Кіріспе

Норвегиялық бизнесмен

Хилмар Август Рекстен (29 қазан 1897 – 1 шілде 1980) – норвегиялық кеме тасымалының ірі кәсіпкері. 1973 жылдың күзінде ол әлемдегі ең бай адамдардың қатарында болды, оның флотының құны шамамен 300 миллион фунт стерлингке бағаланды. 1980 жылы қайтыс болғанда, ол барлық мүлкін жоғалтты; одан кейін 100 миллион фунт стерлинг қарыз қалды.

Өмірбаян

Хилмар Рекстен Бергеннің орталық ауданы Норднесдегі шағын пәтерде өсті. Ол үш бауырластың үлкені болды: кіші інісі Хьяльмар (1900–1961) және қарындасы Софи. Олардың анасы Хелене Монсен Сондерваг (1869–1902) Рекстен төрт жасқа толғанда қайтыс болды. Оның әкесі Эрик Рекстен (1873–1963) бастапқыда от жағушы, кейін инженер болды және өмірінің көп бөлігін теңізде өткізді. Ол балаларының күтіміне ақша жіберіп отырды. 1907 жылға дейін аға Рекстен анасынан айырылған балаларымен көбірек уақыт өткізу үшін жеткілікті ақша жинамады. Сол жылы ол Ханна Грегориуссенге үйленді, оны Рекстен кейін "ана" деп атай бастады, және ол өгей балаларына жақсы отбасылық орта жасады. Олар Карл атты ұлға ие болды (1909–1999). Рекстен мектепте жақсы оқыды, бос уақытында жергілікті "Nordnæs Bataillon" буекорпсына қатысты. Оның кеме жүргізу саласында мансап құруға ниеті болған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл салада қиындықтар тудырды. 1917 жылы ол жаңа кеме компаниясында ақысыз ерікті жұмыс істей бастады. Рекстеннің қабілеті тез танылып, оған ақылы жұмыс ұсынылды, бірақ оның жұмыс берушісі 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеме жүргізу саласындағы төмендеу салдарынан банкротқа ұшырады.

Теңіздегі алғашқы жылдары

Рекстен Кельн қаласында экономиканы оқыды, оған Ханс Вестфаль Ларсеннің кеме компаниясынан стипендия ретінде берілген 5000 норвегиялық крон көмектесті. 1921 жылдың соңында Веймар Республикасындағы гиперінфляцияның салдарынан қалған соманың құны дерлік жоғалды. Дегенмен, Рекстен келесі үш жыл бойы Германиядан Бергенс Тидендеде жарияланған ақылы хаттар жазып, өмір сүріп, оқуын аяқтады және 1924 жылы Норвегияға оралды. Ол Кельннің ескі ауданындағы Траянштрасседе тұрды, бұл оның өмір бойына ежелгі Римге деген қызығушылығын оятты. 1929 жылы ол өзінің жеке компаниясын Рим императорының құрметіне "Траян" деп атады. Оның алғашқы кемесі "Дорис" де Траян деп аталды. Бір жылдан астам уақыт жұмыссыз болған әкесі кеменің алғашқы инженері болды. Рекстен өзінің фирмасын Бергеннің тұрғын ауданы Миндеден басқарды және 1932 жылға дейін сонда тұрды. 1939 жылдың тамызында оның әйелі Бьёрг Элизабет Йоханнессен 36 жасында, 14 жыл некеде тұрғаннан кейін қайтыс болды. Ол кезде отбасы Бергеннің шетіндегі виллада тұрды, онда Бьёрг Элизабеттің әкесіне де орын болды, ал кеме компаниясы жеке ғимаратта орналасқан.

