Кіріспе

Көп күндік велосипед жарысы

Жарыс кезеңі, бөлімі немесе қатысушылардың бірнеше күнге созылатын жарыстың бөлігі болып табылады, мысалы, ұзақ қашықтықты еңсеру үшін жарыс бірнеше бөлікке бөлінеді. Әдетте, мұндай жарыстар "қалыпты" кезеңдерден тұрады, бірақ кейде кезеңдер жеке уақытқа қарсы жарыс немесе командалық уақытқа қарсы жарыс түрінде өткізіледі. Tour de France, Absa Cape Epic немесе Giro d'Italia сияқты ұзақ жарыстар бір күндік кезеңдерімен белгілі, ал Velux 5 Oceans Race жарысы әдетте бірнеше аптаға созылатын төрт кезеңге бөлінеді, онда бәсекелестер күні-түні үздіксіз жарысады. Велосипед және жүгіру жарыстарында кезеңдерге бөлінген жарыс кезеңді жарыс деп аталады.

Велосипед жарысының кезеңі

Жол велосипед жарысының қалыпты кезеңінде барлық жүргізушілер бір уақытта старт алады және жолды бөліседі. Жүргізушілерге бір-біріне тиюге және бір-бірінің артында қоршануға рұқсат етіледі. Бір-бірінің қозғалыс ортасында (сырғанақ ағысында) жүру жарыс тактикасы үшін маңызды: жалғыз жүргізушінің шағын топтан озу мүмкіндігі аз, себебі олар топтың алдындағы қиын жағдайда кезекпен жүруге болады. Көптеген жүргізушілер "топты" (француз тілінде "пелотон") құрайды, оның алдында шабуылдайтын топтар болады, ал кейбіреулері артта қалады. Таулы кезеңдерде пелотонның бөлінуі мүмкін, бірақ жазық далада бұл сирек кездеседі. Егер жүргізушілердің тобы бірге финиш сызығына жетсе, олар финиш уақытын жақсарту үшін бір-бірімен жарыспайды. Егер бір жүргізуші екіншісінен үш секундтан кем қалып қойса, оған бірінші жүргізушінің уақыты беріледі. Бұл қағида транзитивті жұмыс істейді, сондықтан пелотон бірге финишқа келгенде, оның әрбір мүшесі пелотон алдындағы жүргізушінің уақытын алады, тіпті пелотон финиш сызығын кесуге ондаған секунд, тіпті бірнеше минут жұмсаса да. Жарыстың соңғы үш километрінде апатқа ұшыраған жүргізушілерге, егер олардың нақты финиш уақытынан жақсырақ болса, апатқа ұшыраған кездегі топтың уақыты есептеледі. Бұл спринтерлердің жалпы нәтижедегі өнімділігін дұрыс көрсетпейтін жағдайлар үшін жазаланудан сақтайды, себебі соңғы үш километрдегі апаттар үлкен үйірме болуы мүмкін, ал пелотонның арт жағындағы жүргізуші үшін олардан қашу қиын. Соңғы үш километрде апатқа ұшыраған спринтер спринтте жеңіске жете алмайды, бірақ жалпы есепте жазаланбайды.

Тегіс жерлердегі кезеңдер

Кәдімгі кезеңдерді "спринтерлік кезеңдер" немесе "таушы кезеңдер" деп жіктеуге болады. Алғашқылары көбінесе салыстырмалы түрде тегіс жерде өткізіледі, бұл кішкентай топтарға немесе жеке велосипедшілерге пелотоннан бөлінуді қиындатады – баяулатуға үлкен төбелер жоқ. Сондықтан көбінесе бүкіл пелотон финиш сызығына бірдей жақындайды. Кейбір командалар бір ғана мамандандырылған спринтердің айналасында құрылады, ал спринт кезеңінің соңғы километрлерінде осы командалар пелотон алдындағы орын үшін күреседі. Соңғы бірнеше жүз метрде бірден-бір шабандоздар өздерінің спринтерін "жетектеп шығады", ол олардың қозғалысының артында қалады. Сызыққа дейін – шамамен 200 метр – спринтер соңғы жетекші шабандозының артынан шығып, жеңіске жету үшін бар күшімен шабады. Ең жоғары жылдамдық 72 км/сағ (шамамен 45 миль/сағ) асып кетеді. Спринт кезеңдері шабандоздар арасында үлкен уақыт айырмашылығына сирек әкеледі (жоғарыда қараңыз), бірақ жалпы есепте жеңіске үміткерлер апаттан сақтану үшін пелотон алдында қалуға тырысады.

