Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеяның 7-ші премьер-министрі

Сэр Мекере Мораута (12 маусым 1946 жыл - 19 желтоқсан 2020 жыл) – Папуа-Жаңа Гвинея саясаткері және экономисі, 1999 жылдан 2002 жылға дейін Папуа-Жаңа Гвинеяның 7-ші премьер-министрі қызметін атқарған. Қаржылық жағдайы нашарлаған экономиканы және бірікпеген парламентті мұра еткен ол елдің экономикасы мен саяси жүйесіндегі түбегейлі реформаларды бастады. Саясатқа кірмес бұрын Мораута Папуа-Жаңа Гвинеяда тәуелсіздік алғаннан кейін қаржылық инфрақұрылымды құру процесін Қаржы министрі, мемлекеттік Папуа-Жаңа Гвинея банк корпорациясының басқарушы директоры және орталық банк губернаторы ретінде басқарды. Парламент депутаты ретінде ол 1997 жылдан 2012 жылға дейін Порт-Морсби Солтүстік-Батысын, ал 2017 жылдан 2020 жылы қайтыс болғанға дейін қайтадан өкілдік етті. Мораута сэр Майкл Сомар және Питер О'Нилл үкіметтерінің кезегінде белсенді оппозициялық лидер болып қалып, әсіресе табиғи ресурстар саясатына баса назар аударды.

Жеке өмірбаяны

Сэр Мекере 1946 жылы Папуа – Жаңа Гвинеяның шығанақ провинциясындағы Керемадан шығысқа қарай орналасқан жағалаудағы Кукипи ауылында дүниеге келген. Ол жергілікті бастауыш мектептерде, Керема орта мектебінде және Согери ұлттық орта мектебінде білім алған. ПНГ-ның орталық банкі. Мораута орталық банкті басқарудан зейнетке шыққаннан кейін де табысты бизнесмен болды. 1994 жылдан 1997 жылға дейін ол Morauta Investments, Ltd. (Delta Seafoods және Morauta and Associates) компаниясының атқарушы төрағасы болды. Саясатқа кіргеннен кейін ол фирманы белсенді басқарудан бас тартты және оның әйелі леди Рослин Мораута оның бизнесін басқаруды өз мойнына алды. Сэр Мекере «Төрттік» деп аталатын топтың мүшесі болды, бұл топ Папуа – Жаңа Гвинеяның 1975 жылы тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы он жылда мемлекеттік басқару мен мемлекеттік саясатты тұрақтандыруда маңызды рөл атқарған ықпалды жас мемлекеттік қызметкерлердің тобы еді. Топтың басқа мүшелері Чарльз Лепани, сэр Рабби Намалиу және сэр Энтони Сиагуру болды. Намалиу кейін премьер-министр болды. Мораута сол кезден бастап австралиялық экономист Росс Гарнаутпен берік кәсіби және жылы жеке қарым-қатынасты сақтап келді.

