Ұлы балғаша бас қаскырдың сипаттамасы және қорғау статусы
Great hammerhead
Ұлы балғаша бас (Sphyrna mokarran) – ең ірі балғаша бас акуласы. Сипаттамасы, таралған аймақтары, қоректенуі және көбею жолдары туралы ақпарат. Акулалар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Акула түрлері
Species of shark
Үлкен балғалы акула (Sphyrna mokarran) – балғалы акулалардың ең ірі түрі, Sphyrnidae тұқымдасына жатады, орташа ұзындығы 3,5 метрге жетеді, ал ең ұзындығы 6 метрге дейін жетеді. Бұл акулалар тропикалық және жылы, қоңыржай суларда бүкіл әлемде кездеседі, жағалау аймақтарында және континенттік шельфте тіршілік етеді. Үлкен балғалы акуланы басқа балғалы акулалардан "балғасының" (оңбаштық) пішінімен аңғаруға болады, ол кең және алдыңғы жиегі дерлік түзу болып келеді, сондай-ақ биік, орақ тәрізді бірінші арқа қанатымен ерекшеленеді. Жалғыз өмір сүретін, күшті жүзетін және тізбектеп жемтенетін жыртқыш, үлкен балғалы акула шамамен түрлі жемдермен қоректенеді, оларға қыбыршақтылар мен моллюскалар, сүйекті балықтар және кіші акулалар жатады. Табиғаттағы байқаулар бойынша, оңбаштық шағатайдың сүйікті жемі – балықшаларды ұстауға көмектеседі. Бұл түр тірі туады, екі жылда 50-ге дейін бала туады. Қауіпті болғанымен, үлкен балғалы акула сирек адамдарға шабуыл жасайды және кейде суға түсушілерге қызығушылықпен қарайды. Бұл акуланың ірі қанаттары үшін көп ауланады, олар қытай нарығында акула қанаттарының сорпасының негізгі құрамы ретінде бағалы. Осының салдарынан, үлкен балғалы акулалардың саны бүкіл әлемде айтарлықтай азайып келеді және 2019 жылдан бастап Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны жоғары қауіпті түр деп бағалады.
The great hammerhead (Sphyrna mokarran) is the largest species of hammerhead shark, belonging to the family Sphyrnidae, attaining an average length of and reaching a maximum length of It is found in tropical and warm temperate waters worldwide, inhabiting coastal areas and the continental shelf. The great hammerhead can be distinguished from other hammerheads by the shape of its "hammer" (called the "cephalofoil"), which is wide with an almost straight front margin, and by its tall, sickle shaped first dorsal fin. A solitary, strong swimming apex predator, the great hammerhead feeds on a wide variety of prey ranging from crustaceans and cephalopods, to bony fish, to smaller sharks. Observations of this species in the wild suggest that the cephalofoil functions to immobilize stingrays, a favored prey. This species has a viviparous mode of reproduction, bearing litters of up to 50 pups every two years. Although potentially dangerous, the great hammerhead rarely attacks humans and can sometimes behave inquisitively toward divers. This shark is heavily fished for its large fins, which are valuable on the Chinese market as the main ingredient of shark fin soup. As a result, great hammerhead populations are declining substantially worldwide, and it has been assessed as critically endangered by the International Union for Conservation of Nature (IUCN) as of 2019.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Ұлы балғалы акула әлемнің тропикалық суларында, 40° солтүстік және 37° оңтүстік ендіктер арасында тіршілік етеді. Атлант мұхитында Солтүстік Каролинадан Уругвайға дейін, Мексика шығанағы мен Кариб теңізін қоса алғанда, Мароккодан Сенегалға дейін және Жерорта теңізінде кездеседі. Ол Үнді мұхитының барлық айналасында, ал Тынық мұхитында Рюкью аралдарынан Австралияға, Жаңа Каледонияға және Француз Полинезиясына дейін, сондай-ақ Оңтүстік Баха-Калифорниядан Перуге дейін таралған. Гамбия, Гвинея, Мавритания, Сьерра-Леоне және Батыс Сахара жағалауларында кездесуі мүмкін, бірақ бұл әлі расталмаған.