Тау сатылары

Ал тау сатылары, керісінше, аяқтау уақытында үлкен "айырмашылықтарға" немесе "бөлшектерге" әкеледі, әсіресе саты тау басында аяқталса. (Егер кезең жаңа ғана көтерілген таудың түбінде аяқталса, велошабандылар агрессивті түрде төмен түсіп, таудың шаңырағына жеткен қарсыластарын қуып жете алу мүмкіндігіне ие болады.) Осы себепті тау сатылары көптеген жарыстарда шешуші фактор болып саналады және оған жүздеген мың көрермен қатысады. Таулар физиканың қарапайым заңдарына байланысты аяқталу уақытында үлкен айырмашылықтарға әкеледі. Біріншіден, жылдамдықтың төмендеуі, ауа ағынының артықшылығын (slipstreaming) азайтады. Сонымен қатар, жеңіл салмақты велошабандылар салмағы ауыр велошабандыларға қарағанда килограммға көбірек қуат шығарады; сондықтан, спринтерлер мен "рулерлер" (әмбебап велошабандылар), көбінесе ірі денелі болады, көтерілістерде қиналады және ұзақ сатыларда көп уақыт жоғалтады – 40 минуттық айырмашылық та жиі кездеседі. Әдетте, олар "автобус" деп аталатын топқа бірігіп, тұрақты қарқынмен аяққа дейін жүреді. Олардың жалғыз мақсаты – белгілі бір шекте – әдетте кезең жеңімпазының уақытынан 15% артық емес – финиш сызығын кесіп өту, әйтпесе жарыстан шеттетілуі мүмкін (жарыс төрешілерінің қалауы бойынша; сирек жағдайларда, алдыңғы топтың үлкен айырмашылығына байланысты, барлық велошабандылар соншалықты артта қалады, бәсекеде аз ғана қатысушы қалмау үшін олардың жарыста қалуына рұқсат етіледі). Ал жеңіл салмақты альпинистерлер беткейлерге әлдеқайда жоғары жылдамдықпен көтеріледі. Әдетте, жалпы есепте көш бастаушы велошабандылар алдыңғы топқа жақын болуға тырысады және бірнеше командаластарын қасында ұстауға тырысады. Бұл командаластар қарқынды арттыру үшін, қарсыластарды артта қалдыру үшін және өздерінің көшбасшысына моральдық қолдау көрсету үшін қатысады. Көшбасшы әдетте, финиш сызығына бірнеше шақырым қалғанда күшті шабуыл жасайды, басты қарсыластарынан уақыт бөлуге тырысады. Қатты шабуылдардың нәтижесінде бірнеше километр аралығында екі, тіпті үш минуттық айырмашылықтар туындауы мүмкін.

Орташа тау сатылары

Үлкен көпкүндік жарыстарда кейбір кезеңдер "орта таулы", "төбелі" немесе "аралық" кезеңдер деп белгіленуі мүмкін. Бұл кезеңдер жазық кезеңдерден қиын, бірақ таулы кезеңдердей қиын емес. Олар көбінесе үзіліске (төменде сипатталғандай) өте қолайлы. Кейде жарыс төрешілері шешкен кезеңдер жіктемесіндегі орта таулы және таулы арасындағы айырмашылықтар дау тудыруы мүмкін. Италияның "Жиро" жарысы таңдаулы, өте қиын кезеңдерді жай ғана орта таулы деп атаған жағдайлар болған.

"Басқару" кезеңдері

Соңында, жыл сайын бірнеше кезең "ажырауға қолайлы" деп есептеледі, онда бір немесе бірнеше шабандоз пелотоннан бөлініп, финиш сызығына жетіп басады. Әдетте, мұндай кезеңдер жазықтан таулы жерге дейін болады. Ажырау кезеңдері – командалардың көп бөлігін құрайтын, жанқиярлықпен еңбек ететін, көпжақты шабандоздардың көзге түсу мүмкіндігі. (Таушылар күштерін тауларға сақтағысы келеді, ал спринтерлер төбелерге лайық емес.)

Арнайы ережелер

Тур немесе Жиро сияқты көп күндік ірі жарыстарда ұпайлар бойынша қосалқы жарыс (мысалы, Тур де Франстағы ұпайлар классификациясы) болады, оны көбінесе спринтерлер шайқастырады. Балуандар кезеңді бірінші болып аяқтағаны үшін және "аралық" спринттің алғашқы үштігіне кіргені үшін ұпай жинайды. Спринтерлер уақыт бонустарын да алуы мүмкін, яғни күшті спринтерлер көп күндік ірі жарыстың алғашқы бірнеше кезеңінде жалпы есепте көшбасшы болуы мүмкін.

NASCAR жарыстары

NASCAR жарыстарында 2017 жылғы маусымнан бастап, ең жоғары үш ұлттық саяхаттық сериядағы жарыстар үш кезеңнен, ал NASCAR Кубок сериясының ең ұзақ жарысы Coca-Cola 600 болған жағдайда төрт кезеңнен тұрады. Кезеңге әдеттегідей жасыл жалаумен жарыс басталып, белгіленген айналымда жасыл-ақ шахматты жалауды көрсету арқылы тоқтатылады, содан кейін сары жалау көрсетіледі. Әрбір алғашқы екі кезеңде үздік 10-ға кіргендерге қосымша чемпионат ұпайлары беріледі. Алған ұпайлар жүргізуші/команда иесінің тұрақты маусымдық ұпайларына қосылады, ал кезеңнің жеңімпазы NASCAR плей-оффына көтерілетін қосымша ұпай алады. Кезеңдердің ұзақтығы трассаға байланысты өзгереді, бірақ алғашқы екі кезең әдетте жарыстың шамамен жартысын құрайды. Ал соңғы кезең (әлі де ең көп чемпионат ұпайларын береді) әдетте қалған жартысын құрайды. Ұлттық сериядағы жарысты кезеңдік форматта жеңген алғашқы жүргізуші – 2017 жылдың ақпан айында Дейтона халықаралық трегіндегі маусымның ашылу жарысында жеңіске жеткен Camping World Truck Series жүргізушісі Каз Грала болды.

Әлемді айнала жүзу

Әлемді айнала жүзу жарыстары кейде кезеңдер бойынша ұйымдастырылады. Volvo Ocean Race, Velux 5 Oceans Race, Clipper Round the World Yacht Race және Global Challenge осыған қатысты маңызды мысалдар.