Соғыс уақыты

Рекстен инвестиция жасау қабілетін таныстырды; Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жесірдің алты кемесі жұмыс істеді. Норвегияға неміс басқыншылығы кезінде ол Бергендегі Marineholmen теңіз орталығында әскери қызметке алынды. 1940 жылдың 9 сәуірінде таңертең ол азаматтық киім киіп, неміс күзетшілерін асып өтіп, норвегиялық командирді және маңызды құпия қағаздарды алып шықты. Келесі күндері ол қарсылық қозғалысынан адамдардан құралған «Рекстен тобын» құрып, одан әрі желі жасады. Өміріне қауіп сезініп, сонымен қатар кеме саласындағы жұмысын жалғастырғысы келгендіктен, ол бес баласын тастап Англияға қашып кетті. Америка Құрама Штаттарында Nortraship компаниясын құру мақсатымен Нью-Йоркке барды. Оның бес кемесі шетелде болды және одақтастарға соғысқа көмектесе алды. Бірақ олардың бірі, Hadrian, Дакарда тұтқындалып, кейін неміс қызметіне өтті, 1944 жылдың мамырында Севастопольдің жанында кеңестік кемелер батырды. Рекстен Nortraship басшыларымен келіспеушілікке түсті. 1940 жылдың күзінде ол Octavian кемесін Панамада тіркелген және өзі басқаратын компанияға ауыстырды, осылайша барлық норвегиялық кемелер Nortraship бақылауында болуы керек деген ережені бұзды, бірақ норвегиялық биліктен рұхсат алғанын мәлімдеді. Ол жұмыстан шығарылмады, есеп бөліміне ауыстырылды. 1941 жылдың қыркүйегінде ол Лондонға оралды, онда эмигранттағы премьер-министр Йохан Нигардсвольд, сыртқы істер министрі Тригве Ли және үкімет мүшелерімен тығыз байланыста болды. Норвегия мүдделері және норвегиялық кемелердің орнына британдық тоннажды беру туралы британдық соғыс көлік министрлігімен келіссөздер жүргізді. Nortraship мүдделеріне араласуына қарсылық болды, 1942 жылдың ақпанында ол Нью-Йоркке қайтарылды, онда Nortraship және оның басшыларын бағалау тапсырылды. Рекстен әсіресе Nortraship басшысы Эвинд Лоренценді сынады және өзін Nortraship басқаруға лайықты деп санады. Оның орнына ол Монреальдегі Nortraship кеңсесінде жұмыс істеді, норвегиялық флотты жаңарту, жөндеу және өтемақы туралы американдық билікпен келіссөздер жүргізді. 1941 жылдан бастап ол Лондондағы Store Norske Spitsbergen Kulkompani басқармасының төрағасы болды. Компанияның атынан және әскердің өкілі ретінде 1943 жылдың маусымында Свалбардқа сапарлады, онда ол офицер болды. Свалбардта Рекстен, неміс тілін жақсы білгендіктен, неміс ауа райы станциясы ретінде пайдаланылатын коттеджді басып алуға арналған экспедицияға қатысуға рұқсат алды. Экспедиция сәтті аяқталды, өйткені ондағы бес неміс алдын ала қашып кеткен еді; бірақ Рекстен коттедждің сыртында күзетте тұрғанда, шығанақта неміс суасты қайығы пайда болып, норвегиялықтарға атыс ашты. Рекстен жарақаттанбады және Англияға оралды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Атлант мұхитын бірнеше рет кесіп өткен Рекстен норвегиялық теңізшілердің қиындықтарын жақсы білді. Ол соғыс кезінде теңізшілердің отбасыларына жалақыларын төлеуге көз жеткізді. Ол олардың әл-ауқаты туралы шынайы алаңдады. Екінші дүниежүзілік соғыста оның төрт кемесінің үшеуі батып кетті, 1943 жылдың тамызында ол алдын ала өтемақы төлеуге өтініш берді. Ол 70 000 фунт стерлинг алды және британдық Marsden бу кемесіне инвестиция салды. Британдықтар бұл келісімге Marsden британ туымен жүзіп жүрсе ғана келісті.