Саяси мансап

Сэр Мекере 1997 жылдың шілдесінде Папуа-Жаңа Гвинеяның Ұлттық Парламентіне Моресби Солтүстік-Батыс округінен депутат ретінде кірді. 1998/99 жылдары 1997 жылғы сайлаудан кейін құрылған Билл Скейт үкіметінде ол Балық шаруашылығы министрі болды. Скейт үкіметі сол кездегі ПНГ-ны қамқан экономикалық және саяси дағдарыстармен күресе алмады, нәтижесінде сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады. Сэр Мекере 1999 жылдың шілдесінде Парламент тарапынан премьер-министр болып сайланды, ол үлкен артықшылықпен жеңіске жетті: Сэр Мекереге 99 дауыс, ал оның қарсыласына 5 дауыс берілді. Оның үкіметі реформалық болды және дағдарыстарды шешуге бағытталған саясатты әзірледі. Сэр Мекере 2002 және 2007 жылдары Моресби Солтүстік-Батыс округінен қайта сайланды. Дегенмен, 2002 жылғы сайлаудан кейін сэр Майкл Сомаре оны үкіметтен ығыстырды. Сомаренің Ұлттық Одақ Партиясы (ҰОП) 109 орынның 19-ын алып, ең ірі партия болды, ал Мекеренің Халықтық Демократиялық Қозғалысы 12 орынға ие болды. Сомаре сайлаудан кейін коалиция құру кезінде Мораутаны қатыстырмады, ал Мораута оппозиция жетекшісі болды. Алайда, ол партия ішіндегі төңкеріс салдарынан бұл қызметтен де шеттетілді және 2004–2007 жылдар аралығында үкіметтік қатарда отырды. Бұл ПНГ-да үкіметте болудан өзгеше жағдай. Ол 2011–2012 жылдардағы Папуа-Жаңа Гвинеяның конституциялық дағдарыс кезінде қайтадан үкіметте болды. Мораута сол кезде Питер О’Нилл/Белден Намах кабинетінде Мемлекеттік кәсіпорындар министрі болды, ол 2011 жылы сенімсіздік дауысы Сомаре/Абал үкіметін тоқтатып, құрылған болатын. 2012 жылдың мамырында ол Парламентте он бес жыл қызмет еткеннен кейін қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді және 2012 жылдың маусымында Парламентті тастап кетті. Алайда, ол О’Нилл/Лео Дион үкіметі кезінде (2012–2017) бірнеше даулы мәселелерге қатысты. Бұл оның қайтадан сайлануына шақыруларға әкелді. Сондықтан ол үлкен қысымға көніп, 2017 жылы Моресби Солтүстік-Батыс округінен сәтті сайланды.

Тараптың идентификациясы

Ол 1997 жылы Халықтық демократиялық қозғалыстың (PDM) мүшесі ретінде парламентке кірді. PDM-ді 1997 жылғы сайлауда мандатын жоғалтқан Пайас Вингти құрды, ал Мораута партия төрағасы болды. 1999-2002 жылдар аралығында премьер-министр қызметін атқарган кезінде Мораута сонымен қатар PDM төрағасы болды. 2002 жылғы жалпы сайлаудан кейін Майкл Сомаре премьер-министр болып тағайындалғанда, Мораута оппозиция жетекшісі болады деп күтілді. Алайда, партия төрағасының орынбасары Джон Муингнепе оған өз партиясы ішінде қарсы шықты. Муингнепе Мораутаны партия төрағасы лауазымынан шеттетуге шешім қабылдады және 2002 жылы парламентке қайта оралған Пайас Вингтиді тағайындады. Содан кейін PDM екі топқа бөлінді. Төрағалық лауазымынан алынғаннан кейін Мораута өзінің партиясын – Папуа-Жаңа Гвинея партиясын құру үшін кетті. Мораута бұрыннан PMD атауын өзгертуді ұсынған, жаңа бастаманы көрсету мақсатында. Мораута, Муингнепе әрекеттеріне қарсы Саяси партиялар тіркеліміне және Омбудсмен комиссиясына жасаған шағымы қанағаттандырылғаннан кейін оппозиция жетекшісі болып тағайындалды. Ол оппозициядағы әріптестерінің арасында қолдау таппады және үкіметтік фракцияға қосылды. 2007 жылғы сайлаудан кейін ол 2011 жылы О’Нилл/Намах үкіметіне кіргенге дейін оппозиция жетекшісі болды. 2017 жылғы сайлауда тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Содан кейін Мораута Сэм Базиль басшылығындағы «Пангу Пати» партиясына, басқа 4 тәуелсіз депутатпен бірге қосылды. Бұл ұзаққа созылмады: «Пангу Пати» үкіметтік фракцияға қосылды және Мораута қайтадан тәуелсіз депутатқа айналды. Партиялық идентификация және құру ПНГ саясатында шешуші фактор емес: коалиция құру маңызды. Мораута – балық шаруашылығының экономикалық маңыздылығы және Ок Теди кенішінің нәтижесінде Перс шығанағы және Батыс провинциясында күшті өңірлік базаға ие болған саясаткер. Оның Порт-Морсбиде де берік базасы болды. Ол бір округтен төрт рет сайланды. Алайда, коалиция құрудағы қиындықтардың салдарынан билік одан жиі қашып кетті.

