұл 170 фут (52 метр) биіктігі бар төбе аралдың оңтүстік-батыс шетінде орналасқан.
Ерекшеліктері
Бұл аралда төрт жағажай бар: Пеликано, Плайя Ларга, Карручо және Қоста Гвардия. Аралда сондай-ақ әлемнің басқа еш жерінде кездеспейтін фауна мен флора да бар. Аралда тұрақты тұрғындар жоқ, бірақ Пуэрто-Рико үкіметі Табиғи ресурстар департаментінің қызметкерлері мен күзетшілерді орналастырады. 1899 жылы аралда 64 тұрғын тіркелген, бірақ содан бері саны нөлге дейін азайды.
Этимология
1511 жылдан бері арал әр түрлі атаулармен аталып келді, соның ішінде Абейран аралы, Абайрианай, Антиас, Ютиас, Яутиас, Утиас, Абейанай, Ангуло, Айла Бестия және Айла дель Трезоро, сондай-ақ Кофре А’морр, Deadman’s Chest және Coffin Island. Caja de Muertos ағылшын тіліне "Coffin" немесе "Dead Man's Chest" деп аударылады, алайда аралдың қазіргі атауының қалай пайда болғаны туралы бір пікірге келген жоқ. Аралдың атының шығу тегі туралы ресми түсіндірме Пуэрто-Риконың Табиғи ресурстар департаменті берген, арал қазіргі таңда олардың қамқорлығында: "Аты 18 ғасыр француз жазушысы Жан Батист Лабаға байланысты, ол оны Coffre à mort (Caja de Muertos) немесе Bomba d'Infierno деп атаған. Бұл атау Пуэрто-Риконың оңтүстігіндегі белгілі бір тұсқа қарағанда, аралдың платода жатқан адамдай көрінуіне байланысты берілген."
Теңіздік көркем әдебиет
1901 жылы Йель университетінің А. В. Ван Бюрені аралдың аты алғаш рет Роберт Луис Стивенсонның "Қазына аралы" романы үшін жазған "Өлі адамның сандығы" теңіз әнімен байланысты болуы мүмкін деп болжады. Алайда, Ван Бюреннен кейін ешбір ғалым осы байланысты жасамады және мұндай пікірді қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, Ван Бюрен Стивенсонның "Өлі адамның сандығы" әнін өзі жасамағанын, оны "бір жерден естігенін" айтады, бұл тағы бір негізсіз мәлімдеме (осы әнге байланысты туындаған жалған ақпарат туралы толық мәлімет алу үшін "Өлі адамның сандығы" деген мақаланы қараңыз). Соңында, Стивенсон құрастырған теңіз әні, көбінесе, басқа аралдан, Ұлыбританияның Виргин аралдарындағы Dead Chest аралынан шабыттанған.
Жозе Хоаким Алмейда
Курт Питцер мен Тара Стивенс баяндаған оқиға португалдық пират Жозе Алмейда туралы. Бұрынғы саудагер теңізшісі болған Алмейда Курасауда баск әйеліне ғашық болып, АҚШ-тың Виргин аралдарындағы Сент-Томас қаласында оған үйленді және оны Кариб теңізінде пираттыққа алып жүрді. Алғашқы шабуылда ол қасақана оқтан қаза тапты. Өте қайғырған Алмейда оның денесін балсамдап, мыс жәшіктің ішіне, ал оны шыны қорапқа салып қойды. Ол оны Понсе маңындағы қараусыз аралдағы үңгірге жерледі. Ол әр ай сайын келіп, сақталған денесіне қарап, қазынасының жартысын оның қабірінде қалдыратын болды. Бірақ Альмейда Пуэрто-Риконың құрлықтағы бөлігінде ұсталды, сотталып, 1832 жылы Сан-Фелипе-дель-Моро бекінісінде өлім жазасына кесілді. Көп жылдар өткен соң, испан инженері шыны және мыс жәшікті тауып, картадағы орынды анықтап, аралға қазіргі атауын берді. Егер қазына табылса, ол құпия сақталды. Дегенмен, экспедиция қауіпті болды және бір кеме ауа райының салдарынан жоғалды. Үндістан жағалауында топ пираттыққа көшті және португалдық кемеде алтын, күміс, асыл тастар, басқа да құнды заттар (түрлі дәмдеуіштер, жібек, кейбір киімдер) толы екенін білген соң, оларға шабуыл жасап, басып алды. Бұл қазынаны тартып алуға әкелді, онда келіссөздерге қарамастан, ағылшыздардың барлығынан тек біреуі ғана тірі қалды, ал испандықтар қазынаны өздерімен алып, оны ағылшыздармен болған шайқаста жеңіп алғандарын хабарлады. Пуэрто-Риконың губернаторы күдікке түсіп, 1599 жылдың күзінен 1600 жылдың басына дейін тергеу жүргізілді, нәтижесінде кісі өлтірушілердің бірі кінәсін мойындады. Тәркіленген қазына аукционда сатылды, 1602 жылға қарай 4000 дукат үнді күмісі қалды. Осы оқиғалардың нәтижесінде арал "Isla de Caja de Muertos" ("Өліктің сандығы") деген атқа ие болды. Оның қорғалуының басты себебі – қорғалатын түрге жататын тасбақалардың көптеп кездесуі.