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін ол бизнесін кеңейтуді жалғастырды, ал 1974 жылы компаниясы кемелер тасымалдады. Осы кезде Рекстен Норвегиядағы үшінші ірі кеме компаниясы болды, ол Бергесен және Яре-ден кейін екінші орында тұрды және сонымен қатар әлемдегі ірі компаниялардың біріне жатты. Рекстеннің бизнес принципі қарапайым болды: ол ұзақ мерзімді келісімшарттарға бармады, себебі саяси дағдарыстар арасында тасымалдау бағасының өсуіне мүмкіндік туады деп есептеді. Біраз уақыт бойы оның болжамы дұрыс екені дәлелденді. 1950 жылы Корея соғысы басталганда да, 1956 жылы Суэц каналындағы дағдарыс кезінде де Рекстен пайда тапты. Ол әр дағдарыс арасында банкроттыққа дерлік жеткені, оның сенімін ешқандай жолмен өзгерте алмады. Оның «норвегиялық кезеңі» 1963 жылы басталды, ол өзінің банкі 80% қаржылаған «Акерс механик веркстед» (Акердің механикалық шеберханасы) компаниясына 450 миллион кронаға жеті ірі танкерге тапсырыс берді. Кемелер салынған соң оларға сұраныс бола ма, жоқ па, белгісіз болды. «Бірақ мен банк кепілдемесін көрсетуге міндетті болмадым», - деп мақтанды ол. «Себебі мен оған келіспедім». Ол Суэц каналы 1967 жылы жабылғанда 14 супертанкермен дайын тұрды. 1968 жылы Рекстен Акерден тағы жеті супертанкерге тапсырыс берді, бұл әлемде бұрын-соңды болмаған ең үлкен кемелер еді. Ол басқа норвегиялық кеме тасымалдау магнаттарымен байланысқа шығып, олардың бірігіп, алып кеме тасымалдау фирмасын құруын ұсынды. Бірақ қалғандары Рекстеннің осы алып фирманы басып алуға ниеттенгенін түсінген соң, жоспардан бас тартты. 1970 жылы Рекстен тарихындағы ең ірі кеме тасымалдау келісімшартына қол қойды. Ливия мұнай өндірісін қысқартқанда, Нигерияда хаос болғанда және Сирия Таяу Шығыстан Жерорта теңізіне мұнай құбырын жапқанда осы келісімшарт жасалды. Оның он екі супертанкері «British Petroleum» компаниясына келісімшарт бойынша жалға берілді, бұл Рекстенге 500 миллион крона таза пайда әкелді. Кейінгі «Рекстен ісі» осы алып сомадан бастау алды, ол Норвегиядан заңсыз шығарылып, шетелдегі құпия «пошта жәшігі» компанияларында жасырылды. Ол үшін пайда тек оның ғана болды, сонымен қатар ол жеке түрде Норвегия Еңбек партиясының салық саясаты Норвегиядан қаражатты шығаруды қажет етеді деген пікірін білдірді. Алайда, осы әрекетінің нәтижесінде Рекстен империясы 1971 жылдан бастап тасымалдау бағасы күрт төмендеген кезде сенуге лайықты қаражаты аз болды. Нарықта жұмыс өте баяу болды, сондықтан Рекстеннің бес супертанкері тоқтап тұрды, ал тағы екеуін сатуға мәжбүр болды. Ол әлі де «Акерс механик» компаниясына едәуір тапсырыс берген. Бұл фирма соншалықты алаңдады, тіпті Рекстенді банкрот деп жариялауды ұсынды; бірақ 1972/73 жылдары тасымалдау бағасы қайтадан өсті, бұған АҚШ-қа импорттың өсуі, сондай-ақ мұнай бағасының өсуінен қорқу ықпал етті.