Мораута үкіметі

Мораута үкіметі 1999 жылдың 14 шілдесінен 2002 жылдың 5 тамызына дейін билікте болды және ауқымды бастамаларды жүзеге асырды. Билікке келген кездегі ең шұғыл міндет – макроэкономикалық тұрақтандыру болды. Мораута 2002 жылғы сайлау алдындағы соңғы бюджеттік сөйлесінде төмендеген пайыздық ставкалар, инфляцияның төмендеуі және валютаның тұрақтануына қанағаттандырғанын айтты. Бұл Халықаралық қаржы институттары мен Австралия үкіметінің қолдауымен мүмкін болды. Екіншіден, ПНГ-ның қаржылық жүйесі реформаланды. Орталық банктың тәуелсіздігі қайта орнатылып, күшейтілді. Үкімет банк секторынан шықты. Бұрынғыда үкімет Папуа-Жаңа Гвинея банк корпорациясы (PNGBC) арқылы банк секторында маңызды рөл атқарды. Бұл банк жекешелендірілді. Мемлекеттік кәсіпорындар (МК) «Тәуелсіз мемлекеттік бизнес корпорациясы» (ТМБК) деп аталатын холдинг компанияның құрамына біріктірілді. Бұл компания бақылауындағы бизнес активтерін тікелей басқарудан мүмкіндігінше аулақ болуы тиіс болды. Оның негізгі функциясы МК-ны жекешелендіруді ынталандыру және осы кәсіпорындардан түскен дивидендтерді басқару еді. Үшіншіден, партиялық құрылымды күшейтуге бағытталған маңызды саяси реформалар жүргізілді. Парламент депутаттары жиі адалдығын өзгертіп, саяси тұрақсыздық тудырды. «Саяси партиялар мен үміткерлердің тұтастығы туралы» заңда (ОЛИППАК) депутаттар өздері таңдаған Премьер-министрге адал болуы керек екендігі көзделген, олар Премьер-министрді партиялық платформа бойынша немесе тәуелсіздер ретінде қолдаған болса да. Бұл заң барлық мәселелер бойынша фракциялық өтуге тыйым салды. Сонымен қатар, саяси партияларды ұйымдастыру және тіркеу үшін нормативтік база құрылды. Сол сияқты, сайлау жүйесі де «Бірінші келген жеңіске жетеді» жүйесінен «Шектеулі басымдықпен дауыс беру» жүйесіне өзгертілді. Бұл жүйе бойынша кандидаттар екінші немесе одан да көп дауыс берген сайлаушылардың қолдауын іздеп, басқа кандидаттарға жүгінеді. Бұл кандидаттар арасындағы ынтымақтастықты ынталандырып, партиялық тұрақты құрылымды дамытуға көмектеседі. Төртіншіден, табиғи ресурстар секторындағы үкіметтің қатысуы қайта ұйымдастырылды. Бұрынғы үкіметтер капиталдық үлеске қатысу арқылы осындай ресурстарды басқаруға көбірек араласты. «Ороген Минералз» компаниясы табиғи ресурстар жобаларына мемлекеттік және жеке инвестицияларды тартудың негізгі құралы болды. Мораута үкіметі «Ороген» компаниясындағы 51% бақылау үлесін «Oil Search Ltd» компаниясына сатты. Осылайша, үкімет тікелей басқарудан бас тартып, «Oil Search» компаниясынан дивидендтер алуға көшті. Батыс провинциясындағы ірі «Ок Теди» кеніші