The great hammerhead inhabits tropical waters around the world, between the latitudes of 40°N and 37°S. In the Atlantic Ocean, it is found from North Carolina to Uruguay, including the Gulf of Mexico and the Caribbean Sea, and from Morocco to Senegal, and the Mediterranean Sea. It is found all along the rim of the Indian Ocean, and in the Pacific Ocean from the Ryukyu Islands to Australia, New Caledonia, and French Polynesia, and from southern Baja California to Peru. It may occur off Gambia, Guinea, Mauritania, Sierra Leone, and Western Sahara, but this has not been confirmed.
Сипаттама
Үлкен балғалы акуланың аэродинамикалық денесі және кеңейген бас жапырағы – балғалы акулалардың жалпы ерекшелігі. Ересек акулаларды кесекті және тегіс балғалы акулалардан бас жапырағының пішіні бойынша ажыратуға болады. Оның алдыңғы жиегі (кемерлі емес) дерлік түзу болып келеді, орталық және бүйірлік бөліктерінде айқын ойыстар бар. Бас жапырағының ені дене ұзындығының 23–27% құрайды. Тістері үшбұрышты, қапталдарында тізілген және ауыз бұрыштарына қарай көлбеу болады. Жоғарғы жақ сүйегінің әр жағында 17 қатар тіс орналасқан, ал симфизде (жақтың орта сызығында) – екі немесе үш тіс, төменгі жақ сүйегінің әр жағында 16–17 тіс және симфизде бірден үшке дейін тіс болады. Өте ірі жеке акулалар салмағына жете алады, бірақ бұл әлі расталмаған.
The streamlined body of the great hammerhead with the expanded cephalofoil is typical of the hammerhead sharks. Adults can be distinguished from the scalloped hammerhead and the smooth hammerhead by the shape of the cephalofoil, which has a nearly straight front margin (as opposed to arched), with prominent medial and lateral indentations. The width of the cephalofoil is 23–27% of the body length. The teeth are triangular and strongly serrated, becoming more oblique toward the corners of the mouth. Seventeen tooth rows are on either side of the upper jaw, with two or three teeth at the symphysis (the midline of the jaw), and 16–17 teeth on either side of the lower jaw and one to three at the symphysis. Exceptionally large individuals may possibly reach in weight, though this has not been verified.
Биология және экология
Үлкен балғалы – жалғызбасты, көшпелі жыртқыш, оған басқа риф акулалары кең аулақ жүруге бейім. Егер қарсы тұрса, ол агонистік көрсетілім жасап, көкірек қанаттарын түсіріп, қатты немесе сілкініп жүзе алады. Жастарды бұқа акулалары (Carcharhinus leucas) сияқты ірі акулалар жейді, ал ересектерде қасқыр киттерден (killer whales) басқа ірі жыртқыш жоқ, олар кез келген жастағы балғалы акулаларды аулайды. Бұл түрдің жемтірек екені белгілі. Үлкен балғалы акулалар акулалар арасындағы ең жоғары деңгейдегі жыртқыштар болып табылады және басқа акулалармен, шашақтармен және конькилермен, әсіресе, торғайлармен қоректенуде мамандар. Акуланың аузында улы тікендер жиі табылады, бірақ ол олардан зардап шекпейді, мысалы, Флоридада ұсталған бір акуланың аузында және айналасында 96 тікен болған. Үлкен балғалы негізінен таңертең немесе кешке аң аулайды, теңіз түбінде кең бұрыштарда басын қозғайды, құмға көмілген торғайлардың электрлік белгілерін анықтау үшін бас жапырағының астында орналасқан көптеген электрорецепторлық мүшелерді пайдаланады. Бас жапырағы сонымен қатар гидрофойл ретінде қызмет етеді, акуланың торғайды анықтағанда жылдам бұрылып, шабуылдауға мүмкіндік береді. Флорида жағалауында үлкен балғалы акулалар көбінесе жаңадан іске қосылған акулалардың жемтасасына бірінші болып жетеді, бұл олардың иіс сезу қабілетінің өте жоғары екенін көрсетеді. Ашық суда үлкен балғалы акуланың дақылды торғайға (Aetobatus narinari) шабуыл жасағаны байқалды, оның бір көкірек қанатын тістеп алды. Осылайша әлсізденген торғайды акула басымен түбіне қадап, басын алға бағыттап, жауға алды. Бұл байқаулар үлкен балғалы акуланың алғашқы тістеумен торғайды мүгедек етуге тырысатынын, бұл стратегия үлкен ақ акулаға (Carcharodon carcharias) ұқсас екенін және оның бас жапырағының олжаны ұстауға бейімделгенін көрсетеді. Үлкен балғалы акулалардың шағын тереңдіктегі (шамамен ~) мұхиттық рифтерде аң аулайтыны байқалды.