Банкроттық жағдай

Рекстеннің мақсаты 80 жасқа толғанға дейін әлемдегі ең ірі кеме қатынасы магнаты болу еді, бұл 1977 жылы орындалуға тиіс еді. Осы мақсат оның салмақты ойлау қабілетін осындай деңгейге жеткізгендей, 1973 жылдың көктемінде бұрынғы кеме иесі Эрлинг Декке Несстің «Запата» флотын 208 миллион, 750 миллион кронаға сатып алды. Бұл Рекстен үшін үлкен жетістік болды, өйткені Næss оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нортрашиптен тәртіпсіздіктер үшін шығарып тастаған еді. Бірақ, сатып алу Норвегиядан заңсыз шығарылған пайдамен төленді, сондықтан Рекстен өзінің нақты иесі екенін жоққа шығаруға мәжбүр болды. 1973 жылғы оның әрекеттері дерлік маньякқа ұқсас, ол «Акерс механикасынан» 2,3 миллиард кронаға жеті кемеге тапсырыс берді және бір миллион тонналық танкерлерді елестете бастады. 1973 жылдың күзінде ол норвегиялықтың ең ірі байлығына ие болды. Баспасөз оны әлемдегі ең табысты инвесторлардың бірі деп мақтады, бірақ Норвегия экономикасының көп бөлігінде ол және оның әдістері ұнамайтын еді. Тіпті оның флотының көп бөлігін салған «Акерс механикасы» да оған наразылық білдірді. Ол Бьёрг Элизабеттен алғашқы некесінен туған бес баласымен араздасып қалды. 1952 жылдан өмірінің соңына дейін Кэрол Монтгомериге үйленді, олармен бір баласы, Грейс Рекстен дүниеге келді, ол оның жалғыз мұрагері болды. Осы жылы оның империясы құлдырауға бастады. Рекстен 1973 жылғы мұнай дағдарысынан ауыр соққы алды. Басты мәселе – көптеген басқа танкер магнаттары оның оптимизмін бөлісіп, фрахт ставкаларының одан әрі өсуін күтті. Ол «Акермен» миллиардтық келісімшартын бұзуға мәжбүр болды, нәтижесінде 320 миллион крона айыппұл төледі. 1976 жылы ол банкротқа жақын болды, 100 миллион кронаны шетелден әкеліп, Норвегия мемлекетінен шамамен бір миллиард кроналық несиеге кепілдік алу үшін компания акцияларының үлкен бөлігін беруге келісті. 1979 жылы ол Бергендегі сотта салық алаяқтығы бойынша сотталды, бірақ сегіз айыптың біреуін қоспағанда, барлығынан ақталды. Рекстен сол кезде қатерлі ісігінің салдарынан нашарлаған еді. Келесі жылы ол аурудан қайтыс болды, өлгеннен кейін банкрот деп жарияланды, ал банкроттық процесі 1993 жылға дейін жалғасты. Оның өлімінен кейін жасырылған байлықтың шетелдегі ізін табу оңайырақ болды. Ernst & Young компаниясы осы байлықтың шамамен 213 миллион кронаға жететінін бағалады. 1990 жылы жалғыз мұрагер Грейс Рекстен Скаугенмен жасалған келісім жасырылған қаражатты іздеуге нүкте қойды: 60 миллион крона, сондай-ақ Лансароттедегі 10-12 миллион кронаға бағаланған денсаулық сақтау орталығы берілді. Дегенмен, оның ақшасының салыстырмалы түрде аз бөлігі 1973 жылы немерелері үшін сенімдік қорға салынды. Бұл Хилмар мен оның қызы Астрид арасындағы сот процесінің нәтижесі болды. Көп жылдар өткен соң Астрид күйеуімен бірге, балаларына сенімдік қордан түскен табыстарды немесе оның шотын бермеген, ал ақшаны бақылауға алған кезде тірі балалардың ақшасы бір тиынға жетпеген деген айыптар тағылды.

Рекстен ісі

2014 жылы Bergens Tidende газеті: «Норвегияда Рекстен ісімен теңестірілетін басқа жағдай жоқ, – дейді журналист және жазушы Эрлинг Борген. Ол Рекстенді халықаралық деңгейде салықтан қашқан адам деп атады. Қызығы, Рекстен «халықтың кеме иесі» болғанмен, Норвегия халқын адастады». Берген қаласының тұрғындары арасында ол жақсы қабылданды. 2014 жылы Bergens Tidende газеті: «Dagsrevyen» тілшісі Рекстен ісі туралы кітап жариялағанда, VG газеті 1981 жылдың 7 қарашасындағы бірінші бетінде «Bergen Эрлинг Боргенге қарсы соғысқа шықты» деп жазды».