үшін басқа механизм құрылды. «BHP» компаниясы осы кеніштің бақылаушы және басқарушы компаниясы болды. Таусылған суды жинау тоғаны бұзылып, «BHP» компаниясы экологиялық зиянды өтеу туралы үлкен талаптарға тап болды. «BHP» компаниясы осы жағдайдан құтылуды қалады және олар өз үлестерін Батыс провинция халқының өкілі «Папуа-Жаңа Гвинеяның тұрақты даму қорына» беру арқылы мәселені шешті. Осы үлестерден түскен табыс Батыс провинциясы мен жалпы Папуа-Жаңа Гвинеядағы даму жобаларына жұмсалды. Алайда, осы табыстың үштен бірі кеніш толықтай тозығы жеткен кезде Батыс провинция халқы үшін резерв ретінде Сингапурдағы сенімді шотқа салынды. «Минералды ресурстарды дамыту корпорациясы» (MRDC) өз қызметін жалғастырды. Бұл корпорация бастапқыда мемлекеттік капиталға қатысу құралы болды. Алайда, «Ороген» құрылғаннан кейін оның міндеттері шектелді. «MRDC» корпорациясының міндеті жер иелері мен провинциялық үкіметтердің табиғи ресурстар жобаларындағы үлестерін басқару болды. Мораута үкіметі макроэкономикалық тұрақтандырудың алғашқы нәтижелері көрілгеннен кейін және экономикалық реформалар талқыланғанда күшті қарсылыққа тап болды. Бұл қарсылық негізінен Халықаралық қаржы институттары мен Австралия үкіметі талап еткен үнемдеу шаралары мен жекешелендіруге бағытталған. Әскерлер экономиканы қысқарту және тіпті оны полициямен біріктіруді көздейтін есеп жарияланғаннан кейін көтеріліс жасады, осылайша қарапайым жарымәскери күшке айналдыруды ұсынды. Әскерлер тек осы жоспарларға ғана емес, сонымен қатар жұмыстан босату шарттарына да наразылық білдірді. Әскерилер, жұмысшылар және әсіресе студенттердің Дүниежүзілік банк, ХВҚ және Австралия үкіметінің ықпалына қарсы кеңінен наразылық қозғалысы пайда болды. 2001 жылы жекешелендіруге қарсы студенттік наразылық кезінде полиция үш студентті атып өлтірді. Өлген студенттің ата-анасымен кездесуде сэр Мекере бұрынғы ұлының қазасын еске алып, оқиғаны «ұлтымыз тарихындағы ең қара күн» деп сипаттады. Мораута 2002 жылғы сайлауға жоғары беделді реформатор ретінде қатысты, бірақ бұл сайлаушылардың көңілінен шықпады. Оның PDM партиясы 42 мандаттан 17 мандатқа дейін төмендеді. «Ұлттық альянс» партиясы жекешелендіруге қарсы күшті науқан жүргізіп, ең көп мандатты жеңіп алды және осылайша Премьер-министрді тағайындау құқығына ие болды. Майкл Сомаре парламентте 109 мандаттың 88-ін қамтитын үлкен коалиция құруға сәттілікке жетті. PDM партиясы бұл сайлауды бойкоттады. Сомаре жекешелендіруді тоқтатты, бірақ жүзеге асырылған реформалардан бас тартпады. Мораута 1999 жылдан 2000 жылға дейін Қаржы министрінің лауазымын атқарды.