The great hammerhead is a solitary, nomadic predator that tends to be given a wide berth by other reef sharks. If confronted, it may respond with an agonistic display, dropping its pectoral fins and swimming in a stiff or jerky fashion. Juveniles are preyed upon by larger sharks such as bull sharks (Carcharhinus leucas), while adults have no major predators except for killer whales, which hunt hammerheads of any age. The species is known to be cannibalistic. Great hammerheads are apex predators among sharks, and are specialists at feeding on other sharks, rays, and skates, especially stingrays. The venomous spines of stingrays are frequently found lodged inside its mouth and do not seem to bother the shark, as one specimen caught off Florida had 96 spines in and around its mouth. Great hammerheads primarily hunt at dawn or dusk, swinging their heads in broad angles over the sea floor so as to pick up the electrical signatures of stingrays buried in the sand, via numerous electroreceptory organs located on the underside of the cephalofoil. The cephalofoil also serves as a hydrofoil that allows the shark to quickly turn around and strike at a ray once detected. Off Florida, large hammerheads are often the first to reach newly baited sharklines, suggesting a particularly keen sense of smell. A great hammerhead has also been seen attacking a spotted eagle ray (Aetobatus narinari) in open water by taking a massive bite out of one of its pectoral fins. The ray thus incapacitated, the shark once again used its head to pin it to the bottom and pivoted to take the ray in its jaws head first. These observations suggest that the great hammerhead seeks to disable rays with the first bite, a strategy similar to that of the great white shark (Carcharodon carcharias), and that its cephalofoil is an adaptation for prey handling. Great hammerheads have been observed hunting in coral reef flats as shallow as ~.
Қаптамамен жүзу және энергияны үнемдеу
2016 жылы акселерометрлермен тіркелген үлгілерді зерттеу нәтижесінде үлкен балғалы акулалардың қарсылықты азайтып, энергия жұмсалысын төмендету үшін "бұрылып жүзу" деп аталатын жағдайда бүйірімен жүзу арқылы жүзе беретіні анықталды. Акула көтерілуге көмектесу үшін өте үлкен арқа қанатын пайдаланады, бұл әдет бұрын тұтқындағы үлгілерде байқалған және олар уақытының 90% дейін осы жүзу позыциясында өткізе алады. Бұл техника қарсылықты шамамен 10% азайтып, нәтижесінде қозғалыс шығындарын төмендетеді деп саналады.
A 2016 study of specimens logged with accelerometers showed that great hammerhead sharks reduce drag and lessen energy expenditure by swimming on their side in a posture termed "rolled swimming". The shark uses its very large dorsal fin to help achieve lift, a habit that had previously been noted in captive specimens, and may spend up to 90% of its time in this swimming orientation. The technique is thought to save about 10% in drag and consequently movement costs.
Өмірбаян
Басқа балғалы акулалар сияқты, үлкен балғалы акулалар тірі туады; дамып келе жатқан жас акулалардың сарысы бітіп қалғанда, сары қалта аналық сүт безіне ұқсас құрылымға айналады. Көптеген акулалар теңіз түбінде немесе оның жанында жұптасса, үлкен балғалы акулалардың су бетіне жақын жұптасқандары байқалған. Багам аралдарындағы бір деректе, жұптасқан жұп бір-бірінің айналасында жүзіп, су бетіне шығып жұптасты. Су астындағы әуесқойлар үлкен балғалы акулалардың адамдарға ұялшақ немесе бейжай қарауға бейім екенін хабарлайды. Үлкен балғалы акула тропиктік аймақтарда коммерциялық және ойын-сауық мақсатында жиі ауланады, ұзын желілер, бекітілген түбіне орнатылған торлар, сырғалар және тралдар қолданылады. Еті сирек желінсе де, қанаттары Азиядағы акула қанатты сорпаға деген сұраныстың артуына байланысты құнды болып келеді. Сонымен қатар, терісі былғарыға, бауыр майы витаминдерге, ал денесі балық ұнына айналдырылады. Австралияның басқа солтүстік аймақтарында (Солтүстік территориясы және Батыс Австралия) үлкен балғалы акулаларды аулауға және ұстауға рұқсат етіледі.