Қайырымдылық

Бергеннің лорд-мэрі Нильс Хандал 1951 жылы Рекстеннен 1953 жылы алғаш рет өткізілген Festspillene i Bergen фестивалін құруға көмектесуді сұрады. Рекстен қаржылай көмек көрсетті және бес жыл бойы оның басқарма төрағасы болды. Ол қазір Бергендегі Рольф Стенерсеннің өнер жинағын қамтитын мұражайдың салынуына үлкен қаржы жұмсады, сондай-ақ жоспарланған концерт залы Grieghallen төңірегіндегі жерлер мен үйлерді сатып алуға шамамен 7,5 миллион крон жұмсады, осылайша құрылыс жұмыстары басталды. 1967 жылы «Статсрад Лемкуль» мектеп кемесі елден сатылып кету қаупі туғанда, Рекстен кемені сатып алып, оның Бергенде қалуын қамтамасыз етті. Ол Римдегі норвеж институтын қаржылай қолдады. 1971 жылы ол қайырымдылық қорын құрды. Әрине, банкроттығынан кейін қызмет азайып қалды; бірақ 1990 жылдарға қарай жағдай жақсара бастады, және бүгін Rekstensamlingene (Рекстен жинақтары) Бергеннің мәдени өмірінің бір бөлігі болып табылады.

Хилмар Рекстен туралы фильмдер мен кітаптар

Хильмар Рекстеннің ағартылған жеке мүддесі Ричард Хойер (Хилмар Рекстеннің немересі) 2023 жылы Kindle-де жарияланды. Бұл Хилмар Рекстеннің ағылшын тіліндегі алғашқы өмірбаяны болды. "Уланған құдық" Ричард Хойер (Хилмар Рекстеннің немересі) 2023 жылы Kindle-де жарияланды. Бұл - Хойердің ата-анасы Хилмар Рекстеннің өзіне және бауырларына қалдырған сенім қорын ұрлап кеткенін білгені туралы толық оқиға. Хилмар Рекстеннің Dagbok 1940 1945: “Хилмар Рекстеннің күнделігі 1940 1945”. Бұл норвегиялық тілдегі том - Хилмардың Норвегиядағы қарсылық қозғалысына қатысуын егжей-тегжейлі баяндайтын күнделігі. Оны 1980 жылы H. Aschehoug & Co баспасы жариялады. Penger i Paradis: “Жұмақтағы ақша” кітабын Trond Gram норвег тілінде жазып, 2017 жылы жарыққа шығарды. Бұл кітап Рекстенге мемлекеттік көмек көрсету, оның қылмыстық қудалануы және кредиторлардың оның жасырын миллиард долларлық капиталын 20 жыл бойы іздеуі туралы мәліметтерді қамтиды. Slik Var Det: “Осылай болды” кітабын Рекстеннің туысы, көп жылдар бойы Reksten Shipping компаниясын басқаруға көмектескен Ауден Рекстен жазды. Оны 1983 жылы Gyldendal Norsk Forlag баспасы шығарды. Hilmar Rekstens Eventyr: “Хилмар Рекстеннің оқиғасы” кітабын 1979 жылы Рекстеннің қылмыстық ісін жарған журналистердің бірі Эрлинг Борген жазды. Бұл кітап Хилмардың үлкен қаржылық дау-дамасы мен одан туындаған қылмыстық сот процесі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер береді. Оны 1981 жылы J. W. Cappelens Forlag баспасы жариялады. Reksten кітабын Кристиан Ильнер норвег тілінде жазды. Бұл Рекстеннің өміріне арналған толық өмірбаяны. Оны 2006 жылы Vigmostad & Bjorke баспасы шығарды. 2014 жылы Ларс Скорпеннің режиссерлік еткен “Кейзер” (“император”) атты деректі фильмі жарық көрді. 2012 жылы фотограф Лене Лётведттің материалдары негізінде Рекстеннің өмірі туралы теледокументалды фильм түсірілуде.