Мораута кабинетінің реформаларының әсері

Мораута кабинетінің реформаларының ұзақ мерзімді пайдалы әсері макроэкономикалық жағдайда ең айқын сезілді. Папуа-Жаңа Гвинея Банкі саяси ықпалдан тәуелсіз жұмыс істей алды, бұл әсіресе қарызды басқаруда байқалды. Мемлекеттік қарыз 2000 жылы 72,3%-дан 2010 жылы 25,5%-ға дейін төмендеді. Сыртқы қарыз та 2000 жылы ЖІӨ-нің 50%-дан астам деңгейінен 2010 жылы 10%-ға дейін күрт төмендеді. 2000-2010 жылдар аралығындағы онжылдық 1990-2000 жылдар аралығындағыдан өзгеше, тұрақты валютамен (Кина), төмен және тұрақты инфляциямен және пайыздық ставкалардың айтарлықтай төмендеуімен сипатталды. Премьер-министр Майкл Сомаре Мораута үкіметінің реформаларын өзгеріссіз қалдырып, оның нәтижелерінен пайдаланды. Сомаре үкіметінің фискалдық консервативтік саясаты, сондай-ақ онжылдықтың екінші жартысындағы тауар бағаларының жоғары деңгейі де маңызды рөл атқарды. Саяси реформалар одан да күрделі мұра қалдырды. Мораута үкіметінен кейін билікке келген Сомаре үкіметі ПНГ тарихында толық мерзім ішінде жұмыс істеген алғашқы үкімет болды. Саяси тұрақтылықтың артуы көрінеу реформалардың нәтижесі болып көрінеді. Дегенмен, тереңірек талдау мұны күмәнді етеді. Реформалар партиялардың санының азаюына немесе идеологиялық бағыты бар партиялардың пайда болуына әкелген жоқ. ПНГ саясатында мүмкіндіктерді пайдалануға бейім әртүрлі коалициялардың үстемдігі сақталды. Премьер-министрге адалдықты ауыстыруға тыйым салу тиімсіз болды, себебі премьер-министр өзі қолдау іздеп ауысты. Тұрақтылықтың артуы ең алдымен парламенттегі ұйымдастыру шараларына байланысты: біріншіден, сенімсіздік дауысы беруге тыйым салынған ұзақ кезең, екіншіден, парламент спикері мен премьер-министр арасындағы келісімге байланысты үкімет үшін қолайлы сессияларды жоспарлау. 2010 жылы Жоғарғы Сот OLIPPAC ережелерін конституцияда кепілдендірілген бостандықтарға қайшы деп таныды. Үшінші реформалар жиынтығы – жекешелендіру және табиғи ресурстардан түсетін табысты реттеу – Сэр Мекеренің басты қарсылығына себеп болды. Мораута үкіметі табиғи ресурстар секторын қайта ұйымдастыру арқылы сектордан тұрақты табыс қамтамасыз етті. Табиғи ресурстардан түсетін кірістер 2000-2010 жылдар аралығында ЖІӨ-нің үлкен бөлігін құрады: орташа есеппен 45,74%, ал 1970-2014 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш 28,9% болды. Алайда, Сомаре үкіметтері акционерлік қатысу арқылы секторға мемлекеттік араласуды жаңартты. Бұл Мораутаның қарсылығын тудырды. Сэр Мекере Мораута 2012 жылы саясаттан кетуіне байланысты сол кабинеттің жетістіктерін бағалап, реформалардың толыққанды еместігін атап өтті: әлі де көп жұмыс істеу қажет.