As with other hammerhead sharks, great hammerheads are viviparous; once the developing young use up their supply of yolk, the yolk sac is transformed into a structure analogous to a mammalian placenta. Unlike most other sharks, which mate on or near the sea bottom, great hammerheads have been observed mating near the surface. In one account from the Bahamas, a mating pair ascended while swimming around each other, mating when they reached the surface. Divers underwater have reported that great hammerheads tend to be shy or nonreactive toward humans. The great hammerhead is regularly caught both commercially and recreationally in the tropics, using longlines, fixed bottom nets, hook and line, and trawls. Though the meat is rarely consumed, their fins are becoming increasing valuable due to the Asian demand for shark fin soup. In addition, their skin used for leather, their liver oil for vitamins, and their carcasses for fishmeal. In Australia's other northern jurisdictions (the Northern Territory and Western Australia) recreational targeting and catching of great hammerheads is allowed.
Қорғау мәртебесі
Үлкен балға балығының жалпы санының аздығы және ұзақ ұрпақ алмасу уақыты оны шамадан тыс балық аулауға өте осал етеді. Оның сақталу статусын бағалау қиын, себебі көптеген балық аулаушылар есептемелерінде үлкен балға балығын басқа балға балықтарынан бөліп көрсетпейді. Бұл түр IUCN Қызыл тізімінде бүкіл әлем бойынша жойылу қаупі төніп тұрған түрлерге жатқызылған. Солтүстік-батыс Атлантика және Мексика шығанағында оның саны қысқарып, жойылу қаупі бар, тікелей аулау нысаны болмаса да, 1990 жылдан бері популяциясы 50%-ға төмендеді. Үнді мұхитының оңтүстік-батысында да оның саны азайып, жойылу қаупі бар, онда көптеген ұзын желілі кемелер балға балықтары мен алып гитара балығын (Rhynchobatus djiddensis) заңсыз аулайды. Үнді мұхитында үлкен балға балығын аулау көрсеткіші 1978 жылдан 2003 жылға дейін 73%-ға төмендеді, бірақ бұл аймақтық немесе кең ауқымды азаюды көрсетеді ме, әлі белгісіз. Африканың батыс жағалауында үлкен балға балығына қауіп төніп тұр, мұнда оның қоры құлап, соңғы 25 жылда 80%-ға азайды. Батыс Африканың Суб-аймақтық балық аулау комиссиясы (SRFC) үлкен балға балығын аймақтағы ең қауіпті төрт түрдің бірі деп таныды, бірақ балық аулау бақылаусыз және реттелмеген күйде жалғасуда. Солтүстік Австралия жағалауында бұл түрдің мәліметтері жеткіліксіз деп бағаланған, бірақ "жоғары тәуекел" делінген. Бұл аймақта заңсыз, есептелмеген және реттелмеген балық аулаудың күрт өсуіне алаңдаушылық тудырып отыр, бұл осы акуланың қанаттарының құнының артуын көрсетеді.
The great hammerhead is extremely vulnerable to overfishing due to its low overall abundance and long generation time. Assessment of its conservation status is difficult, as few fisheries separate the great hammerhead from other hammerheads in their reported catches. This species is listed as globally critically endangered on the IUCN Red List. It is endangered in the north western Atlantic and the Gulf of Mexico, where though it is not a targeted species, populations have dropped 50% since the 1990s due to bycatch. It is also endangered in the southwestern Indian Ocean, where large numbers of longline vessels operate illegally along the coasts for hammerheads and the giant guitarfish (Rhynchobatus djiddensis). The great hammerhead catch rate in Indian Ocean has declined 73% from 1978 to 2003, though whether these represent localized or widespread depletions is uncertain. The great hammerhead is critically endangered along the western coast of Africa, where stocks have collapsed, with an estimated 80% decline in the past 25 years. The West African Sub Regional Fishing Commission (SRFC) has recognized the great hammerhead as one of the four most threatened species in the region, though fishing continues unmonitored and unregulated. Off northern Australia, this species was assessed as data deficient, but at "high risk". Concern has arisen there over a substantial increase in illegal, unreported, and unregulated fishing, reflecting the rising value of this shark's fins.