Сер Мекере Мораута оппозицияда

Сэр Мекере Мораута 2002 және 2017 жылдар аралығында түрлі саяси лауазымдарда болған кезде екі маңызды мәселеге тоқталып өтті. Бірінші және бастысы, ол ПНГ-да биліктің шоғырлануына алаңдады. Ол парламенттің әлсіреуіне және парламенттен тыс, саяси жағынан қолдауға ие экономикалық биліктің өсуіне қарсы болды. Ол мүмкіндігінше көптеп жекешелендіруді жақтады; мемлекеттік меншік болған жағдайда, саясат пен үкімет пен кәсіпорындар арасында ең жоғары арақашықтық болуын қалады. Бұл оның екінші маңызды мәселесімен байланысты: ПНГ-ның табиғи ресурстарын басқару және осы жобаларға үкіметтің қатысуы. 2012 жылдан бастап О’Нилл үкіметінің басқаруын сынауы күшейді: ол экономиканың жалпы жағдайына көбірек пессимистікпен қарады. Парламент билігі: 2002 жылы Мораута жеңілгеннен кейін Сомаре биліктегі үкімет үшін кешірім мерзімін 18 айдан 36 айға дейін ұзартуды ұсынды. Кешірім мерзімінде сенімсіздік дауысы ұсынылмауы керек. Парламент бұл ұсынысты екі рет қабылдамады, бірақ үкімет мойын бұрмады. Мораута парламентті елемеу әрекетіне сот арқылы қарсы шықты. 2004 жылы Сомаре үкіметінің кешірім мерзімі аяқталғаннан кейін сенімсіздік дауысы бойынша бірнеше әрекеттер жасалды. Мораута оларда белсенді болған жоқ, және бұл оның оппозиция жетекшісі лауазымынан алынуымен байланысты қарастырылуы керек. Оппозиция тарапынан құрметсіздікке ұшырағаннан кейін ол үкіметтік қатарға қосылды. 2007 жылғы сайлаудан кейін ол оппозиция жетекшісі болып қайтадан сайланды және парламенттік бақылаудан тыс биліктің шоғырлануы басты тақырыпқа айналды. Ол IPBC-ге Қаржы министрлігі мен Орталық банк бақылауынан тыс несие алуға құқық беруге қарсы болды. Министр Артур Сомаре Абу-Дабиде жеке өзі несиелер алды. Ол Артур Сомаренің Мемлекеттік корпорациялар министрі болып тағайындалғаннан кейін, оған қоса Қаржы министрі болып тағайындалуына қарсы болды. 2009 жылы кешірім мерзімі аяқталғаннан кейін Мораута сенімсіздік дауысын ұсынды. Спикер мәселені комитетке жіберу сияқты процедуралық мәселелерге жүгініп, бұл әрекетке кедергі келтірді. Бұл қарсылық 2011 жылы жеңіліп, спикер сенімсіздік дауысына жол берді. Абал үкіметі құлады. Абал сэр Майкл Сомаре Сингапурда ауруханада жатқанда уақытша үкімет басқарды. Мораута Абал үкіметінен кейін О’Нилл/Намах үкіметінде Мемлекеттік кәсіпорындар министрі болды. Мораута өзінің алдағысы Артур Сомареге жаман басқару, жемқорлық және ұрлықпен айып тақты. Парламенттік бақылаудың жоғалтылуы және парламент бекіткен заңнамалық базаны елемеу осы сынға негіз болды: "Мемлекеттік кәсіпорындардың заң бойынша қажетті келісімдерді алмауы олардың қаржылық құлдырауына және салық төлеушіге елеулі шығындарға себеп болды. Ескі IPBC құпия, жауапкершіліктен шеттетілген ұйымға айналды, ол тиісті процедураларды елемеді". 2016/2017 жылдары Мораута саясатқа оралуға шешім қабылдаған кезде, бұрынғы сын-ескертпелер қайтадан көтерілді: "Ұлттық парламент Премьер-министрдің қабылдаған шешімдеріне резеңке мөрге айналу қаупі бар, оны сайланбаған кеңесшілердің шағын тобы, жоғары бағаланған шетелдік кеңесшілер және жеке мүдделер қоршап тұр. Соңғы жылдары Премьер-министр кеңсесі және оған ықпал ететіндер Парламент пен атқарушы биліктің шешім қабылдау құрылымы мен процестеріне үстемдік етеді". Табиғи ресурстарды басқару: Мораута 2012 жылы биліктен кеткен кезде табиғи ресурстар жобалары үшін арнайы мемлекеттік холдинг болған жоқ. Мораутаның саясаты бойынша кәсіпорындар мен үкімет арасында тәуелсіздік болуы керек еді. Тәуелсіз Мемлекеттік бизнес корпорациясы (IPBC) үкімет қатысқан барлық кәсіпорындарды бақылады және министр осы компанияны басқарды. Оның тікелей басқаруға қатысы жоқ еді. Артур Сомаре ол Мемлекеттік корпорациялар министрі болған кезде бұл саясатты өзгертті. Ол Petromin компаниясын құрды, ол жай ғана холдингтік компаниядан артық болуы керек еді: табиғи ресурстарды басқару IPBC-нің қарапайым бақылауынан шықты. Үкімет бизнеске кірісті. IPIC қарызы: Артур Сомаре, сол кездегі мемлекеттік кәсіпорындар министрі, осы саясатқа сәйкес кәсіпорындардағы мемлекеттік үлестікті арттыруды көздеді. Бұл LNG/PNG газ жобасында маңызды мәселе болды. Үкіметке ақша қажет болды, бірақ ақшасы жоқ еді. Сондықтан ол Абу-Дабидегі Халықаралық мұнай инвестициялық корпорациясынан (IPIC) қарыз арқылы LNG/PNG-ге капитал сатып алуды қаржылады. Сондықтан мемлекеттік кіріс пайдаға тәуелді болды және салық салудың өзгеруі кірістен немесе өнімнен емес, пайдаға көбірек тәуелділікке әкелді. Артур Сомаре LNG үшін тек корпоративтік салықты (пайдадан алынатын салық) сақтап қалды және табыс салығын, ҚҚС-ты және ұстап алу салығын жойды. Сэр Мекере Мораута 2002 жылы оппозиция жетекшісі ретінде ПНГ үкіметі үшін осы кірістің жоғалғанына қарсы күресті. Мораута Абу-Дабидің Егемендік байлық қорынан (IPIC) алынған қарызға да қарсы болды. IPIC-тен алынған қарыз ПНГ-ның Тәуелсіз Мемлекеттік бизнес корпорациясы (IPBC) басқаруындағы кәсіпорындарға үкіметтің үлесі арқылы қамтамасыз етілді. Сонымен қатар, IPIC-ке қарызды өтеу кезінде Oil Search-тегі үкіметтік үлеске және акциялар құны қарыз сомасынан кем болған жағдайда, осы айырманы төлеуге құқық берілді. Осы аралықта үкімет қарызға пайыз төлеуге тиіс болды. Мораута бұл келісімді тәуекелді деп санады, өйткені үкімет құнды активтерді жоғалтуы мүмкін, сонымен қатар бұл қарыз LNG/PNG-ден түсетін кіріс қолжетімді болғанға дейін өтелуі керек болды. Оның болжамы расталды. ПНГ үкіметі қарызды өтей алмады және акциялар мен акциялар құны мен қарыз арасындағы айырма IPIC-ке өтті. Ok Tedi және SNDP: Мораутаның 2012 жылы саясаттан кетуіне О’Нилл премьер-министрінің Ok Tedi кенішін және кеніштің көпшілік үлесін – Папуа Жаңа Гвинеяның тұрақты даму бағдарламасын (PNGSDP) компенсациясыз ұлттықтандыру шешімі кедергі келтірді. О’Ниллдің пікірінше, кеніш шетелдіктердің пайдасына жұмыс істеді және жаңа меншік иесімен айналысуға тиіс болған экологиялық проблемалардан жергілікті халық әлі де зардап шегуде. О’Нилл ашықтан-ашық Ok Tedi кеңесінің төрағасы, экономист Росс Гарнаутты, Мораутаның досы, елге кіргізілмейтін адам деп жариялады. Мораута үкімет PNGSDP-ге кеніш үшін компенсация төлеуі керек деп ұсынды. Оның пікірінше, PNGSDP Батыс провинциясының халқына тиесілі болған. О’Нилл бас тартып, кенішті иелігіне алды. Мораута PNGSDP активтерін PNG ішінде мүмкіндігінше азайтты және оны Батыс провинциясында таратып берді. PNGSDP-нің Сингапурда орналасқан 1,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі сыртқы қоры О’Нилл үкіметінің қол жеткізе алмайтын жерінде болды. Бұл қор кеніш тозығы жеткен кезде жобаларға пайдалануға арналған және Мораутаның бақылауында болды. Қор ұзаққа созылған сот дауларының нысаны болды; PNGSDP төрағасы Мораута Вашингтондағы Инвестициялық дауларды шешудің халықаралық орталығында (ICSID) арбитражға шағымдануға кірісті. PNGSDP үкімет тартып алған үлестерді қайтаруды сұрады. Арбитраж соты бұл істі қарауға қабілетсіз деп тапты, өйткені ПНГ үкіметі арбитражға келісім бермеген. PNGSDP сол уақытта Сингапурдің Жоғарғы сотында үкіметтің директорлар мен төрағасы Мораутаны қызметтен шеттетуіне қарсы сот процесін бастады. ПНГ үкіметі PNGSDP-де қаражатты теріске шығару туралы мәлімдеме жасап, Сингапурдың Жоғарғы сотында қарсы іс қозғады. Теріске шығару туралы талап қабылданбады. Алайда, Сингапурдың Жоғарғы соты үкіметке...

Жеке өмір

Сэр Мекере экономист Рослин Мораута ледиге үйленген. Оның бұрынғы әйелі, доктор Луиза Мораутадан Джеймс және Стивен есімді екі ұлы болған. Кіші ұлы Стивен 1999 жылы қайтыс болды.

Өлім

Мораута 2020 жылдың 19 желтоқсанында Брисбенде қатерлі ісіктен қайтыс болды. Джеймс Марапе оны "елдегі бірінші премьер-министр" деп атады, ал Джулиус Чан оны дос және "көзқарасты көшбасшы" ретінде еске алды. Питер О'Нилл олардың келіспеушіліктеріне қарамастан Мораутаның "қоғамдық қызметке деген адалдығын" мойындады.

Құрметтер

1990 жылы Мораута барондық дәрежесіне ие болды. Ол 2009 жылы Королеваның туған күніне орай Санкт-Михаил және Санкт-Джордж орденінің командирі (KCMG) болып тағайындалды.